अग्निपुराणम्

ओंतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः । यज्ञदानादिकं कर्म्म भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणं ।। ३८१.

ॐ, तत्, सत् — हे ब्रह्माचे तीन नावं आहेत असे स्मरणात ठेवले जाते. यज्ञ, दान आणि इतर कर्मे माणसाला सुख आणि मुक्ती देतात.

अनिष्टमिष्टं मिशञ्च त्रिविंधं कर्मणः फलं । भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु सन्न्यासिनां क्कचित् ।। ३८१.

अनिष्ट, इष्ट आणि मिश्र — या तीन प्रकारची कर्मांची फळे त्यांना मिळतात जे त्याग करत नाहीत; पण संन्याशांना कधीच मिळत नाहीत.

तामसः कर्मसंयोगात् मोहात्क्लेशभयादिकात् । राजसः सात्त्विकोऽकामात् पञ्चैते कर्महेतवः ।। ३८१.

तामसिक कर्म चुकीच्या संगतीने, मोहामुळे, दुःख, भीती यामुळे होते. राजसिक, सात्त्विक आणि इच्छा नसलेले — हे पाच कर्माचे कारण आहेत.

एकं ज्ञानं सात्त्विकं स्यात् पृथग्‌ ज्ञान्तु राजसं । अतत्त्वार्थन्तामसं स्यात् कर्माकामाय सात्त्विकं ।। ३८१.

एकच ज्ञान असलेले सात्त्विक असते; वेगवेगळे ज्ञान राजसिक असते; जे खोटे किंवा चुकीचे आहे ते तामसिक असते. इच्छा नसलेल्या कर्माला सात्त्विक म्हणतात.

कामाय राजसं कर्म मोहात् कर्म तु तामसं । सिद्ध्यसिद्ध्योः समः कर्त्ता सात्त्विको राजसोऽत्यपि ।। ३८१.

इच्छेसाठी केलेले कर्म राजसिक असते; मोहामुळे केलेले कर्म तामसिक असते. जो कर्ता यश-अपयशात सारखा राहतो, तो सात्त्विक आणि कधी कधी राजसिक असतो.

शठोऽलसस्तामसः स्यात् कार्य्यादिधीश्च सात्त्विकी । कार्य्यार्थं सा राजसी स्याद्विपरीता तु तामसी ।। ३८१.

जो कपटी आणि आळशी असतो तो तामसिक असतो. ज्याची बुद्धी कर्तव्याकडे असते ती सात्त्विक असते. केवळ कृतीसाठी असलेली बुद्धी राजसिक असते; उलट असलेली तामसिक असते.

मनोधृतिः सात्त्विकी स्यात् प्रीतिकामेति राजसी । तामसी तु प्रशोकादौ सुखं सत्त्वात्तदन्तगं ।। ३८१.

मनाची स्थिरता सात्त्विक असते; जी फक्त सुखासाठी असते ती राजसिक असते; दुःख वगैरेपासून जी होते ती तामसिक असते. खरे सुख सात्त्विकतेतूनच मिळते आणि तिथेच संपते.

सुखं तद्राजसञ्चाग्रे अन्ते दुःखन्तु तामसं । अतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदन्ततं ।। ३८१.

राजसिक सुख आधी मिळते पण शेवटी दुःख देते; तामसिक सुख तर नेहमीच दुःख देते. जीवांची हीच प्रवृत्ती आहे, ज्यामुळे हे सर्व व्यापले आहे.

स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य विष्णुं सिद्धिञ्च विन्दति । कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा ।। ३८१.

आपल्या कर्माने त्या विष्णूची पूजा केली, तर मनुष्य सिद्धी मिळवतो. कर्म, मन आणि वाणीने, सर्व अवस्थांमध्ये, नेहमीच.

ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्तं जगद्विष्णुञ्च वेत्ति यः । सिद्धिमाप्नोति भगवद्भक्तो भागवतो ध्रुवं ।। ३८१.

जो ब्रह्मादिकडून गवताच्या पातीपर्यंतचं सगळं जग आणि विष्णू यांना ओळखतो, तो नक्कीच भगवंताचा खरा भक्त होऊन सिद्धी मिळवतो.

अग्निरुवाच यमगीतां प्रवक्ष्यामि उक्ता या नाचिकेतसे । पठतां श्रृण्वतां भुक्त्यै मुक्त्यै मोक्षार्थिनां सतां ।। ३८२.

