अग्निपुराणम्

स्वाध्यायेश्वरपूजा च आसनं पद्मकादिकं । प्राणायामो वायुजयः प्रत्याहारः स्वनिग्रहः ।। ३८२.

स्वाध्याय, ईश्वरपूजा, पद्मासन वगैरे आसने, प्राणायाम म्हणजे वायूवर विजय, प्रत्याहार म्हणजे स्वतःवर संयम—

शुभे ह्येकत्र विषये चेतसो यत् प्रधारणं । निश्चलत्वात्तु धीमद्भिर्धारणा द्विज कथ्यते ।। ३८२.

एकाच शुभ विषयावर मन स्थिर ठेवणे, हेच ज्ञानी लोक धारणा म्हणतात, कारण त्यात स्थैर्य असते.

पौनःपुन्येन तत्रैव विषयेष्वेव धारणा । ध्यानं स्मृतं समाधिस्तु अहं ब्रह्मात्मसंस्थितिः ।। ३८२.

त्या विषयांवर पुन्हा पुन्हा मन एकाग्र करणे म्हणजे ध्यान; आणि 'मी ब्रह्म आहे' या स्थितीत मन स्थिर होणे म्हणजे समाधी.

घटध्वंसाद्यथाकाशमभिन्नं नभसा भवेत् । मुक्तो जीवो ब्रह्मणैवं सद्‌ब्रह्म ब्रह्म वै भवेत् ।। ३८२.

मडकं फुटल्यावर त्यातील आकाश जसं बाहेरच्या आकाशात एकरूप होतं, तसं मुक्त जीव ब्रह्माशी एकरूप होतो; म्हणून खरे तर ब्रह्मच सर्व आहे.

आत्मानं मन्यते ब्रह्म जीवो ज्ञानेन नान्यथा । जीवो ह्यज्ञानतत्कार्य्यमुक्तः स्यादजरामरः ।। ३८२.

आत्मा स्वतःला ब्रह्म म्हणून केवळ ज्ञानानेच ओळखतो, दुसऱ्या मार्गाने नाही; अज्ञान आणि त्याचे परिणाम संपल्यावर जीव अजरा आणि अमर होतो.

अग्निरुवाच वशिष्ठ यमगीतोक्ता पठतां भुक्तिमुक्तिदा । आत्यन्तिको लयः प्रोक्तो वेदान्तब्रह्मधीमयः ।। ३८२.

अग्नी म्हणाले — वसिष्ठांनी गायिलेली ही प्रार्थना जो कोणी म्हणतो, त्याला या जगातील सुखही मिळते आणि मुक्तीही मिळते. अंतिम विलय म्हणजे वेदांत आणि ब्रह्मध्यान यांचे स्वरूप आहे, असे सांगितले आहे.

अग्निरुवाच आग्नेयं ब्रह्मरूपन्ते पुराणं कथितं मया । सप्रपञ्चं निष्प्रपञ्चं विद्याद्वयमयं महत् ।। ३८३.

अग्नी म्हणाले — मी हे अग्निपुराण सांगितले, जे ब्रह्मरूप आहे. हे विस्तारासह आणि विस्ताराविना, द्वैत आणि अद्वैत ज्ञानाने युक्त असे महान आहे.

ऋग्यजुःसामाश्चर्वाख्या विद्या विष्णुर्जगज्जनिः । छन्दः शिक्षा व्याकरणं निधण्टुज्योतिराख्यकाः ।। ३८३.

ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि चार्वाक नावाची विद्या, विष्णू हे जगाचे कारण, छंद, शब्दशास्त्र, व्याकरण, निदण्टु आणि ज्योतिष या विद्या —

निरुक्तधर्मशास्त्रादि मीमांसान्यायविस्तराः । आयुर्वेदपुराणाख्या धनुर्गन्धर्वविस्तराः ।। ३८३.

निरुक्त, धर्मशास्त्र, मीमांसा, न्याय यांचे विस्तार, आयुर्वेद, पुराण, धनुर्विद्या आणि गंधर्वविद्या —

विद्या सैवार्थसास्त्राख्या वेदान्ताऽन्या हरिर्महान् । इत्येषा चापरा विद्या परविद्याऽक्षरं ।। ३८३.

