अग्निपुराणम्

मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी । विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ।। ३८१.

माझ्यावर एकनिष्ठ योगाने अढळ भक्ती, एकांत स्थळी राहण्याची आवड आणि लोकांच्या गर्दीत रस न वाटणे.

अध्यात्मज्ञाननिष्ठत्वन्तत्त्वज्ञानानुदर्शनं । ओतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ।। ३८१.

आत्मज्ञानात दृढ राहणे आणि सत्याचे चिंतन — हेच ज्ञान समजावे; याच्या विरुद्ध जे आहे, ते अज्ञान आहे.

ज्ञेयं यत्तत् प्रवक्ष्यामि यं ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते । अनादि परमं ब्रह्म सत्त्वं नाम तदुच्यते ।। ३८१.

जे जाणण्यासारखे आहे, ते मी सांगतो; जे जाणल्यावर अमरत्व मिळते — ते प्रारंभ नसलेले, श्रेष्ठ ब्रह्म, ज्याला अस्तित्व म्हणतात.

सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ।। ३८१.

ज्याचे हात-पाय सर्वत्र आहेत, डोळे, डोकी, तोंडे सर्वत्र आहेत, कानही सगळीकडे आहेत — असे ते सर्व गोष्टी व्यापून उभे आहे.

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्दियविवर्जितम् । असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ।। ३८१.

सर्व इंद्रियांच्या गुणांसारखे दिसते, पण प्रत्यक्षात कोणत्याही इंद्रियांशिवाय आहे; न कुठे आसक्त, सर्वांचे आधार, गुणरहित असूनही गुणांचा अनुभव घेणारे.

अविभक्तञ्च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् । भूतभर्तृ च विज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ।। ३८१.

सर्व प्राण्यांमध्ये न विभागलेले असूनही विभागल्यासारखे भासतं; तेच सर्वांचे पालन करणारे, गिळणारे आणि शक्तीचे मूळ आहे.

ज्योतिषामपि तज्जयोतिस्तमसः परमुच्यते । ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य घिष्ठितं ।। ३८१.

तेच सर्व प्रकाशांमध्ये श्रेष्ठ प्रकाश आहे, अंधारापलीकडे आहे; तेच ज्ञान, जाणण्याचे आणि ज्ञानाने मिळवण्यासारखे आहे, सर्वांच्या हृदयात वास करते.

ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना । अन्ये साङ्‌ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ।। ३८१.

काही जण ध्यानाने आत्म्याला स्वतःमध्ये पाहतात; काही सांख्ययोगाने, काही योगाने, तर काही कर्मयोगाने आत्म्याला जाणतात.

अन्ये त्वेवमजानन्तो श्रुत्वान्येभ्य उपासते । तेपि चाशु तरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ।। ३८१.

इतर जे असे जाणत नाहीत, ते दुसऱ्यांकडून ऐकून उपासना करतात; तरीही ते श्रवणावर श्रद्धा ठेवून मृत्यू सहज ओलांडतात.

सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च । प्रमादमोहौ तमसो भवतो ज्ञानमेव च ।। ३८१.

सत्त्वगुणातून ज्ञान उत्पन्न होते; रजोगुणातून लोभ येतो; तमोगुणातून प्रमाद, मोह आणि अज्ञान निर्माण होते.

गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते । मानावमानमित्रारितुल्यस्त्यागी स निर्गुणः ।। ३८१.

जो गुणच चालतात असे समजतो आणि स्वतः हलत नाही, ज्याच्यासाठी मान-अपमान, मित्र-शत्रू सारखे आहेत, जो त्यागी आहे, तो गुणांपलीकडे आहे.

ऊर्ध्वमूलमधः शाखमश्चत्थं प्राहुरव्ययं । छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ।। ३८१.

ज्याच्या मुळे वर आहेत आणि फांद्या खाली पसरलेल्या आहेत, असा नाश न होणारा अश्वत्थ वृक्ष सांगितला आहे. त्याची पाने म्हणजे वेद आहेत. ज्याला हे समजते, तोच खरा वेद जाणणारा आहे.

द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव च । अहिंसादिः क्षमा चैव दैवीसम्पत्तितो नृणां ।। ३८१.

या जगात दोन प्रकारची माणसं आहेत — एक दैवी आणि दुसरी आसुरी. अहिंसा आणि क्षमा या दैवी संपत्तीमधून लोकांमध्ये येतात.

न शौचं नापि वाचारो ह्यासुरीसम्पदोद्भवः । नरकत्वात् क्रोधकोभकामस्तस्मात्त्रयं त्यजेत् ।। ३८१.

आसुरी संपत्तीमुळे ना शुद्धता येते, ना चांगले वर्तन. राग, लोभ आणि इच्छा या नरकास नेणाऱ्या गोष्टी आहेत, म्हणून हे तिघे सोडावे.

दुःखशोकामयायान्नं तीक्ष्णरूक्षन्तु राजसं । अमेध्योच्छिष्टपूत्यन्नं तामसं नीरसादिकं ।। ३८१.

जे अन्न दुःख, शोक आणि आजार आणते, फार तिखट किंवा कडू असते, ते राजसिक आहे. जे अन्न अशुद्ध, उरलेले, कुजलेले किंवा रसहीन असते, ते तामसिक आहे.

यष्टव्यो विधिना यज्ञो निष्कामाय स सात्त्विकः । यज्ञः फलाय दम्भात्मी राजसस्तामसः क्रतुः ।। ३८१.

नियमाने आणि निष्काम भावनेने केलेला यज्ञ सात्त्विक आहे. फळासाठी किंवा दिखाऊपणासाठी केलेला यज्ञ राजसिक किंवा तामसिक आहे.

