अग्निपुराणम्

अग्निरुवाच यमगीतां प्रवक्ष्यामि उक्ता या नाचिकेतसे । पठतां श्रृण्वतां भुक्त्यै मुक्त्यै मोक्षार्थिनां सतां ।। ३८२.

अग्नी म्हणाले: मी यमगीत सांगतो, जी नचिकेताला सांगितली होती. जे सत्पुरुष हे गीत वाचतात किंवा ऐकतात, ते भोग किंवा मुक्ती मिळवण्यासाठी, त्यांना हवी ती फलप्राप्ती होते.

यम उवाच आसनं शयनं यानपरिधानगृहादिकम् । वाञ्छत्यहोऽतिमोहेन सुस्थिरं स्वयमस्थिरः ।। ३८२.

यम म्हणाले: अरे, स्वतः अस्थिर असूनही माणूस मोठ्या मोहाने कायमचं आसन, झोपायचं ठिकाण, वाहन, वस्त्र, घर आणि असं बरंच काही मिळावं असं इच्छितो.

भोगेष्वशक्तिः सततं तथैवात्मावलोकनं । श्रेयः परं मनुष्याणां कपिलोद्गीतमेव हि ।। ३८२.

सतत भोग घेता न येणं आणि स्वतःचं मन निरखणं — हेच कपिलांनी सांगितलंय आणि हेच माणसांसाठी खरं कल्याण आहे.

सर्व्वत्र समदर्शित्वं निर्म्ममत्वमसङ्गता । श्रेयः परं मनुष्याणां गीतं पञ्चशिखेन हि ।। ३८२.

सगळीकडे सारखं पाहणं, आपलेपणाचा अभाव आणि आसक्ती न ठेवणं — हेच पञ्चशिखांनी गायलेलं आणि माणसांसाठी श्रेष्ठ असं कल्याण आहे.

आगर्भजन्मबाल्यादिवयोऽवस्थादिवेदनं । श्रेयः परं मनुष्याणां गङ्गाविष्णुप्रगीतकं ।। ३८२.

गर्भधारणेपासून जन्म, बालपण आणि पुढच्या सर्व अवस्था यांची जाणीव ठेवणं — हेच गंगाविष्णूंनी गायलेलं आणि माणसांसाठी श्रेष्ठ असं कल्याण आहे.

आध्यात्मिकादिदुःखानामाद्यन्तादिप्रतिक्रिया । श्रेयः परं मनुष्याणां जनकोद्गीतमेव च ।। ३८२.

शरीराशी संबंधित आणि इतर सर्व दुःखांची सुरुवात, शेवट आणि कारण यावर उपाय — हेच जनकांनी गायलेलं आणि माणसांसाठी श्रेष्ठ असं कल्याण आहे.

अभिन्नयोर्भेदकरः प्रत्ययो यः परात्मनः । तच्छान्तिपरमं श्रेयो ब्रह्मोद्गीतमुदाहृतं ।। ३८२.

एकात्म परमात्मा आणि जीव यांच्यात भेद निर्माण करणारी जी भावना आहे, तिचं शांत होणं — हेच ब्रह्माने गायलेलं आणि सर्वोच्च कल्याण आहे.

* कर्त्तव्यमिति यत्कर्म्म ऋग्यजुःसामसंज्ञितं । कुरुते श्रेयसे सङ्गाज्जैगीषव्येण गीयते ।। ३८२.

ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद या नावांनी ओळखली जाणारी जी कर्मे आहेत, ती आसक्ती न ठेवता केवळ कल्याणासाठी करावीत — असं जैगीषव्य यांनी सांगितलं आहे.

हानिः सर्व्वविधित्‌सानामात्मनः सुखहैतुकी । श्रेयः परं मनुष्याणां देवलोद्गीतमीरितं ।। ३८२.

सर्व विधींचं सोडून देणं, जे आत्म्याच्या सुखाचं कारण ठरतं — हेच देवलांनी गायलेलं आणि माणसांसाठी श्रेष्ठ असं कल्याण आहे.

* कामत्यागात्तु विज्ञानं सुखं ब्रह्म परं पदं । कामिनां न हि विज्ञानं सनकोद्गीतमेव तत् ।। ३८२.

