अग्निपुराणम्

बुद्धिन्तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च । इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांश्चेषुगोचरान् ।। ३८२.

बुद्धी ही सारथी आहे, मन म्हणजे लगाम आहे; इंद्रिये म्हणजे घोडे, आणि विषय म्हणजे त्यांच्या वाटा.

आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः । यस्त्वविज्ञानवान् भवत्ययुक्तेन मनसा सदा ।। ३८२.

ज्ञानी लोक म्हणतात, मन आणि इंद्रिये यांच्याशी जोडलेला आत्मा हा अनुभव घेणारा आहे; पण ज्याच्याकडे विवेक नाही, आणि ज्याचे मन नेहमी असंयमित असते—

न सत्पदमवाप्नोति संसारञ्चाधिगच्छति । यस्तु विज्ञानवान् भवति युक्तेन मनसा सदा ।। ३८२.

तो खरा मार्ग गाठू शकत नाही आणि संसारातच अडकतो; पण ज्याच्याकडे विवेक आहे आणि मन नेहमी संयमित आहे—

स तत्पदमवाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते । विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान्नरः ।। ३८२.

तो त्या अवस्थेला पोहोचतो जिथून पुन्हा जन्म होत नाही; ज्याची सारथी विवेक आहे आणि जो मनाचा लगाम हातात ठेवतो—

सोऽध्वानं परमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् । इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः ।। ३८२.

तोच श्रेष्ठ मार्ग गाठतो, तोच विष्णूचे परम स्थान मिळवतो; इंद्रियांपेक्षा विषय श्रेष्ठ, विषयांपेक्षा मन श्रेष्ठ.

मनसस्तु परा बुद्धिः बुद्धेरात्मा महान् परः । महतः परमवव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ।। ३८२.

मनापेक्षा बुद्धी श्रेष्ठ, बुद्धीपेक्षा महान आत्मा श्रेष्ठ; त्या महान आत्म्यापेक्षा अव्यक्त श्रेष्ठ, आणि अव्यक्तापेक्षा पुरुष श्रेष्ठ.

पुरुषान्न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः । एषु सर्वेषु भूतेषु गूढ़ात्मा न प्रकाशते ।। ३८२.

पुरुषापेक्षा काहीही श्रेष्ठ नाही; तीच अंतिम मर्यादा, तीच सर्वोच्च अवस्था आहे; या सर्व जीवांत गूढ आत्मा उघड दिसत नाही.

दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः । यच्छेद्वाङ्‌मनसी प्राज्ञः तद्यच्छेज्ज्ञानमात्मनि ।। ३८२.

पण ती तीक्ष्ण बुद्धीने, सूक्ष्मदर्शी लोकांना दिसते; ज्ञानी माणसाने वाणी मनात, आणि मन ज्ञानात, आत्म्यात स्थिर करावे.

ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेच्छान्त आत्मनि । ज्ञात्वा ब्रह्मात्मनोर्योगं यमाद्यैर्ब्रह्म सद्भवेत् ।। ३८२.

ज्ञान महान आत्म्यात, आणि महान आत्मा शांत आत्म्यात स्थिर करावा; ब्रह्म आणि आत्म्याचे ऐक्य समजून, यमादि साधनांनी ब्रह्मरूप होतो.

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रही । यमाश्च नियमाः पञ्च शौचं सन्तोषसत्तपः ।। ३८२.

अहिंसा, सत्य, चोरी न करणे, ब्रह्मचर्य, आणि अपरिग्रह—हे पाच यम आहेत; शौच, संतोष, तप—

स्वाध्यायेश्वरपूजा च आसनं पद्मकादिकं । प्राणायामो वायुजयः प्रत्याहारः स्वनिग्रहः ।। ३८२.

स्वाध्याय, ईश्वरपूजा, पद्मासन वगैरे आसने, प्राणायाम म्हणजे वायूवर विजय, प्रत्याहार म्हणजे स्वतःवर संयम—

शुभे ह्येकत्र विषये चेतसो यत् प्रधारणं । निश्चलत्वात्तु धीमद्भिर्धारणा द्विज कथ्यते ।। ३८२.