अग्नी म्हणाले: मी यमगीत सांगतो, जी नचिकेताला सांगितली होती. जे सत्पुरुष हे गीत वाचतात किंवा ऐकतात, ते भोग किंवा मुक्ती मिळवण्यासाठी, त्यांना हवी ती फलप्राप्ती होते.

यम उवाच आसनं शयनं यानपरिधानगृहादिकम् । वाञ्छत्यहोऽतिमोहेन सुस्थिरं स्वयमस्थिरः ।। ३८२.

यम म्हणाले: अरे, स्वतः अस्थिर असूनही माणूस मोठ्या मोहाने कायमचं आसन, झोपायचं ठिकाण, वाहन, वस्त्र, घर आणि असं बरंच काही मिळावं असं इच्छितो.

भोगेष्वशक्तिः सततं तथैवात्मावलोकनं । श्रेयः परं मनुष्याणां कपिलोद्गीतमेव हि ।। ३८२.

सतत भोग घेता न येणं आणि स्वतःचं मन निरखणं — हेच कपिलांनी सांगितलंय आणि हेच माणसांसाठी खरं कल्याण आहे.

सर्व्वत्र समदर्शित्वं निर्म्ममत्वमसङ्गता । श्रेयः परं मनुष्याणां गीतं पञ्चशिखेन हि ।। ३८२.

सगळीकडे सारखं पाहणं, आपलेपणाचा अभाव आणि आसक्ती न ठेवणं — हेच पञ्चशिखांनी गायलेलं आणि माणसांसाठी श्रेष्ठ असं कल्याण आहे.

आगर्भजन्मबाल्यादिवयोऽवस्थादिवेदनं । श्रेयः परं मनुष्याणां गङ्गाविष्णुप्रगीतकं ।। ३८२.

गर्भधारणेपासून जन्म, बालपण आणि पुढच्या सर्व अवस्था यांची जाणीव ठेवणं — हेच गंगाविष्णूंनी गायलेलं आणि माणसांसाठी श्रेष्ठ असं कल्याण आहे.

आध्यात्मिकादिदुःखानामाद्यन्तादिप्रतिक्रिया । श्रेयः परं मनुष्याणां जनकोद्गीतमेव च ।। ३८२.

शरीराशी संबंधित आणि इतर सर्व दुःखांची सुरुवात, शेवट आणि कारण यावर उपाय — हेच जनकांनी गायलेलं आणि माणसांसाठी श्रेष्ठ असं कल्याण आहे.

अभिन्नयोर्भेदकरः प्रत्ययो यः परात्मनः । तच्छान्तिपरमं श्रेयो ब्रह्मोद्गीतमुदाहृतं ।। ३८२.

एकात्म परमात्मा आणि जीव यांच्यात भेद निर्माण करणारी जी भावना आहे, तिचं शांत होणं — हेच ब्रह्माने गायलेलं आणि सर्वोच्च कल्याण आहे.

* कर्त्तव्यमिति यत्कर्म्म ऋग्यजुःसामसंज्ञितं । कुरुते श्रेयसे सङ्गाज्जैगीषव्येण गीयते ।। ३८२.

ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद या नावांनी ओळखली जाणारी जी कर्मे आहेत, ती आसक्ती न ठेवता केवळ कल्याणासाठी करावीत — असं जैगीषव्य यांनी सांगितलं आहे.

हानिः सर्व्वविधित्‌सानामात्मनः सुखहैतुकी । श्रेयः परं मनुष्याणां देवलोद्गीतमीरितं ।। ३८२.

सर्व विधींचं सोडून देणं, जे आत्म्याच्या सुखाचं कारण ठरतं — हेच देवलांनी गायलेलं आणि माणसांसाठी श्रेष्ठ असं कल्याण आहे.

* कामत्यागात्तु विज्ञानं सुखं ब्रह्म परं पदं । कामिनां न हि विज्ञानं सनकोद्गीतमेव तत् ।। ३८२.

इच्छा सोडल्यावरच ज्ञान, सुख आणि ब्रह्मरूप सर्वोच्च अवस्था मिळते; ज्यांना इच्छा आहेत, त्यांना खरं ज्ञान मिळत नाही — हेच सनकांनी गायलेलं आहे.