इच्छा सोडल्यावरच ज्ञान, सुख आणि ब्रह्मरूप सर्वोच्च अवस्था मिळते; ज्यांना इच्छा आहेत, त्यांना खरं ज्ञान मिळत नाही — हेच सनकांनी गायलेलं आहे.

प्रवृत्तञ्च निवृत्तञ्च कार्य्यं कर्मपरोऽव्रवीत् । श्रेयसां श्रेय एतद्धि नैष्कर्म्यं ब्रह्म तद्धरिः ।। ३८२.

कर्म करावं आणि कर्माचा त्याग करावा, असं ज्ञानी लोकांनी कर्तव्य म्हणून सांगितलं आहे; पण सर्वांत श्रेष्ठ म्हणजे निष्क्रियता — तेच ब्रह्म, तेच हरि आहे.

पुमांश्चाधिगतज्ञानो भेदं नाप्नोति सत्तमः । ब्रह्माणा विष्णुसंज्ञेन परमेणाव्ययेन च । ३८२.

ज्याला ज्ञान मिळालं आहे, तो कुठलाही भेद पाहत नाही, हे श्रेष्ठ पुरुषा; ब्रह्मा आणि विष्णू हे दोघंही एकच, अपरिवर्तनीय आणि सर्वोच्च आहेत.

ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं सौभाग्यं रूपमुत्तमम् । तपसा लभ्यते सर्वं मनसा यद्यदिच्छति ।। ३८२.

ज्ञान, अनुभूती, श्रद्धा, उत्तम सौंदर्य आणि भाग्य — हे सगळं तपस्येने मिळतं, मनाने जे काही इच्छिलं ते.

नास्ति विष्णुसमन्ध्येयं तपो नानशनात्परं । नास्त्यारोग्यसमं धन्यं नास्ति गङ्गासमा सरित् ।। ३८२.

विष्णूभक्तीसारखा दुसरा कोणताही व्रत नाही, उपवासापेक्षा मोठं तप नाही, आरोग्यासारखं धन नाही आणि गंगेसारखी दुसरी नदी नाही.

न सोऽस्ति बान्धवः कश्चिद्विष्णुं मुक्त्वा जगद्गुरुं । अधश्चोद्‌र्ध्वं हरिश्चाग्रे देहेन्द्रियमनोमुखे ।। ३८२.

विष्णू या जगाच्या गुरूशिवाय दुसरा कुणीही आपला खरा नातेवाईक नाही; वर किंवा खाली, देह, इंद्रिये आणि मन यांच्यासमोर फक्त हरि सर्वांत श्रेष्ठ आहे.

इत्येवं संस्मरन् प्राणान् यस्त्यजेत्स हरिर्भवेत् । यत्तद् ब्रह्म यतः सर्वं यत्सर्वं तस्य संस्थितम् ।। ३८२.१६ अग्राह्यकमनिर्देश्यं सुप्रतिष्ठञ्च यत्परं । परापरस्वरूपेण विष्णुः सर्व्वहृदि स्थितः ।। ३८२.

अशा प्रकारे स्मरण करत जो प्राण सोडतो, तो हरितुल्य होतो; जे ब्रह्म आहे, ज्यापासून सर्व काही निर्माण होतं, ज्यात सर्व काही स्थिर आहे —

यज्ञेशं यज्ञपुरुषं केचिदिच्छन्ति तत्परं । केचिद्विष्णुं हरं केचित् केचिद् ब्रह्माणमीश्वरं ।। ३८२.

कोणी यज्ञाचा स्वामी, यज्ञपुरुष हाच सर्वोच्च आहे असं मानतात; कोणी विष्णू, कोणी हरि, तर कोणी ब्रह्मा यांना ईश्वर मानतात.

इन्द्रादिनामभिः केचित् सूर्य्यं सोमञ्च कालकम् । ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्तं जगद्विष्णुं वदन्ति च ।। ३८२.

काही लोक इंद्र वगैरे नावांनी सूर्य आणि चंद्राला ओळखतात; काहीजण ब्रह्मापासून गवताच्या काडीपर्यंत सगळ्या जगाला विष्णू असे म्हणतात.

