अग्निपुराणम्

यस्य भावोऽखिलं विष्णुस्तस्य नो बाधते कलिः । अनिष्ट्वा तु महायज्ञानकृत्वापि पितृस्वधां ।। ३८३.

ज्याच्या मनात सर्वत्र विष्णूच आहे, त्याला कलियुग त्रास देत नाही; मोठे यज्ञ केले नाहीत किंवा पितरांना अर्पण केले नाही, तरीही —

कृष्णमभ्यर्च्चयन्भक्त्या नैनसो भाजनं भवेत् । सर्वकारणमत्यन्तं विष्णुं ध्यायन्न सीदति ।। ३८३.

जो भक्तीने कृष्णाची पूजा करतो, तो पापाचा पात्र होत नाही; जो सर्व कारणांचा मूळ असलेल्या विष्णूचे ध्यान करतो, तो कधीही अधःपात होत नाही.

अन्यतन्त्रादिदोषोत्थो विषयाकृष्टमानसः । कृत्वापि पापं गोविन्दं ध्यायन्पापैः प्रमुच्यते ।। ३८३.

इतर मतांमुळे दोष निर्माण होऊन मन विषयांकडे वळले, तरीही जो गोविंदाचे ध्यान करतो, तो पाप केले असले तरी पापांपासून मुक्त होतो.

तद्ध्यानं यत्र गोविन्दः सा कथा यत्र केशवः । तत् कर्म यत्तदर्थीयं किमन्यैर्बहुभाषितैः ।। ३८३.

जिथे ते ध्यान आहे, तिथे गोविंदा आहे; जिथे ती कथा आहे, तिथे केशव आहे; आणि जे कर्म त्याच्यासाठी केले जाते, त्यालाच अर्थ आहे — बाकीच्या अनेक शब्दांची गरज नाही.

न तत् पिता पु पुत्राय न शिष्याय गुरुर्द्विज । परमार्थं परं ब्रूयाद्यदेतत्ते मयोदितं ।। ३८३.

हे जे मी तुला सांगितले, ते परम सत्य, ते वडील मुलाला सांगत नाहीत, गुरु शिष्याला सांगत नाही, किंवा द्विज दुसऱ्या द्विजाला सांगत नाही.

संसारे भ्रमता लभ्यं पुत्रदारधनं वसु । सुहृदश्च तथैवान्ये नोपदेशो द्विजेदृशः ।। ३८३.

संसारात भटकताना पुत्र, पत्नी, धन, संपत्ती, मित्र आणि इतरही मिळू शकतात; पण असा उपदेश द्विजाला सहज मिळत नाही.

किं पुत्रदारैमित्रैर्वा किं मित्रक्षेत्रवान्धवैः । उपदेशः परो वन्धुरीदृशो यो विमुक्तये ।। ३८३.

पुत्र, पत्नी, मित्र, शेतजमीन किंवा नातेवाईक यांचा काय उपयोग? खरी नाती म्हणजे असा श्रेष्ठ उपदेश, जो मुक्तीकडे नेतो.

द्विविधो भूतमार्गोयं दैव आसुर एव च । विष्णुभक्तिपरो दैवो विपरीतस्तथासुरः ।। ३८३.

ही जीवांची वाट दोन प्रकारची आहे — दैवी आणि आसुरी. जो विष्णूभक्त आहे तो दैवी, आणि उलट वागणारा आसुरी.

एतत् पवित्रमारोग्यं धन्यं दुःस्वप्ननाशनं । सुखप्रीतिकरं नॄणां मोक्षकृद् यत्तवेरितं ।। ३८३.

हे सांगितलेले ज्ञान पवित्र, आरोग्यदायी, शुभ, वाईट स्वप्नांचा नाश करणारे, माणसांना सुख आणि आनंद देणारे, आणि मोक्ष देणारे आहे.

येषां गृहेषु लिखितमाग्नेयं हि पुराणकं । पुस्तकं स्थास्यति सदा तत्र नेशुरुपद्रवाः ।। ३८३.

