अग्निपुराणम्

भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः । अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतं ।। ३८१.

प्राण्यांच्या उत्पत्तीचं कारण असलेली सृष्टी हीच कर्म म्हणतात. नाश पावणारी स्थिती म्हणजे अधिभूत, आणि पुरुष म्हणजे अधिदैवत.

अधियज्ञोहमेवात्र देहे देहभृतां वर । अन्तकाले स्मरन्माञ्च मद्भावं यात्यसंशयः ।। ३८१.

या देहात मीच यज्ञाचा अधिपती आहे, हे देहधारकांमध्ये श्रेष्ठ. शेवटी माझं स्मरण करत देह सोडला, तर तो नक्कीच माझ्या स्वरूपाला पोहोचतो.

यं यं भावं स्मारन्नन्ते त्यजेद्देहन्तमाप्नुयात् । प्राणं न्यस्य भ्रुवोर्मध्ये अन्ते प्राप्नोति मत्परम् ।। ३८१.

माणूस शेवटी ज्या भावनेनं देह सोडतो, त्याला तो भाव मिळतो. प्राण भुवयांच्या मध्ये ठेवून शेवटी देह सोडला, तर तो माझ्या परम अवस्थेला पोहोचतो.

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म वदन् देहं त्यजन्तथा । ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्ताः सर्वे मम विभूतयः ।। ३८१.

‘ॐ’ हे एकाक्षर उच्चारून जेव्हा कोणी शरीर सोडतो, तेव्हा ब्रह्मापासून अगदी गवताच्या पात्यापर्यंत सगळे माझ्याच विभूती आहेत.

श्रीमन्तश्चोर्जिताः सर्वे ममांशाः प्राणिनः स्मृताः । अहमेको विश्वरुप इति ज्ञात्वा विमुच्यते ।। ३८१.

संपत्तीने युक्त आणि मोठेपण मिळवलेली सर्व प्राणी माझेच अंश मानले गेले आहेत; मीच विश्वरूप आहे हे जे जाणतो, तो मुक्त होतो.

क्षेत्रं शरीरं यो वेत्ति क्षेत्रज्ञः स प्रकीर्त्तिः । क्षेत्रक्षएत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ।। ३८१.

जो शरीराला क्षेत्र समजतो आणि त्याचा जाणणारा आहे, त्याला क्षेत्रज्ञ म्हणतात; क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांचे जे ज्ञान आहे, तेच मला खरे ज्ञान वाटते.

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः । एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ।। ३८१.

इच्छा, द्वेष, सुख, दुःख, शरीराचा समूह, चेतना आणि धैर्य — हे सर्व क्षेत्राचे विकारांसह स्वरूप थोडक्यात सांगितले आहे.

अमानित्वमदम्भित्वमहिसा क्षान्तिरार्जवं । आचार्योपासनं शौचं स्थौर्य्यमात्मविनिग्रहः ।। ३८१.

नम्रता, दांभिकपणा नसणे, अहिंसा, सहनशीलता, सरळपणा, गुरुसेवा, स्वच्छता, स्थैर्य आणि आत्मसंयम.

इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च । जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनं ।। ३८१.

इंद्रियांच्या विषयांपासून विरक्ती, अहंकाराचा अभाव आणि जन्म, मृत्यू, वृद्धत्व, आजार व दुःख यातील दोषांचे चिंतन.

आसक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु । नित्यञ्च समचित्तत्त्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ।। ३८१.

मुलं, पत्नी, घर यांच्याशी आसक्ती किंवा चिकटपणा नसणे; अनुकूल किंवा प्रतिकूल गोष्टींमध्ये नेहमी मन शांत ठेवणे.

मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी । विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ।। ३८१.

माझ्यावर एकनिष्ठ योगाने अढळ भक्ती, एकांत स्थळी राहण्याची आवड आणि लोकांच्या गर्दीत रस न वाटणे.

अध्यात्मज्ञाननिष्ठत्वन्तत्त्वज्ञानानुदर्शनं । ओतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ।। ३८१.

आत्मज्ञानात दृढ राहणे आणि सत्याचे चिंतन — हेच ज्ञान समजावे; याच्या विरुद्ध जे आहे, ते अज्ञान आहे.

ज्ञेयं यत्तत् प्रवक्ष्यामि यं ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते । अनादि परमं ब्रह्म सत्त्वं नाम तदुच्यते ।। ३८१.

जे जाणण्यासारखे आहे, ते मी सांगतो; जे जाणल्यावर अमरत्व मिळते — ते प्रारंभ नसलेले, श्रेष्ठ ब्रह्म, ज्याला अस्तित्व म्हणतात.

सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ।। ३८१.

ज्याचे हात-पाय सर्वत्र आहेत, डोळे, डोकी, तोंडे सर्वत्र आहेत, कानही सगळीकडे आहेत — असे ते सर्व गोष्टी व्यापून उभे आहे.

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्दियविवर्जितम् । असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ।। ३८१.

सर्व इंद्रियांच्या गुणांसारखे दिसते, पण प्रत्यक्षात कोणत्याही इंद्रियांशिवाय आहे; न कुठे आसक्त, सर्वांचे आधार, गुणरहित असूनही गुणांचा अनुभव घेणारे.

अविभक्तञ्च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् । भूतभर्तृ च विज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ।। ३८१.