स विष्णुः परमं ब्रह्म यतो नावर्त्तते पुनः । सुवर्णादिमहाकदानपुण्यतीर्थावगाहनैः ।। ३८२.

तोच विष्णू हेच परम ब्रह्म आहे, ज्याच्याकडून पुन्हा परत येणे नाही; सुवर्ण वगैरे मोठ्या दानांनी आणि पवित्र तीर्थस्नानांनी त्याची प्राप्ती होते.

ध्यानैर्व्रतैः पूजया च घर्म्मश्रुत्या तदाप्नुयात् । आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु ।। ३८२.

ध्यान, व्रत, पूजा आणि घर्म ऐकणे यांद्वारे ते साध्य होते; आत्मा म्हणजे सारथी, आणि शरीर म्हणजे रथ असे समज.

बुद्धिन्तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च । इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांश्चेषुगोचरान् ।। ३८२.

बुद्धी ही सारथी आहे, मन म्हणजे लगाम आहे; इंद्रिये म्हणजे घोडे, आणि विषय म्हणजे त्यांच्या वाटा.

आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः । यस्त्वविज्ञानवान् भवत्ययुक्तेन मनसा सदा ।। ३८२.

ज्ञानी लोक म्हणतात, मन आणि इंद्रिये यांच्याशी जोडलेला आत्मा हा अनुभव घेणारा आहे; पण ज्याच्याकडे विवेक नाही, आणि ज्याचे मन नेहमी असंयमित असते—

न सत्पदमवाप्नोति संसारञ्चाधिगच्छति । यस्तु विज्ञानवान् भवति युक्तेन मनसा सदा ।। ३८२.

तो खरा मार्ग गाठू शकत नाही आणि संसारातच अडकतो; पण ज्याच्याकडे विवेक आहे आणि मन नेहमी संयमित आहे—

स तत्पदमवाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते । विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान्नरः ।। ३८२.

तो त्या अवस्थेला पोहोचतो जिथून पुन्हा जन्म होत नाही; ज्याची सारथी विवेक आहे आणि जो मनाचा लगाम हातात ठेवतो—

सोऽध्वानं परमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् । इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः ।। ३८२.

तोच श्रेष्ठ मार्ग गाठतो, तोच विष्णूचे परम स्थान मिळवतो; इंद्रियांपेक्षा विषय श्रेष्ठ, विषयांपेक्षा मन श्रेष्ठ.

मनसस्तु परा बुद्धिः बुद्धेरात्मा महान् परः । महतः परमवव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ।। ३८२.

मनापेक्षा बुद्धी श्रेष्ठ, बुद्धीपेक्षा महान आत्मा श्रेष्ठ; त्या महान आत्म्यापेक्षा अव्यक्त श्रेष्ठ, आणि अव्यक्तापेक्षा पुरुष श्रेष्ठ.

पुरुषान्न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः । एषु सर्वेषु भूतेषु गूढ़ात्मा न प्रकाशते ।। ३८२.

पुरुषापेक्षा काहीही श्रेष्ठ नाही; तीच अंतिम मर्यादा, तीच सर्वोच्च अवस्था आहे; या सर्व जीवांत गूढ आत्मा उघड दिसत नाही.

दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः । यच्छेद्वाङ्‌मनसी प्राज्ञः तद्यच्छेज्ज्ञानमात्मनि ।। ३८२.

पण ती तीक्ष्ण बुद्धीने, सूक्ष्मदर्शी लोकांना दिसते; ज्ञानी माणसाने वाणी मनात, आणि मन ज्ञानात, आत्म्यात स्थिर करावे.

ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेच्छान्त आत्मनि । ज्ञात्वा ब्रह्मात्मनोर्योगं यमाद्यैर्ब्रह्म सद्भवेत् ।। ३८२.

ज्ञान महान आत्म्यात, आणि महान आत्मा शांत आत्म्यात स्थिर करावा; ब्रह्म आणि आत्म्याचे ऐक्य समजून, यमादि साधनांनी ब्रह्मरूप होतो.