ज्यांच्या घरात अग्निपुराण लिहिलेले आहे आणि पुस्तक नेहमी ठेवलेले आहे, तिथे कोणतीही आपत्ती येत नाही.

किं तीर्यैर्गोप्रदानैर्वा किं यज्ञैः किमुपोषितैः । आग्नेयं ये हि श्रृण्वन्ति अहन्यहनि मानवाः ।। ३८३.

नदी पार करणे, गायी दान देणे, यज्ञ किंवा उपवास यांचा काय उपयोग? जे लोक दररोज अग्निपुराण ऐकतात —

यो ददाति तिलप्रस्थं सुवर्णस्य च माषकं । श्रृणेति श्लोकमेकञ्च आग्नेयस्य तदाप्नुयात् ।। ३८३.

जो एक प्रस्थ तीळ आणि एक माषक सोनं दान करतो आणि अग्निपुराणातील एक श्लोक जरी ऐकतो, त्याला त्याचे फळ मिळते.

अध्यायपठनञ्चास्य गोप्रदानाद् विशिष्यते । अहोरात्रकृतं पापं श्रोतुमिच्छोः प्रणश्यति ।। ३८३.

या ग्रंथाचे अध्याय वाचणे हे गायी दान करण्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे; जो ऐकण्याची इच्छा करतो, त्याचे दिवस-रात्रातले सर्व पाप नाहीसे होते.

कपिलानां शते दत्ते यद् भवेज्ज्येष्ठपुष्करे । तदाग्नेयं पुराणं हि पठित्वा फलमाप्नुयात् ।। ३८३.

ज्येष्ठ पुष्कर सरोवरावर शंभर कपिला गायींचे दान दिल्यास, जे फळ मिळते, तेच अग्निपुराणाचे पठण केल्याने मिळते.

प्रवृत्तञ्च निवृत्तञ्च धर्मं विद्याद्वयात्मकं । आग्नेयस्य पुराणस्य शास्त्रस्यास्य समं न हि ।। ३८३.

धर्म हा कृत्य आणि निवृत्ती या दोन्ही स्वरूपांचा आहे, हे जाणावे. या अग्निपुराणासारखे दुसरे कोणतेही शास्त्र नाही.

पठन्नाग्नेयकं नित्यं श्रृण्वन् वापि पुराणकं । भक्तो वशिष्ठ मनुजः सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। ३८३.

हे वसिष्ठा, जो मनुष्य भक्तीने रोज अग्निपुराणाचे पठण किंवा श्रवण करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो.

नोपसर्गा न चानर्था न चौरारिभयं गृहे । तस्मिन् स्याद् यत्र चाग्नेयपुराणस्य हि पुस्तकं ।। ३८३.

ज्या घरात अग्निपुराणाचे पुस्तक असते, तिथे कोणतेही संकट, अपयश किंवा चोर-दुश्मनांचा भय राहत नाही.

न गर्भहारिणी भीतिर्न च बालग्रहा गृहे । यत्राग्नेयं पुराणं स्यान्न पिशाचादिकं भयं ।। ३८३.

ज्या घरात अग्निपुराण असते, तिथे गर्भपाताची भीती, मुलांना बाधा किंवा पिशाच्चादींचे भय राहत नाही.

श्रृण्वन् विप्रो वेदवित् स्यात् क्षत्रियः पृथिवीपतिः । ऋद्धिं प्राप्नोति वैश्यश्च शूद्रश्चारोग्यमृच्छति ।। ३८३.

याचे श्रवण केल्याने ब्राह्मण वेदज्ञ होतो, क्षत्रिय पृथ्वीचा राजा होतो, वैश्याला संपत्ती मिळते आणि शूद्राला आरोग्य लाभते.

यः पठेत् श्रृणुयान्नित्यं समदृग्विष्णुमानसः । ब्रह्माग्नेयं पुराणं सत्तत्र नश्यन्त्युपद्रवाः ।। ३८३.