श्रद्धामन्त्रादिविध्युक्तं तपः शारीरमुच्यते । देवादिपूजाऽहिंसादि वाङ्‌मयं तप उच्यते ।। ३८१.

श्रद्धा आणि मंत्रांसह नियमाने केलेली तपस्या ही शरीरीक तप म्हणतात. देवांची पूजा, अहिंसा वगैरे वाणीने केलेली तपस्या म्हणतात.

अनुद्धेगकरं वाक्यं सत्यं स्वाध्यायसज्जपः । मानसं चित्तसंशुद्धेर्मौनमात्मविनिग्रहः ।। ३८१.

जे वचन दुसऱ्याला त्रास देत नाही, जे सत्य आहे, स्वाध्याय आणि जप — हे सर्व मानसिक तप आहेत. तसेच मौन आणि मनाचा संयम, मन शुद्ध करण्यासाठी आवश्यक आहेत.

सात्त्विकञ्च तपोऽकामं फ्लाद्यर्थन्तु राजसं । तामसं परपीड़ायै सात्त्विकं दानमुच्यते ।। ३८१.

ज्या तपेत इच्छा नाही, ते सात्त्विक आहे. फळासाठी केलेले तप राजसिक आहे. दुसऱ्याला त्रास देण्यासाठी केलेले तप तामसिक आहे. सात्त्विक दान म्हणजे शुद्ध मनाने दिलेले दान.

देशादौ चैव दातव्यमुपकाराय राजसं । अदेशादाववज्ञातं तामसं दानमीरितं ।। ३८१.

योग्य वेळ आणि ठिकाणी, उपकारासाठी दिलेले दान राजसिक आहे. चुकीच्या वेळी, चुकीच्या ठिकाणी, तुच्छतेने दिलेले दान तामसिक आहे.

ओंतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः । यज्ञदानादिकं कर्म्म भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणं ।। ३८१.

ॐ, तत्, सत् — हे ब्रह्माचे तीन नावं आहेत असे स्मरणात ठेवले जाते. यज्ञ, दान आणि इतर कर्मे माणसाला सुख आणि मुक्ती देतात.

अनिष्टमिष्टं मिशञ्च त्रिविंधं कर्मणः फलं । भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु सन्न्यासिनां क्कचित् ।। ३८१.

अनिष्ट, इष्ट आणि मिश्र — या तीन प्रकारची कर्मांची फळे त्यांना मिळतात जे त्याग करत नाहीत; पण संन्याशांना कधीच मिळत नाहीत.

तामसः कर्मसंयोगात् मोहात्क्लेशभयादिकात् । राजसः सात्त्विकोऽकामात् पञ्चैते कर्महेतवः ।। ३८१.

तामसिक कर्म चुकीच्या संगतीने, मोहामुळे, दुःख, भीती यामुळे होते. राजसिक, सात्त्विक आणि इच्छा नसलेले — हे पाच कर्माचे कारण आहेत.

एकं ज्ञानं सात्त्विकं स्यात् पृथग्‌ ज्ञान्तु राजसं । अतत्त्वार्थन्तामसं स्यात् कर्माकामाय सात्त्विकं ।। ३८१.

एकच ज्ञान असलेले सात्त्विक असते; वेगवेगळे ज्ञान राजसिक असते; जे खोटे किंवा चुकीचे आहे ते तामसिक असते. इच्छा नसलेल्या कर्माला सात्त्विक म्हणतात.

कामाय राजसं कर्म मोहात् कर्म तु तामसं । सिद्ध्यसिद्ध्योः समः कर्त्ता सात्त्विको राजसोऽत्यपि ।। ३८१.

इच्छेसाठी केलेले कर्म राजसिक असते; मोहामुळे केलेले कर्म तामसिक असते. जो कर्ता यश-अपयशात सारखा राहतो, तो सात्त्विक आणि कधी कधी राजसिक असतो.

शठोऽलसस्तामसः स्यात् कार्य्यादिधीश्च सात्त्विकी । कार्य्यार्थं सा राजसी स्याद्विपरीता तु तामसी ।। ३८१.

जो कपटी आणि आळशी असतो तो तामसिक असतो. ज्याची बुद्धी कर्तव्याकडे असते ती सात्त्विक असते. केवळ कृतीसाठी असलेली बुद्धी राजसिक असते; उलट असलेली तामसिक असते.

मनोधृतिः सात्त्विकी स्यात् प्रीतिकामेति राजसी । तामसी तु प्रशोकादौ सुखं सत्त्वात्तदन्तगं ।। ३८१.

मनाची स्थिरता सात्त्विक असते; जी फक्त सुखासाठी असते ती राजसिक असते; दुःख वगैरेपासून जी होते ती तामसिक असते. खरे सुख सात्त्विकतेतूनच मिळते आणि तिथेच संपते.

सुखं तद्राजसञ्चाग्रे अन्ते दुःखन्तु तामसं । अतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदन्ततं ।। ३८१.

राजसिक सुख आधी मिळते पण शेवटी दुःख देते; तामसिक सुख तर नेहमीच दुःख देते. जीवांची हीच प्रवृत्ती आहे, ज्यामुळे हे सर्व व्यापले आहे.

स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य विष्णुं सिद्धिञ्च विन्दति । कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा ।। ३८१.

आपल्या कर्माने त्या विष्णूची पूजा केली, तर मनुष्य सिद्धी मिळवतो. कर्म, मन आणि वाणीने, सर्व अवस्थांमध्ये, नेहमीच.