अग्निपुराणम्

आग्नेयं ब्रह्मरूपं हि मुनयः शौनकादयः । भवन्तो नैमिषारण्ये यजन्तो हरिमीश्वरं ।। ३८३.

शौनक आणि इतर ऋषींनी आग्नेय पुराणाला ब्रह्मरूप मानले आणि नैमिषारण्यात हरि ईश्वराची यज्ञे केली.

तिष्ठन्तः श्रद्धया युक्तास्तस्माद्वः समुदीरितम् । अग्निना प्रोक्तमाग्नेयं पुराणं वेदसम्मितं ।। ३८३.

तुम्ही श्रद्धेने उभे राहून हे ऐकले. अग्नीने सांगितलेले हे आग्नेय पुराण वेदासमान आहे.

ब्रह्मविद्याद्वयोपेतं भुक्तिदं मुक्तिदं महत् । नास्मात्परतरः सारो नास्मात्परतरः सुहृत् ।। ३८३.

ब्रह्मविद्येच्या अद्वैताने युक्त हे महान पुराण भोग आणि मोक्ष देते. याहून श्रेष्ठ सार किंवा मित्र नाही.

नास्मात्परतरो ग्रन्थो नास्मात्परतरा गतिः । नास्मात्परतरं शास्त्रं नास्मात्परतरा श्रुतिः ।। ३८३.

याहून श्रेष्ठ ग्रंथ नाही, याहून श्रेष्ठ मार्ग नाही. याहून श्रेष्ठ शास्त्र किंवा श्रुती नाही.

नास्मात्परतरं ज्ञानं नास्मात्परतरा स्मृतिः । नास्मात्परो ह्यागमोऽस्ति नास्माद्विद्या पराऽस्ति हि ।। ३८३.

याहून श्रेष्ठ ज्ञान नाही, याहून श्रेष्ठ स्मृती नाही. याहून श्रेष्ठ आगम किंवा विद्या नाही.

नास्मात्परः स्यात्सिद्धान्तो नास्मात्परममङ्गलम् । नास्मात्परोऽस्ति वेदान्तः पुराणं परमन्त्विदं ।। ३८३.

याहून श्रेष्ठ सिद्धांत नाही, याहून मोठे मंगल नाही. याहून श्रेष्ठ वेदांत नाही, हे पुराणच खरेच श्रेष्ठ आहे.

नास्मात्परतरं भूमौ विद्यते वस्तु दुर्लभम् । आग्नेये हि पुराणेऽस्मिन् सर्वविद्याः प्रदर्शिताः ।। ३८३.

या पृथ्वीवर याहून दुर्मिळ वस्तू नाही. या आग्नेय पुराणात सर्व विद्या दाखविल्या आहेत.

सर्वे मत्स्यावताराद्या गीता रामायणन्त्विह । हरिवंशो भारतञ्च नव सर्गाः प्रदर्शिताः ।। ३८३.

मत्यावतारापासून सर्व अवतार, रामायण, हरिवंश, महाभारत आणि नऊ सर्ग येथे सांगितले आहेत.

आगमो वैष्णवो गीतः पूजादीक्षाप्रतिष्ठया । पवित्रारोहणादीनि प्रतिमालक्षणादिकं ।। ३८३.

वैष्णव परंपरा, पूजा, दीक्षा, प्रतिष्ठा, शुद्धी, आरोहण आणि प्रतिमांचे लक्षण यांचे वर्णन येथे केले आहे.

प्रासादलक्षणाद्यञ्च मन्त्रा वै भुक्तिभुक्तिदाः । शैवागमस्तदर्थश्च शाक्तेयः सौर एव च ।। ३८३.

मंदिरांची वैशिष्ट्यं आणि उपभोग व मोक्ष देणारे मंत्र, हे सर्व शैव, शाक्त आणि सौर आगम यामध्ये सांगितले आहेत.

मण्डलानि च बास्तुश्च मन्त्राणि विविधानि च । प्रतिसर्गश्चानुगीतो ब्रह्माण्डपरिमण्डलं ।। ३८३.

विविध मंडळे, वास्तुशास्त्र, आणि अनेक प्रकारचे मंत्र, तसेच दुसऱ्या सृष्टीची आणि ब्रह्मांडाच्या आकाराची माहिती येथे दिली आहे.

गीतो भुवनकोषश्च द्वीपवर्षादिनिम्नगाः । गयागङ्गाप्रयागादि-तीर्थमाहात्म्यमीरितं ।। ३८३.

जगाच्या रचनेचे वर्णन, तसेच द्वीप, प्रदेश, नद्या आणि गया, गंगा, प्रयाग यांसारख्या तीर्थांची महती येथे सांगितली आहे.

ज्योतिश्चक्रं ज्योतिषादि गीतो युद्धजयार्णवः । मन्वन्तरादयो गीताः धर्मा वर्णादिकस्य च ।। ३८३.

ज्योतिषचक्र, ज्योतिषशास्त्र, युद्धातील विजय, मन्वंतरांची माहिती आणि वर्ण व इतरांचे धर्म येथे सांगितले आहेत.

अशौचं द्रव्यशुद्धिश्च प्रायश्चित्तं प्रदर्शितं । राजधर्म्मा दानधर्मा व्रतानि विविधानि च ।। ३८३.

अशौच, द्रव्यशुद्धी आणि प्रायश्चित्त यांचे वर्णन आहे; राजधर्म, दानधर्म आणि विविध व्रतेही येथे सांगितली आहेत.