जो समदृष्टिने आणि विष्णूभक्तीने रोज अग्निपुराणाचे पठण किंवा श्रवण करतो, तिथे सर्व संकटे नाहीशी होतात.

दिव्यान्तरीक्षभौमाद्या दुःस्वप्नाद्यभिचारकाः । यच्चान्यद्दुरितं किञ्चित्तत्सर्व्वं हन्ति केशवः ।। ३८३.

स्वर्ग, आकाश किंवा पृथ्वीवरील वाईट शकुन, वाईट स्वप्ने, जादूटोणा किंवा इतर कोणतेही दु:ख, हे सर्व केशव नष्ट करतो.

पठतः श्रृण्वतः पुंसः पुस्तकं यजतो महत् । आग्नेयं श्रीपुराणं हि हेमन्ते यः श्रृणोति वै ।। ३८३.

हिवाळ्यात जो अग्निपुराणाचे मोठे पुस्तक वाचतो, ऐकतो किंवा त्याची पूजा करतो, त्याला मोठ्या यज्ञाचे फळ मिळते.

प्रपूज्य गन्धपुष्पाद्यैरग्निष्टोमफलं लभेत् । शिशिरे पुण्डरीकस्य वसन्ते चाश्वमेधजम् ।। ३८३.

गंध आणि फुलांनी पूजा केल्यास हिवाळ्यात अग्निष्टोमाचे, शिशिर ऋतूत पुण्डरीकाचे आणि वसंतात अश्वमेधाचे फळ मिळते.

ग्रीष्मे तु वाजपेयस्य राजसूयस्य वर्षति । गोसहस्रस्य शरदि फलं तत्पठतो ह्यृतौ ।। ३८३.

उन्हाळ्यात वाजपेयाचे, पावसाळ्यात राजसूयाचे आणि शरद ऋतूत हजार गायींचे दान दिल्यासारखे फळ, योग्य ऋतूत अग्निपुराणाचे पठण केल्याने मिळते.

आग्नेयं हि पुराणं यो भक्ताग्रे पठते हरेः । सोऽर्च्चयेच्च वसिष्ठेह ज्ञानयज्ञेन केशवम् ।। ३८३.

जो भक्तीने हरिपुढे अग्निपुराणाचे पठण करतो, तो येथे वसिष्ठाची पूजा करतो आणि केशवाला ज्ञानयज्ञ अर्पण करतो.

यस्याग्नेयपुराणस्य पुस्तकं तस्य वै जयः । लिखितं पूजितं गेहे भुक्तिर्मुक्तिः करेऽस्ति हि ।। ३८३.

ज्याच्या घरी अग्निपुराणाचे पुस्तक लिहिलेले आणि पूजिलेले आहे, त्याला विजय, भोग आणि मुक्ती हातात मिळते.

इति कालाग्निरूपेण गीतं मे हरिणा पुरा । आग्नेयं हि पुराणं वै ब्रह्मविद्याद्वयास्पदम् ३८३.

काळ आणि अग्निरूपाने हे मला पूर्वी हरिने सांगितले; अग्निपुराण हे खरेच द्वैत ब्रह्मविद्येचे निवासस्थान आहे.

वसिष्ठ उवाच व्यासाग्नेयपुराणं ते रूपं विद्याद्वयात्मकं । कथितं ब्रह्मणो विष्णोरग्निना कथितं यथा ।। ३८३.

वसिष्ठ म्हणाले: व्यास-अग्निपुराण हे द्वैतरूप आहे; ते ब्रह्मा आणि विष्णूंनी सांगितल्याप्रमाणे अग्नीने सांगितले.

सार्द्धं देवैश्च भुनिभिर्मह्यं सर्व्वार्थदर्शकं । पुराणमग्निना गीतमाग्नेयं ब्रह्मसमिमतं ।। ३८३.

देव आणि ऋषींसह अग्नीने मला हे पुराण सांगितले, जे सर्व अर्थ स्पष्ट करते आणि जे ब्रह्मासमान मानले जाते.