अग्निपुराणम्

गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते । मानावमानमित्रारितुल्यस्त्यागी स निर्गुणः ।। ३८१.

जो गुणच चालतात असे समजतो आणि स्वतः हलत नाही, ज्याच्यासाठी मान-अपमान, मित्र-शत्रू सारखे आहेत, जो त्यागी आहे, तो गुणांपलीकडे आहे.

ऊर्ध्वमूलमधः शाखमश्चत्थं प्राहुरव्ययं । छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ।। ३८१.

ज्याच्या मुळे वर आहेत आणि फांद्या खाली पसरलेल्या आहेत, असा नाश न होणारा अश्वत्थ वृक्ष सांगितला आहे. त्याची पाने म्हणजे वेद आहेत. ज्याला हे समजते, तोच खरा वेद जाणणारा आहे.

द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव च । अहिंसादिः क्षमा चैव दैवीसम्पत्तितो नृणां ।। ३८१.

या जगात दोन प्रकारची माणसं आहेत — एक दैवी आणि दुसरी आसुरी. अहिंसा आणि क्षमा या दैवी संपत्तीमधून लोकांमध्ये येतात.

न शौचं नापि वाचारो ह्यासुरीसम्पदोद्भवः । नरकत्वात् क्रोधकोभकामस्तस्मात्त्रयं त्यजेत् ।। ३८१.

आसुरी संपत्तीमुळे ना शुद्धता येते, ना चांगले वर्तन. राग, लोभ आणि इच्छा या नरकास नेणाऱ्या गोष्टी आहेत, म्हणून हे तिघे सोडावे.

दुःखशोकामयायान्नं तीक्ष्णरूक्षन्तु राजसं । अमेध्योच्छिष्टपूत्यन्नं तामसं नीरसादिकं ।। ३८१.

जे अन्न दुःख, शोक आणि आजार आणते, फार तिखट किंवा कडू असते, ते राजसिक आहे. जे अन्न अशुद्ध, उरलेले, कुजलेले किंवा रसहीन असते, ते तामसिक आहे.

यष्टव्यो विधिना यज्ञो निष्कामाय स सात्त्विकः । यज्ञः फलाय दम्भात्मी राजसस्तामसः क्रतुः ।। ३८१.

नियमाने आणि निष्काम भावनेने केलेला यज्ञ सात्त्विक आहे. फळासाठी किंवा दिखाऊपणासाठी केलेला यज्ञ राजसिक किंवा तामसिक आहे.

श्रद्धामन्त्रादिविध्युक्तं तपः शारीरमुच्यते । देवादिपूजाऽहिंसादि वाङ्‌मयं तप उच्यते ।। ३८१.

श्रद्धा आणि मंत्रांसह नियमाने केलेली तपस्या ही शरीरीक तप म्हणतात. देवांची पूजा, अहिंसा वगैरे वाणीने केलेली तपस्या म्हणतात.

अनुद्धेगकरं वाक्यं सत्यं स्वाध्यायसज्जपः । मानसं चित्तसंशुद्धेर्मौनमात्मविनिग्रहः ।। ३८१.

जे वचन दुसऱ्याला त्रास देत नाही, जे सत्य आहे, स्वाध्याय आणि जप — हे सर्व मानसिक तप आहेत. तसेच मौन आणि मनाचा संयम, मन शुद्ध करण्यासाठी आवश्यक आहेत.

सात्त्विकञ्च तपोऽकामं फ्लाद्यर्थन्तु राजसं । तामसं परपीड़ायै सात्त्विकं दानमुच्यते ।। ३८१.

ज्या तपेत इच्छा नाही, ते सात्त्विक आहे. फळासाठी केलेले तप राजसिक आहे. दुसऱ्याला त्रास देण्यासाठी केलेले तप तामसिक आहे. सात्त्विक दान म्हणजे शुद्ध मनाने दिलेले दान.

देशादौ चैव दातव्यमुपकाराय राजसं । अदेशादाववज्ञातं तामसं दानमीरितं ।। ३८१.