ही विद्या अर्थशास्त्र म्हणूनही ओळखली जाते; वेदांत आणि इतर, तसेच हरि हे महान आहेत. ही सर्व अपरा विद्या आहे; परा विद्या म्हणजे अक्षर, म्हणजेच अविनाशी ज्ञान.

यस्य भावोऽखिलं विष्णुस्तस्य नो बाधते कलिः । अनिष्ट्वा तु महायज्ञानकृत्वापि पितृस्वधां ।। ३८३.

ज्याच्या मनात सर्वत्र विष्णूच आहे, त्याला कलियुग त्रास देत नाही; मोठे यज्ञ केले नाहीत किंवा पितरांना अर्पण केले नाही, तरीही —

कृष्णमभ्यर्च्चयन्भक्त्या नैनसो भाजनं भवेत् । सर्वकारणमत्यन्तं विष्णुं ध्यायन्न सीदति ।। ३८३.

जो भक्तीने कृष्णाची पूजा करतो, तो पापाचा पात्र होत नाही; जो सर्व कारणांचा मूळ असलेल्या विष्णूचे ध्यान करतो, तो कधीही अधःपात होत नाही.

अन्यतन्त्रादिदोषोत्थो विषयाकृष्टमानसः । कृत्वापि पापं गोविन्दं ध्यायन्पापैः प्रमुच्यते ।। ३८३.

इतर मतांमुळे दोष निर्माण होऊन मन विषयांकडे वळले, तरीही जो गोविंदाचे ध्यान करतो, तो पाप केले असले तरी पापांपासून मुक्त होतो.

तद्ध्यानं यत्र गोविन्दः सा कथा यत्र केशवः । तत् कर्म यत्तदर्थीयं किमन्यैर्बहुभाषितैः ।। ३८३.

जिथे ते ध्यान आहे, तिथे गोविंदा आहे; जिथे ती कथा आहे, तिथे केशव आहे; आणि जे कर्म त्याच्यासाठी केले जाते, त्यालाच अर्थ आहे — बाकीच्या अनेक शब्दांची गरज नाही.

न तत् पिता पु पुत्राय न शिष्याय गुरुर्द्विज । परमार्थं परं ब्रूयाद्यदेतत्ते मयोदितं ।। ३८३.

हे जे मी तुला सांगितले, ते परम सत्य, ते वडील मुलाला सांगत नाहीत, गुरु शिष्याला सांगत नाही, किंवा द्विज दुसऱ्या द्विजाला सांगत नाही.

संसारे भ्रमता लभ्यं पुत्रदारधनं वसु । सुहृदश्च तथैवान्ये नोपदेशो द्विजेदृशः ।। ३८३.

संसारात भटकताना पुत्र, पत्नी, धन, संपत्ती, मित्र आणि इतरही मिळू शकतात; पण असा उपदेश द्विजाला सहज मिळत नाही.

किं पुत्रदारैमित्रैर्वा किं मित्रक्षेत्रवान्धवैः । उपदेशः परो वन्धुरीदृशो यो विमुक्तये ।। ३८३.

पुत्र, पत्नी, मित्र, शेतजमीन किंवा नातेवाईक यांचा काय उपयोग? खरी नाती म्हणजे असा श्रेष्ठ उपदेश, जो मुक्तीकडे नेतो.

द्विविधो भूतमार्गोयं दैव आसुर एव च । विष्णुभक्तिपरो दैवो विपरीतस्तथासुरः ।। ३८३.

ही जीवांची वाट दोन प्रकारची आहे — दैवी आणि आसुरी. जो विष्णूभक्त आहे तो दैवी, आणि उलट वागणारा आसुरी.

एतत् पवित्रमारोग्यं धन्यं दुःस्वप्ननाशनं । सुखप्रीतिकरं नॄणां मोक्षकृद् यत्तवेरितं ।। ३८३.

