अग्निपुराणम्

प्रवृत्तञ्च निवृत्तञ्च कार्य्यं कर्मपरोऽव्रवीत् । श्रेयसां श्रेय एतद्धि नैष्कर्म्यं ब्रह्म तद्धरिः ।। ३८२.

कर्म करावं आणि कर्माचा त्याग करावा, असं ज्ञानी लोकांनी कर्तव्य म्हणून सांगितलं आहे; पण सर्वांत श्रेष्ठ म्हणजे निष्क्रियता — तेच ब्रह्म, तेच हरि आहे.

पुमांश्चाधिगतज्ञानो भेदं नाप्नोति सत्तमः । ब्रह्माणा विष्णुसंज्ञेन परमेणाव्ययेन च । ३८२.

ज्याला ज्ञान मिळालं आहे, तो कुठलाही भेद पाहत नाही, हे श्रेष्ठ पुरुषा; ब्रह्मा आणि विष्णू हे दोघंही एकच, अपरिवर्तनीय आणि सर्वोच्च आहेत.

ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं सौभाग्यं रूपमुत्तमम् । तपसा लभ्यते सर्वं मनसा यद्यदिच्छति ।। ३८२.

ज्ञान, अनुभूती, श्रद्धा, उत्तम सौंदर्य आणि भाग्य — हे सगळं तपस्येने मिळतं, मनाने जे काही इच्छिलं ते.

नास्ति विष्णुसमन्ध्येयं तपो नानशनात्परं । नास्त्यारोग्यसमं धन्यं नास्ति गङ्गासमा सरित् ।। ३८२.

विष्णूभक्तीसारखा दुसरा कोणताही व्रत नाही, उपवासापेक्षा मोठं तप नाही, आरोग्यासारखं धन नाही आणि गंगेसारखी दुसरी नदी नाही.

न सोऽस्ति बान्धवः कश्चिद्विष्णुं मुक्त्वा जगद्गुरुं । अधश्चोद्‌र्ध्वं हरिश्चाग्रे देहेन्द्रियमनोमुखे ।। ३८२.

विष्णू या जगाच्या गुरूशिवाय दुसरा कुणीही आपला खरा नातेवाईक नाही; वर किंवा खाली, देह, इंद्रिये आणि मन यांच्यासमोर फक्त हरि सर्वांत श्रेष्ठ आहे.

इत्येवं संस्मरन् प्राणान् यस्त्यजेत्स हरिर्भवेत् । यत्तद् ब्रह्म यतः सर्वं यत्सर्वं तस्य संस्थितम् ।। ३८२.१६ अग्राह्यकमनिर्देश्यं सुप्रतिष्ठञ्च यत्परं । परापरस्वरूपेण विष्णुः सर्व्वहृदि स्थितः ।। ३८२.

अशा प्रकारे स्मरण करत जो प्राण सोडतो, तो हरितुल्य होतो; जे ब्रह्म आहे, ज्यापासून सर्व काही निर्माण होतं, ज्यात सर्व काही स्थिर आहे —

यज्ञेशं यज्ञपुरुषं केचिदिच्छन्ति तत्परं । केचिद्विष्णुं हरं केचित् केचिद् ब्रह्माणमीश्वरं ।। ३८२.

कोणी यज्ञाचा स्वामी, यज्ञपुरुष हाच सर्वोच्च आहे असं मानतात; कोणी विष्णू, कोणी हरि, तर कोणी ब्रह्मा यांना ईश्वर मानतात.

इन्द्रादिनामभिः केचित् सूर्य्यं सोमञ्च कालकम् । ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्तं जगद्विष्णुं वदन्ति च ।। ३८२.

काही लोक इंद्र वगैरे नावांनी सूर्य आणि चंद्राला ओळखतात; काहीजण ब्रह्मापासून गवताच्या काडीपर्यंत सगळ्या जगाला विष्णू असे म्हणतात.

स विष्णुः परमं ब्रह्म यतो नावर्त्तते पुनः । सुवर्णादिमहाकदानपुण्यतीर्थावगाहनैः ।। ३८२.