सर्व प्राण्यांमध्ये न विभागलेले असूनही विभागल्यासारखे भासतं; तेच सर्वांचे पालन करणारे, गिळणारे आणि शक्तीचे मूळ आहे.

ज्योतिषामपि तज्जयोतिस्तमसः परमुच्यते । ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य घिष्ठितं ।। ३८१.

तेच सर्व प्रकाशांमध्ये श्रेष्ठ प्रकाश आहे, अंधारापलीकडे आहे; तेच ज्ञान, जाणण्याचे आणि ज्ञानाने मिळवण्यासारखे आहे, सर्वांच्या हृदयात वास करते.

ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना । अन्ये साङ्‌ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ।। ३८१.

काही जण ध्यानाने आत्म्याला स्वतःमध्ये पाहतात; काही सांख्ययोगाने, काही योगाने, तर काही कर्मयोगाने आत्म्याला जाणतात.

अन्ये त्वेवमजानन्तो श्रुत्वान्येभ्य उपासते । तेपि चाशु तरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ।। ३८१.

इतर जे असे जाणत नाहीत, ते दुसऱ्यांकडून ऐकून उपासना करतात; तरीही ते श्रवणावर श्रद्धा ठेवून मृत्यू सहज ओलांडतात.

सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च । प्रमादमोहौ तमसो भवतो ज्ञानमेव च ।। ३८१.

सत्त्वगुणातून ज्ञान उत्पन्न होते; रजोगुणातून लोभ येतो; तमोगुणातून प्रमाद, मोह आणि अज्ञान निर्माण होते.

गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते । मानावमानमित्रारितुल्यस्त्यागी स निर्गुणः ।। ३८१.

जो गुणच चालतात असे समजतो आणि स्वतः हलत नाही, ज्याच्यासाठी मान-अपमान, मित्र-शत्रू सारखे आहेत, जो त्यागी आहे, तो गुणांपलीकडे आहे.

ऊर्ध्वमूलमधः शाखमश्चत्थं प्राहुरव्ययं । छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ।। ३८१.

ज्याच्या मुळे वर आहेत आणि फांद्या खाली पसरलेल्या आहेत, असा नाश न होणारा अश्वत्थ वृक्ष सांगितला आहे. त्याची पाने म्हणजे वेद आहेत. ज्याला हे समजते, तोच खरा वेद जाणणारा आहे.

द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव च । अहिंसादिः क्षमा चैव दैवीसम्पत्तितो नृणां ।। ३८१.

या जगात दोन प्रकारची माणसं आहेत — एक दैवी आणि दुसरी आसुरी. अहिंसा आणि क्षमा या दैवी संपत्तीमधून लोकांमध्ये येतात.

न शौचं नापि वाचारो ह्यासुरीसम्पदोद्भवः । नरकत्वात् क्रोधकोभकामस्तस्मात्त्रयं त्यजेत् ।। ३८१.

आसुरी संपत्तीमुळे ना शुद्धता येते, ना चांगले वर्तन. राग, लोभ आणि इच्छा या नरकास नेणाऱ्या गोष्टी आहेत, म्हणून हे तिघे सोडावे.

दुःखशोकामयायान्नं तीक्ष्णरूक्षन्तु राजसं । अमेध्योच्छिष्टपूत्यन्नं तामसं नीरसादिकं ।। ३८१.

जे अन्न दुःख, शोक आणि आजार आणते, फार तिखट किंवा कडू असते, ते राजसिक आहे. जे अन्न अशुद्ध, उरलेले, कुजलेले किंवा रसहीन असते, ते तामसिक आहे.

यष्टव्यो विधिना यज्ञो निष्कामाय स सात्त्विकः । यज्ञः फलाय दम्भात्मी राजसस्तामसः क्रतुः ।। ३८१.

नियमाने आणि निष्काम भावनेने केलेला यज्ञ सात्त्विक आहे. फळासाठी किंवा दिखाऊपणासाठी केलेला यज्ञ राजसिक किंवा तामसिक आहे.

श्रद्धामन्त्रादिविध्युक्तं तपः शारीरमुच्यते । देवादिपूजाऽहिंसादि वाङ्‌मयं तप उच्यते ।। ३८१.

श्रद्धा आणि मंत्रांसह नियमाने केलेली तपस्या ही शरीरीक तप म्हणतात. देवांची पूजा, अहिंसा वगैरे वाणीने केलेली तपस्या म्हणतात.

अनुद्धेगकरं वाक्यं सत्यं स्वाध्यायसज्जपः । मानसं चित्तसंशुद्धेर्मौनमात्मविनिग्रहः ।। ३८१.

जे वचन दुसऱ्याला त्रास देत नाही, जे सत्य आहे, स्वाध्याय आणि जप — हे सर्व मानसिक तप आहेत. तसेच मौन आणि मनाचा संयम, मन शुद्ध करण्यासाठी आवश्यक आहेत.

सात्त्विकञ्च तपोऽकामं फ्लाद्यर्थन्तु राजसं । तामसं परपीड़ायै सात्त्विकं दानमुच्यते ।। ३८१.

ज्या तपेत इच्छा नाही, ते सात्त्विक आहे. फळासाठी केलेले तप राजसिक आहे. दुसऱ्याला त्रास देण्यासाठी केलेले तप तामसिक आहे. सात्त्विक दान म्हणजे शुद्ध मनाने दिलेले दान.