हे सांगितलेले ज्ञान पवित्र, आरोग्यदायी, शुभ, वाईट स्वप्नांचा नाश करणारे, माणसांना सुख आणि आनंद देणारे, आणि मोक्ष देणारे आहे.

येषां गृहेषु लिखितमाग्नेयं हि पुराणकं । पुस्तकं स्थास्यति सदा तत्र नेशुरुपद्रवाः ।। ३८३.

ज्यांच्या घरात अग्निपुराण लिहिलेले आहे आणि पुस्तक नेहमी ठेवलेले आहे, तिथे कोणतीही आपत्ती येत नाही.

किं तीर्यैर्गोप्रदानैर्वा किं यज्ञैः किमुपोषितैः । आग्नेयं ये हि श्रृण्वन्ति अहन्यहनि मानवाः ।। ३८३.

नदी पार करणे, गायी दान देणे, यज्ञ किंवा उपवास यांचा काय उपयोग? जे लोक दररोज अग्निपुराण ऐकतात —

यो ददाति तिलप्रस्थं सुवर्णस्य च माषकं । श्रृणेति श्लोकमेकञ्च आग्नेयस्य तदाप्नुयात् ।। ३८३.

जो एक प्रस्थ तीळ आणि एक माषक सोनं दान करतो आणि अग्निपुराणातील एक श्लोक जरी ऐकतो, त्याला त्याचे फळ मिळते.

अध्यायपठनञ्चास्य गोप्रदानाद् विशिष्यते । अहोरात्रकृतं पापं श्रोतुमिच्छोः प्रणश्यति ।। ३८३.

या ग्रंथाचे अध्याय वाचणे हे गायी दान करण्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे; जो ऐकण्याची इच्छा करतो, त्याचे दिवस-रात्रातले सर्व पाप नाहीसे होते.

कपिलानां शते दत्ते यद् भवेज्ज्येष्ठपुष्करे । तदाग्नेयं पुराणं हि पठित्वा फलमाप्नुयात् ।। ३८३.

ज्येष्ठ पुष्कर सरोवरावर शंभर कपिला गायींचे दान दिल्यास, जे फळ मिळते, तेच अग्निपुराणाचे पठण केल्याने मिळते.

प्रवृत्तञ्च निवृत्तञ्च धर्मं विद्याद्वयात्मकं । आग्नेयस्य पुराणस्य शास्त्रस्यास्य समं न हि ।। ३८३.

धर्म हा कृत्य आणि निवृत्ती या दोन्ही स्वरूपांचा आहे, हे जाणावे. या अग्निपुराणासारखे दुसरे कोणतेही शास्त्र नाही.

पठन्नाग्नेयकं नित्यं श्रृण्वन् वापि पुराणकं । भक्तो वशिष्ठ मनुजः सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। ३८३.

हे वसिष्ठा, जो मनुष्य भक्तीने रोज अग्निपुराणाचे पठण किंवा श्रवण करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो.

नोपसर्गा न चानर्था न चौरारिभयं गृहे । तस्मिन् स्याद् यत्र चाग्नेयपुराणस्य हि पुस्तकं ।। ३८३.

ज्या घरात अग्निपुराणाचे पुस्तक असते, तिथे कोणतेही संकट, अपयश किंवा चोर-दुश्मनांचा भय राहत नाही.

न गर्भहारिणी भीतिर्न च बालग्रहा गृहे । यत्राग्नेयं पुराणं स्यान्न पिशाचादिकं भयं ।। ३८३.

ज्या घरात अग्निपुराण असते, तिथे गर्भपाताची भीती, मुलांना बाधा किंवा पिशाच्चादींचे भय राहत नाही.

श्रृण्वन् विप्रो वेदवित् स्यात् क्षत्रियः पृथिवीपतिः । ऋद्धिं प्राप्नोति वैश्यश्च शूद्रश्चारोग्यमृच्छति ।। ३८३.

याचे श्रवण केल्याने ब्राह्मण वेदज्ञ होतो, क्षत्रिय पृथ्वीचा राजा होतो, वैश्याला संपत्ती मिळते आणि शूद्राला आरोग्य लाभते.