तोच विष्णू हेच परम ब्रह्म आहे, ज्याच्याकडून पुन्हा परत येणे नाही; सुवर्ण वगैरे मोठ्या दानांनी आणि पवित्र तीर्थस्नानांनी त्याची प्राप्ती होते.

ध्यानैर्व्रतैः पूजया च घर्म्मश्रुत्या तदाप्नुयात् । आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु ।। ३८२.

ध्यान, व्रत, पूजा आणि घर्म ऐकणे यांद्वारे ते साध्य होते; आत्मा म्हणजे सारथी, आणि शरीर म्हणजे रथ असे समज.

बुद्धिन्तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च । इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांश्चेषुगोचरान् ।। ३८२.

बुद्धी ही सारथी आहे, मन म्हणजे लगाम आहे; इंद्रिये म्हणजे घोडे, आणि विषय म्हणजे त्यांच्या वाटा.

आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः । यस्त्वविज्ञानवान् भवत्ययुक्तेन मनसा सदा ।। ३८२.

ज्ञानी लोक म्हणतात, मन आणि इंद्रिये यांच्याशी जोडलेला आत्मा हा अनुभव घेणारा आहे; पण ज्याच्याकडे विवेक नाही, आणि ज्याचे मन नेहमी असंयमित असते—

न सत्पदमवाप्नोति संसारञ्चाधिगच्छति । यस्तु विज्ञानवान् भवति युक्तेन मनसा सदा ।। ३८२.

तो खरा मार्ग गाठू शकत नाही आणि संसारातच अडकतो; पण ज्याच्याकडे विवेक आहे आणि मन नेहमी संयमित आहे—

स तत्पदमवाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते । विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान्नरः ।। ३८२.

तो त्या अवस्थेला पोहोचतो जिथून पुन्हा जन्म होत नाही; ज्याची सारथी विवेक आहे आणि जो मनाचा लगाम हातात ठेवतो—

सोऽध्वानं परमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् । इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः ।। ३८२.

तोच श्रेष्ठ मार्ग गाठतो, तोच विष्णूचे परम स्थान मिळवतो; इंद्रियांपेक्षा विषय श्रेष्ठ, विषयांपेक्षा मन श्रेष्ठ.

मनसस्तु परा बुद्धिः बुद्धेरात्मा महान् परः । महतः परमवव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ।। ३८२.

मनापेक्षा बुद्धी श्रेष्ठ, बुद्धीपेक्षा महान आत्मा श्रेष्ठ; त्या महान आत्म्यापेक्षा अव्यक्त श्रेष्ठ, आणि अव्यक्तापेक्षा पुरुष श्रेष्ठ.

पुरुषान्न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः । एषु सर्वेषु भूतेषु गूढ़ात्मा न प्रकाशते ।। ३८२.

पुरुषापेक्षा काहीही श्रेष्ठ नाही; तीच अंतिम मर्यादा, तीच सर्वोच्च अवस्था आहे; या सर्व जीवांत गूढ आत्मा उघड दिसत नाही.

दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः । यच्छेद्वाङ्‌मनसी प्राज्ञः तद्यच्छेज्ज्ञानमात्मनि ।। ३८२.

पण ती तीक्ष्ण बुद्धीने, सूक्ष्मदर्शी लोकांना दिसते; ज्ञानी माणसाने वाणी मनात, आणि मन ज्ञानात, आत्म्यात स्थिर करावे.

ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेच्छान्त आत्मनि । ज्ञात्वा ब्रह्मात्मनोर्योगं यमाद्यैर्ब्रह्म सद्भवेत् ।। ३८२.

ज्ञान महान आत्म्यात, आणि महान आत्मा शांत आत्म्यात स्थिर करावा; ब्रह्म आणि आत्म्याचे ऐक्य समजून, यमादि साधनांनी ब्रह्मरूप होतो.

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रही । यमाश्च नियमाः पञ्च शौचं सन्तोषसत्तपः ।। ३८२.