प्रवृत्तञ्च निवृत्तञ्च कार्य्यं कर्मपरोऽव्रवीत् । श्रेयसां श्रेय एतद्धि नैष्कर्म्यं ब्रह्म तद्धरिः ।। ३८२.

कर्म करावं आणि कर्माचा त्याग करावा, असं ज्ञानी लोकांनी कर्तव्य म्हणून सांगितलं आहे; पण सर्वांत श्रेष्ठ म्हणजे निष्क्रियता — तेच ब्रह्म, तेच हरि आहे.

पुमांश्चाधिगतज्ञानो भेदं नाप्नोति सत्तमः । ब्रह्माणा विष्णुसंज्ञेन परमेणाव्ययेन च । ३८२.

ज्याला ज्ञान मिळालं आहे, तो कुठलाही भेद पाहत नाही, हे श्रेष्ठ पुरुषा; ब्रह्मा आणि विष्णू हे दोघंही एकच, अपरिवर्तनीय आणि सर्वोच्च आहेत.

ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं सौभाग्यं रूपमुत्तमम् । तपसा लभ्यते सर्वं मनसा यद्यदिच्छति ।। ३८२.

ज्ञान, अनुभूती, श्रद्धा, उत्तम सौंदर्य आणि भाग्य — हे सगळं तपस्येने मिळतं, मनाने जे काही इच्छिलं ते.

नास्ति विष्णुसमन्ध्येयं तपो नानशनात्परं । नास्त्यारोग्यसमं धन्यं नास्ति गङ्गासमा सरित् ।। ३८२.

विष्णूभक्तीसारखा दुसरा कोणताही व्रत नाही, उपवासापेक्षा मोठं तप नाही, आरोग्यासारखं धन नाही आणि गंगेसारखी दुसरी नदी नाही.

न सोऽस्ति बान्धवः कश्चिद्विष्णुं मुक्त्वा जगद्गुरुं । अधश्चोद्‌र्ध्वं हरिश्चाग्रे देहेन्द्रियमनोमुखे ।। ३८२.

विष्णू या जगाच्या गुरूशिवाय दुसरा कुणीही आपला खरा नातेवाईक नाही; वर किंवा खाली, देह, इंद्रिये आणि मन यांच्यासमोर फक्त हरि सर्वांत श्रेष्ठ आहे.

इत्येवं संस्मरन् प्राणान् यस्त्यजेत्स हरिर्भवेत् । यत्तद् ब्रह्म यतः सर्वं यत्सर्वं तस्य संस्थितम् ।। ३८२.१६ अग्राह्यकमनिर्देश्यं सुप्रतिष्ठञ्च यत्परं । परापरस्वरूपेण विष्णुः सर्व्वहृदि स्थितः ।। ३८२.

अशा प्रकारे स्मरण करत जो प्राण सोडतो, तो हरितुल्य होतो; जे ब्रह्म आहे, ज्यापासून सर्व काही निर्माण होतं, ज्यात सर्व काही स्थिर आहे —

यज्ञेशं यज्ञपुरुषं केचिदिच्छन्ति तत्परं । केचिद्विष्णुं हरं केचित् केचिद् ब्रह्माणमीश्वरं ।। ३८२.

कोणी यज्ञाचा स्वामी, यज्ञपुरुष हाच सर्वोच्च आहे असं मानतात; कोणी विष्णू, कोणी हरि, तर कोणी ब्रह्मा यांना ईश्वर मानतात.

इन्द्रादिनामभिः केचित् सूर्य्यं सोमञ्च कालकम् । ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्तं जगद्विष्णुं वदन्ति च ।। ३८२.

काही लोक इंद्र वगैरे नावांनी सूर्य आणि चंद्राला ओळखतात; काहीजण ब्रह्मापासून गवताच्या काडीपर्यंत सगळ्या जगाला विष्णू असे म्हणतात.

स विष्णुः परमं ब्रह्म यतो नावर्त्तते पुनः । सुवर्णादिमहाकदानपुण्यतीर्थावगाहनैः ।। ३८२.

तोच विष्णू हेच परम ब्रह्म आहे, ज्याच्याकडून पुन्हा परत येणे नाही; सुवर्ण वगैरे मोठ्या दानांनी आणि पवित्र तीर्थस्नानांनी त्याची प्राप्ती होते.