एकाच शुभ विषयावर मन स्थिर ठेवणे, हेच ज्ञानी लोक धारणा म्हणतात, कारण त्यात स्थैर्य असते.

पौनःपुन्येन तत्रैव विषयेष्वेव धारणा । ध्यानं स्मृतं समाधिस्तु अहं ब्रह्मात्मसंस्थितिः ।। ३८२.

त्या विषयांवर पुन्हा पुन्हा मन एकाग्र करणे म्हणजे ध्यान; आणि 'मी ब्रह्म आहे' या स्थितीत मन स्थिर होणे म्हणजे समाधी.

घटध्वंसाद्यथाकाशमभिन्नं नभसा भवेत् । मुक्तो जीवो ब्रह्मणैवं सद्‌ब्रह्म ब्रह्म वै भवेत् ।। ३८२.

मडकं फुटल्यावर त्यातील आकाश जसं बाहेरच्या आकाशात एकरूप होतं, तसं मुक्त जीव ब्रह्माशी एकरूप होतो; म्हणून खरे तर ब्रह्मच सर्व आहे.

आत्मानं मन्यते ब्रह्म जीवो ज्ञानेन नान्यथा । जीवो ह्यज्ञानतत्कार्य्यमुक्तः स्यादजरामरः ।। ३८२.

आत्मा स्वतःला ब्रह्म म्हणून केवळ ज्ञानानेच ओळखतो, दुसऱ्या मार्गाने नाही; अज्ञान आणि त्याचे परिणाम संपल्यावर जीव अजरा आणि अमर होतो.

अग्निरुवाच वशिष्ठ यमगीतोक्ता पठतां भुक्तिमुक्तिदा । आत्यन्तिको लयः प्रोक्तो वेदान्तब्रह्मधीमयः ।। ३८२.

अग्नी म्हणाले — वसिष्ठांनी गायिलेली ही प्रार्थना जो कोणी म्हणतो, त्याला या जगातील सुखही मिळते आणि मुक्तीही मिळते. अंतिम विलय म्हणजे वेदांत आणि ब्रह्मध्यान यांचे स्वरूप आहे, असे सांगितले आहे.

अग्निरुवाच आग्नेयं ब्रह्मरूपन्ते पुराणं कथितं मया । सप्रपञ्चं निष्प्रपञ्चं विद्याद्वयमयं महत् ।। ३८३.

अग्नी म्हणाले — मी हे अग्निपुराण सांगितले, जे ब्रह्मरूप आहे. हे विस्तारासह आणि विस्ताराविना, द्वैत आणि अद्वैत ज्ञानाने युक्त असे महान आहे.

ऋग्यजुःसामाश्चर्वाख्या विद्या विष्णुर्जगज्जनिः । छन्दः शिक्षा व्याकरणं निधण्टुज्योतिराख्यकाः ।। ३८३.

ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि चार्वाक नावाची विद्या, विष्णू हे जगाचे कारण, छंद, शब्दशास्त्र, व्याकरण, निदण्टु आणि ज्योतिष या विद्या —

निरुक्तधर्मशास्त्रादि मीमांसान्यायविस्तराः । आयुर्वेदपुराणाख्या धनुर्गन्धर्वविस्तराः ।। ३८३.

निरुक्त, धर्मशास्त्र, मीमांसा, न्याय यांचे विस्तार, आयुर्वेद, पुराण, धनुर्विद्या आणि गंधर्वविद्या —

विद्या सैवार्थसास्त्राख्या वेदान्ताऽन्या हरिर्महान् । इत्येषा चापरा विद्या परविद्याऽक्षरं ।। ३८३.