अहिंसा, सत्य, चोरी न करणे, ब्रह्मचर्य, आणि अपरिग्रह—हे पाच यम आहेत; शौच, संतोष, तप—

स्वाध्यायेश्वरपूजा च आसनं पद्मकादिकं । प्राणायामो वायुजयः प्रत्याहारः स्वनिग्रहः ।। ३८२.

स्वाध्याय, ईश्वरपूजा, पद्मासन वगैरे आसने, प्राणायाम म्हणजे वायूवर विजय, प्रत्याहार म्हणजे स्वतःवर संयम—

शुभे ह्येकत्र विषये चेतसो यत् प्रधारणं । निश्चलत्वात्तु धीमद्भिर्धारणा द्विज कथ्यते ।। ३८२.

एकाच शुभ विषयावर मन स्थिर ठेवणे, हेच ज्ञानी लोक धारणा म्हणतात, कारण त्यात स्थैर्य असते.

पौनःपुन्येन तत्रैव विषयेष्वेव धारणा । ध्यानं स्मृतं समाधिस्तु अहं ब्रह्मात्मसंस्थितिः ।। ३८२.

त्या विषयांवर पुन्हा पुन्हा मन एकाग्र करणे म्हणजे ध्यान; आणि 'मी ब्रह्म आहे' या स्थितीत मन स्थिर होणे म्हणजे समाधी.

घटध्वंसाद्यथाकाशमभिन्नं नभसा भवेत् । मुक्तो जीवो ब्रह्मणैवं सद्‌ब्रह्म ब्रह्म वै भवेत् ।। ३८२.

मडकं फुटल्यावर त्यातील आकाश जसं बाहेरच्या आकाशात एकरूप होतं, तसं मुक्त जीव ब्रह्माशी एकरूप होतो; म्हणून खरे तर ब्रह्मच सर्व आहे.

आत्मानं मन्यते ब्रह्म जीवो ज्ञानेन नान्यथा । जीवो ह्यज्ञानतत्कार्य्यमुक्तः स्यादजरामरः ।। ३८२.

आत्मा स्वतःला ब्रह्म म्हणून केवळ ज्ञानानेच ओळखतो, दुसऱ्या मार्गाने नाही; अज्ञान आणि त्याचे परिणाम संपल्यावर जीव अजरा आणि अमर होतो.

अग्निरुवाच वशिष्ठ यमगीतोक्ता पठतां भुक्तिमुक्तिदा । आत्यन्तिको लयः प्रोक्तो वेदान्तब्रह्मधीमयः ।। ३८२.

अग्नी म्हणाले — वसिष्ठांनी गायिलेली ही प्रार्थना जो कोणी म्हणतो, त्याला या जगातील सुखही मिळते आणि मुक्तीही मिळते. अंतिम विलय म्हणजे वेदांत आणि ब्रह्मध्यान यांचे स्वरूप आहे, असे सांगितले आहे.

अग्निरुवाच आग्नेयं ब्रह्मरूपन्ते पुराणं कथितं मया । सप्रपञ्चं निष्प्रपञ्चं विद्याद्वयमयं महत् ।। ३८३.

अग्नी म्हणाले — मी हे अग्निपुराण सांगितले, जे ब्रह्मरूप आहे. हे विस्तारासह आणि विस्ताराविना, द्वैत आणि अद्वैत ज्ञानाने युक्त असे महान आहे.

ऋग्यजुःसामाश्चर्वाख्या विद्या विष्णुर्जगज्जनिः । छन्दः शिक्षा व्याकरणं निधण्टुज्योतिराख्यकाः ।। ३८३.

ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि चार्वाक नावाची विद्या, विष्णू हे जगाचे कारण, छंद, शब्दशास्त्र, व्याकरण, निदण्टु आणि ज्योतिष या विद्या —

निरुक्तधर्मशास्त्रादि मीमांसान्यायविस्तराः । आयुर्वेदपुराणाख्या धनुर्गन्धर्वविस्तराः ।। ३८३.

निरुक्त, धर्मशास्त्र, मीमांसा, न्याय यांचे विस्तार, आयुर्वेद, पुराण, धनुर्विद्या आणि गंधर्वविद्या —