व्यवहाराः शान्तयश्च ऋग्वेदादिविधानकं । सूर्यवंशः सोमवंशो धनुर्वेदश्च वैद्यकं ।। ३८३.

व्यवहार, शांतीकर्म, ऋग्वेदादी विधी, सूर्यवंश, सोमवंश, धनुर्विद्या आणि वैद्यकशास्त्र यांचा समावेश आहे.

गान्धर्व्ववेदोऽर्थशास्त्रं मीमांसा न्यायविस्तरः । पुराणसंख्यामाहात्म्यं छन्दो व्याकरणं स्मृतं ।। ३८३.

गंधर्ववेद, अर्थशास्त्र, मीमांसा आणि न्यायशास्त्राचा विस्तार, पुराणांची संख्या व महिमा, छंद आणि व्याकरण येथे सांगितले आहेत.

अहङ्कारो निघण्टुश्च शिक्षा कल्प इहोदितः । स्मृतः नैमित्तिकः प्राकृतिको लय आत्यन्तिकः ।। ३८३.

अहंकार, निघंटु, शिक्षाशास्त्र आणि कल्प येथे शिकवले आहेत; नैमित्तिक, प्राकृत आणि अंतिम लय यांचेही स्मरण केले आहे.

वेदान्तं ब्रह्मविज्ञानं योगी ह्यष्टाङ्ग ईरितः । स्तोत्रं पुराणमाहात्म्यं विद्या ह्यष्टादश स्मृताः ।। ३८३.

वेदांत, ब्रह्मज्ञान, अष्टांग योग येथे सांगितले आहेत; स्तोत्रे, पुराणांचा महिमा आणि अठरा विद्या येथे स्मरण केल्या आहेत.

ऋग्वेदाद्याः परा ह्यत्र पराविद्याक्षरं परं । सप्रपञ्चं निष्प्रपञ्चं ब्रह्मणो रूपमीरितं ।। ३८३.

येथे ऋग्वेदादी सर्वश्रेष्ठ मानले आहेत, तसेच पराविद्या आणि अक्षर ज्ञान; ब्रह्माचे सगुण आणि निर्गुण रूप येथे वर्णिले आहे.

इदं पञ्चदशसाहस्रं शतकोटिप्रविस्तरं । देवलोके दैवतैश्च पुरणं पठ्यते सदा ।। ३८३.

हे पुराण पंधरा हजार श्लोकांचे असून, शंभर कोटी विस्ताराचे आहे; देवांच्या लोकात देवांनी नेहमी वाचले जाते.

लोकानां हितकामेन संक्षिप्योद्गीतमग्निना । सर्वं ब्रह्मेति जानीध्वं मुनयः शोनकादयः ।। ३८३.

सर्व लोकांच्या हितासाठी अग्नीने हे संक्षिप्त करून गायले आहे; हे ऋषीगण, शौनकादी, सर्व काही ब्रह्मच आहे असे जाणावे.

श्रृणुयाच्छ्रावयेद्वापि यः पठेत्पाठयेदपि । लिखेल्लेखापयेद्वापि पूजयेत्कीर्त्तयेदपि ।। ३८३.

जो कोणी हे ऐकतो, इतरांना ऐकवतो, वाचतो, वाचवतो, लिहितो, लिहून घेतो, पूजन करतो किंवा कीर्ती करतो—

पुराणपाठकञ्चैव पूजयेत् प्रयतो नृपः । गोभूहिरण्यदानाद्यैर्वस्त्रालङ्कारतर्पणैः ।। ३८३.

राजाने पुराण वाचणाऱ्याचा भक्तीभावाने गायी, जमीन, सोने, वस्त्रे, अलंकार आणि तर्पण यांसारख्या दानांनी सन्मान करावा.

तं संपूज्य लभेच्चैव पुराणश्रवणात् फलं । पुराणान्ते च वै कुर्य्यादवश्यं द्विजभोजनं ।। ३८३.

त्याचा सन्मान केल्यावर पुराण श्रवणाचे फळ मिळते; आणि पुराणाच्या शेवटी द्विजभोजन अवश्य करावे.

निर्म्मलः प्राप्तसर्व्वार्थः सकुलः स्वर्गमाप्नुयात् । शरयन्त्रं पुस्तकाय सूत्रं वै पत्रसञ्चयं ।। ३८३.

जो निर्मळ होतो, सर्व काही मिळवतो आणि कुटुंबासह स्वर्गाला जातो; पुस्तकासाठी पेटी, दोरी किंवा पाने बांधून ठेवावी—

पट्टिकाबन्धवस्त्रादि दद्याद् यः स्वर्गमाप्नुयात् । यो दद्याद्ब्रह्म्लोकी स्यात् पुस्तकं यस्य वै गृहे ।। ३८३.

जो पांडुलिपीसाठी वस्त्र किंवा पट्टी देतो तो स्वर्गाला जातो; जो पुस्तक दान करतो तो ब्रह्मलोकाला जातो, आणि ज्याच्या घरी पुस्तक असते—

तस्योत्पातभयं नास्ति भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् । यूयं स्मरत चाग्नेयं पुराणं रूपमैश्वरं ३८३.

त्याला कोणत्याही आपत्तीचे भय नसते; तो उपभोग आणि मोक्ष मिळवतो. तुम्ही सर्वांनी अग्निपुराणाचे दिव्य स्वरूप स्मरण करावे.