ही विद्या अर्थशास्त्र म्हणूनही ओळखली जाते; वेदांत आणि इतर, तसेच हरि हे महान आहेत. ही सर्व अपरा विद्या आहे; परा विद्या म्हणजे अक्षर, म्हणजेच अविनाशी ज्ञान.

यस्य भावोऽखिलं विष्णुस्तस्य नो बाधते कलिः । अनिष्ट्वा तु महायज्ञानकृत्वापि पितृस्वधां ।। ३८३.

ज्याच्या मनात सर्वत्र विष्णूच आहे, त्याला कलियुग त्रास देत नाही; मोठे यज्ञ केले नाहीत किंवा पितरांना अर्पण केले नाही, तरीही —

कृष्णमभ्यर्च्चयन्भक्त्या नैनसो भाजनं भवेत् । सर्वकारणमत्यन्तं विष्णुं ध्यायन्न सीदति ।। ३८३.

जो भक्तीने कृष्णाची पूजा करतो, तो पापाचा पात्र होत नाही; जो सर्व कारणांचा मूळ असलेल्या विष्णूचे ध्यान करतो, तो कधीही अधःपात होत नाही.

अन्यतन्त्रादिदोषोत्थो विषयाकृष्टमानसः । कृत्वापि पापं गोविन्दं ध्यायन्पापैः प्रमुच्यते ।। ३८३.

इतर मतांमुळे दोष निर्माण होऊन मन विषयांकडे वळले, तरीही जो गोविंदाचे ध्यान करतो, तो पाप केले असले तरी पापांपासून मुक्त होतो.

तद्ध्यानं यत्र गोविन्दः सा कथा यत्र केशवः । तत् कर्म यत्तदर्थीयं किमन्यैर्बहुभाषितैः ।। ३८३.

जिथे ते ध्यान आहे, तिथे गोविंदा आहे; जिथे ती कथा आहे, तिथे केशव आहे; आणि जे कर्म त्याच्यासाठी केले जाते, त्यालाच अर्थ आहे — बाकीच्या अनेक शब्दांची गरज नाही.

न तत् पिता पु पुत्राय न शिष्याय गुरुर्द्विज । परमार्थं परं ब्रूयाद्यदेतत्ते मयोदितं ।। ३८३.

हे जे मी तुला सांगितले, ते परम सत्य, ते वडील मुलाला सांगत नाहीत, गुरु शिष्याला सांगत नाही, किंवा द्विज दुसऱ्या द्विजाला सांगत नाही.

संसारे भ्रमता लभ्यं पुत्रदारधनं वसु । सुहृदश्च तथैवान्ये नोपदेशो द्विजेदृशः ।। ३८३.

संसारात भटकताना पुत्र, पत्नी, धन, संपत्ती, मित्र आणि इतरही मिळू शकतात; पण असा उपदेश द्विजाला सहज मिळत नाही.

किं पुत्रदारैमित्रैर्वा किं मित्रक्षेत्रवान्धवैः । उपदेशः परो वन्धुरीदृशो यो विमुक्तये ।। ३८३.

पुत्र, पत्नी, मित्र, शेतजमीन किंवा नातेवाईक यांचा काय उपयोग? खरी नाती म्हणजे असा श्रेष्ठ उपदेश, जो मुक्तीकडे नेतो.

द्विविधो भूतमार्गोयं दैव आसुर एव च । विष्णुभक्तिपरो दैवो विपरीतस्तथासुरः ।। ३८३.

ही जीवांची वाट दोन प्रकारची आहे — दैवी आणि आसुरी. जो विष्णूभक्त आहे तो दैवी, आणि उलट वागणारा आसुरी.

एतत् पवित्रमारोग्यं धन्यं दुःस्वप्ननाशनं । सुखप्रीतिकरं नॄणां मोक्षकृद् यत्तवेरितं ।। ३८३.

हे सांगितलेले ज्ञान पवित्र, आरोग्यदायी, शुभ, वाईट स्वप्नांचा नाश करणारे, माणसांना सुख आणि आनंद देणारे, आणि मोक्ष देणारे आहे.