योग्य वेळ आणि ठिकाणी, उपकारासाठी दिलेले दान राजसिक आहे. चुकीच्या वेळी, चुकीच्या ठिकाणी, तुच्छतेने दिलेले दान तामसिक आहे.

ओंतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः । यज्ञदानादिकं कर्म्म भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणं ।। ३८१.

ॐ, तत्, सत् — हे ब्रह्माचे तीन नावं आहेत असे स्मरणात ठेवले जाते. यज्ञ, दान आणि इतर कर्मे माणसाला सुख आणि मुक्ती देतात.

अनिष्टमिष्टं मिशञ्च त्रिविंधं कर्मणः फलं । भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु सन्न्यासिनां क्कचित् ।। ३८१.

अनिष्ट, इष्ट आणि मिश्र — या तीन प्रकारची कर्मांची फळे त्यांना मिळतात जे त्याग करत नाहीत; पण संन्याशांना कधीच मिळत नाहीत.

तामसः कर्मसंयोगात् मोहात्क्लेशभयादिकात् । राजसः सात्त्विकोऽकामात् पञ्चैते कर्महेतवः ।। ३८१.

तामसिक कर्म चुकीच्या संगतीने, मोहामुळे, दुःख, भीती यामुळे होते. राजसिक, सात्त्विक आणि इच्छा नसलेले — हे पाच कर्माचे कारण आहेत.

एकं ज्ञानं सात्त्विकं स्यात् पृथग्‌ ज्ञान्तु राजसं । अतत्त्वार्थन्तामसं स्यात् कर्माकामाय सात्त्विकं ।। ३८१.

एकच ज्ञान असलेले सात्त्विक असते; वेगवेगळे ज्ञान राजसिक असते; जे खोटे किंवा चुकीचे आहे ते तामसिक असते. इच्छा नसलेल्या कर्माला सात्त्विक म्हणतात.

कामाय राजसं कर्म मोहात् कर्म तु तामसं । सिद्ध्यसिद्ध्योः समः कर्त्ता सात्त्विको राजसोऽत्यपि ।। ३८१.

इच्छेसाठी केलेले कर्म राजसिक असते; मोहामुळे केलेले कर्म तामसिक असते. जो कर्ता यश-अपयशात सारखा राहतो, तो सात्त्विक आणि कधी कधी राजसिक असतो.

शठोऽलसस्तामसः स्यात् कार्य्यादिधीश्च सात्त्विकी । कार्य्यार्थं सा राजसी स्याद्विपरीता तु तामसी ।। ३८१.

जो कपटी आणि आळशी असतो तो तामसिक असतो. ज्याची बुद्धी कर्तव्याकडे असते ती सात्त्विक असते. केवळ कृतीसाठी असलेली बुद्धी राजसिक असते; उलट असलेली तामसिक असते.

मनोधृतिः सात्त्विकी स्यात् प्रीतिकामेति राजसी । तामसी तु प्रशोकादौ सुखं सत्त्वात्तदन्तगं ।। ३८१.

मनाची स्थिरता सात्त्विक असते; जी फक्त सुखासाठी असते ती राजसिक असते; दुःख वगैरेपासून जी होते ती तामसिक असते. खरे सुख सात्त्विकतेतूनच मिळते आणि तिथेच संपते.

सुखं तद्राजसञ्चाग्रे अन्ते दुःखन्तु तामसं । अतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदन्ततं ।। ३८१.

राजसिक सुख आधी मिळते पण शेवटी दुःख देते; तामसिक सुख तर नेहमीच दुःख देते. जीवांची हीच प्रवृत्ती आहे, ज्यामुळे हे सर्व व्यापले आहे.

स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य विष्णुं सिद्धिञ्च विन्दति । कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा ।। ३८१.

आपल्या कर्माने त्या विष्णूची पूजा केली, तर मनुष्य सिद्धी मिळवतो. कर्म, मन आणि वाणीने, सर्व अवस्थांमध्ये, नेहमीच.

ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्तं जगद्विष्णुञ्च वेत्ति यः । सिद्धिमाप्नोति भगवद्भक्तो भागवतो ध्रुवं ।। ३८१.

जो ब्रह्मादिकडून गवताच्या पातीपर्यंतचं सगळं जग आणि विष्णू यांना ओळखतो, तो नक्कीच भगवंताचा खरा भक्त होऊन सिद्धी मिळवतो.

अग्निरुवाच यमगीतां प्रवक्ष्यामि उक्ता या नाचिकेतसे । पठतां श्रृण्वतां भुक्त्यै मुक्त्यै मोक्षार्थिनां सतां ।। ३८२.

अग्नी म्हणाले: मी यमगीत सांगतो, जी नचिकेताला सांगितली होती. जे सत्पुरुष हे गीत वाचतात किंवा ऐकतात, ते भोग किंवा मुक्ती मिळवण्यासाठी, त्यांना हवी ती फलप्राप्ती होते.

यम उवाच आसनं शयनं यानपरिधानगृहादिकम् । वाञ्छत्यहोऽतिमोहेन सुस्थिरं स्वयमस्थिरः ।। ३८२.

यम म्हणाले: अरे, स्वतः अस्थिर असूनही माणूस मोठ्या मोहाने कायमचं आसन, झोपायचं ठिकाण, वाहन, वस्त्र, घर आणि असं बरंच काही मिळावं असं इच्छितो.

भोगेष्वशक्तिः सततं तथैवात्मावलोकनं । श्रेयः परं मनुष्याणां कपिलोद्गीतमेव हि ।। ३८२.

सतत भोग घेता न येणं आणि स्वतःचं मन निरखणं — हेच कपिलांनी सांगितलंय आणि हेच माणसांसाठी खरं कल्याण आहे.

सर्व्वत्र समदर्शित्वं निर्म्ममत्वमसङ्गता । श्रेयः परं मनुष्याणां गीतं पञ्चशिखेन हि ।। ३८२.

सगळीकडे सारखं पाहणं, आपलेपणाचा अभाव आणि आसक्ती न ठेवणं — हेच पञ्चशिखांनी गायलेलं आणि माणसांसाठी श्रेष्ठ असं कल्याण आहे.

आगर्भजन्मबाल्यादिवयोऽवस्थादिवेदनं । श्रेयः परं मनुष्याणां गङ्गाविष्णुप्रगीतकं ।। ३८२.

गर्भधारणेपासून जन्म, बालपण आणि पुढच्या सर्व अवस्था यांची जाणीव ठेवणं — हेच गंगाविष्णूंनी गायलेलं आणि माणसांसाठी श्रेष्ठ असं कल्याण आहे.

आध्यात्मिकादिदुःखानामाद्यन्तादिप्रतिक्रिया । श्रेयः परं मनुष्याणां जनकोद्गीतमेव च ।। ३८२.

शरीराशी संबंधित आणि इतर सर्व दुःखांची सुरुवात, शेवट आणि कारण यावर उपाय — हेच जनकांनी गायलेलं आणि माणसांसाठी श्रेष्ठ असं कल्याण आहे.

अभिन्नयोर्भेदकरः प्रत्ययो यः परात्मनः । तच्छान्तिपरमं श्रेयो ब्रह्मोद्गीतमुदाहृतं ।। ३८२.

एकात्म परमात्मा आणि जीव यांच्यात भेद निर्माण करणारी जी भावना आहे, तिचं शांत होणं — हेच ब्रह्माने गायलेलं आणि सर्वोच्च कल्याण आहे.

* कर्त्तव्यमिति यत्कर्म्म ऋग्यजुःसामसंज्ञितं । कुरुते श्रेयसे सङ्गाज्जैगीषव्येण गीयते ।। ३८२.

ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद या नावांनी ओळखली जाणारी जी कर्मे आहेत, ती आसक्ती न ठेवता केवळ कल्याणासाठी करावीत — असं जैगीषव्य यांनी सांगितलं आहे.

हानिः सर्व्वविधित्‌सानामात्मनः सुखहैतुकी । श्रेयः परं मनुष्याणां देवलोद्गीतमीरितं ।। ३८२.

सर्व विधींचं सोडून देणं, जे आत्म्याच्या सुखाचं कारण ठरतं — हेच देवलांनी गायलेलं आणि माणसांसाठी श्रेष्ठ असं कल्याण आहे.