अग्निपुराणम्

कुण्डमध्ये ऋतुमतीं लक्ष्मीं सञ्चिन्त्य होमयेत्। कुण्डलक्ष्मीः समाख्याता प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका

कुंडाच्या मध्यभागी ऋतुमती लक्ष्मीचे ध्यान करून होम करावा. कुंडलक्ष्मी ही त्रिगुणात्मक प्रकृती म्हणून सांगितली आहे.

सा योनिः सर्वभूतानां विद्यामन्त्रगणस्य च। विमुक्तेः कारणं वह्निः परमात्मा च मुक्तिदः

ती सर्व सृष्टीची आणि विद्या-मंत्रांची जननी आहे. अग्नी हा मुक्तीचा कारण आहे आणि परमात्मा मुक्तिदाता आहे.

प्राच्यां शिरः समाख्यातं बाहू कोणे व्यवस्थितौ। ईशानाग्नेयकोणे तु जङ्घे वायव्यनैर्ऋते

पूर्वेकडे डोके, कोपऱ्यांत हात, ईशान आणि आग्नेय कोपऱ्यात मांडी, तसेच वायव्य आणि नैऋत्य कोपऱ्यात मांडी असल्याचे सांगितले आहे.

उदरं कुण्डमित्युक्तं योनिर्योनिर्विधीयते। गुणत्रयं मेखलाः स्युर्ध्यात्वैवं समिधो दश

पोटाला कुंड म्हणतात, गर्भाशयाला योनि म्हणतात; तीन गुण म्हणजे कमरपट्ट्या होत, आणि असं ध्यान करून, दहा समिधा तयार कराव्यात.

पञ्चाधिकांस्तु जुहुयात् प्रणवान्मुष्टिमुद्रया । पुनराघारौ जुहुयाद्वाय्वग्न्यन्तं ततः श्रपेत्

पाच जास्त आहुती प्रणवाच्या मुठीच्या मुद्रेने द्याव्यात; मग पुन्हा, वायू आणि अग्नीपर्यंतच्या आघार आहुती द्याव्यात, आणि त्यानंतर तूप ओतावं.

ईशान्तं मूलप्रन्त्रेण आज्यभागौ तु होमयेत्। उत्तरे द्वादशान्तेन दक्षिणे तेन मध्यतः

ईशान्य दिशेच्या मुळाशी तुपाचे भाग होम करावेत; उत्तरेला बारा शेवटी, दक्षिणेला त्याचप्रमाणे, आणि मधोमधही तसंच करावं.

व्याहृत्या पद्ममध्यस्थं ध्यायेद्वह्निन्तु संस्कृतम्। वैष्णवं सप्तजिह्वं च सूर्यकोटिसमप्रभम्

व्याहृती म्हणतांना, कमळाच्या मध्यभागी असलेल्या, शुद्ध केलेल्या अग्नीचं ध्यान करावं, जो विष्णुरूप, सात जिभांचा, आणि कोटी सूर्यांसारखा तेजस्वी आहे.

चन्द्रवक्त्रञ्च सूर्याक्षं जुहुयाच्छतमष्ट च। तदर्द्धञ्चष्ट मूलेन अह्गानाञ्च दशांशतः

चंद्रासारखा चेहरा आणि सूर्यासारखी डोळे असलेल्या त्या रूपाला, शंभरआठ आहुती द्याव्यात; त्याच्या अर्ध्या प्रमाणात मुळाशी, आणि दहा भाग अंगांसाठी द्यावेत.

अग्निरुवाच सम्पाताहुतिनासिच्य पवित्राण्याधिवासयेत्। तृसिंहमन्त्रजप्तानि गुप्तान्यस्त्रेण तानि तु

अग्नी म्हणतो: संपात आहुती दिल्यावर, त्रिसिंह मंत्र म्हणत पवित्र वस्तू शुद्ध कराव्यात, आणि त्या अस्त्र मंत्राने झाकून ठेवाव्यात.

वस्त्रसंवेष्टितान्येव पात्रस्थान्यभिमन्त्रयेत्। विल्वाद्यद्भिः प्रोक्षितानि मन्त्रेण चैकधा

कपड्यात गुंडाळून, पात्रात ठेवलेल्या वस्तूंना, बेल वगैरेच्या पाण्याने शिंपडून, मंत्राने एकत्रितपणे अभिमंत्रित करावं.

कुम्भपार्श्वे तु संस्थाप्य रक्षां विज्ञाप्य देशिकः। दन्तकाष्ठञ्चामलकं पूर्वे कङ्कर्षणेन तु

त्या वस्तू घटाजवळ ठेवून, गुरुने रक्षणाची घोषणा करावी; दात घासण्याची काडी आणि आवळा फळ पूर्वेकडे ओढत रेषा काढाव्यात.

प्रद्युम्नेन भस्मतिलान् दक्षे गोमयमृत्तिकाम्। वारुणे चानिरुद्धेन सौम्ये नारायणेन च

दक्षिणेला प्रद्युम्नाच्या मंत्राने राख आणि तीळ, पश्चिमेला गायीचे शेण व माती, उत्तरेला अनिरुद्ध, आणि ईशान्येला नारायणाच्या मंत्राने वापरावं.

दर्भोदकञ्चाथ हृदा अग्नौ कुङ्कुमरोचनम्। ऐशान्यां शिरसा धूपं शिखया नैर्ऋतेप्यथ

म्हणजे, हृदयाजवळ कुशाचं पाणी, अग्नीत कुंकू आणि लाल रंग, ईशान्येला डोक्याजवळ धूप, आणि नैऋत्येला शिखेला ठेवावं.

मूलपुष्पाणि दिव्यानि कवचेनाथ वायवे। चन्दनाम्ब्वक्षतदधिदूर्वाश्च पुटिकास्थिताः

मूळ फुलं आणि दिव्य फुलं कवचासह वायव्येला, चंदनाचं पाणी, अक्षता, दही आणि दुर्वा छोट्या टोपलीत ठेवाव्यात.

गृहं त्रिसूत्रेणावेष्ट्य पुनः सिद्धार्थकान् क्षिपेत्। दद्यात्पूजाक्रमेणाथ स्वैः स्वैर्गन्धपवित्रकम्

घराभोवती तीन धाग्यांनी वेढा घालावा, मग सिद्धार्थ बी द्याव्यात, आणि पूजा क्रमाने प्रत्येकाला त्याच्या सुवासिक पवित्रक द्यावं.

मन्त्रैर्वै द्वारपादिभ्यो विष्णुकुम्भे त्वनेन च। विष्णुतेजोभवं रम्यं सर्वपातकनाशनम्

मंत्रांनी दरवाज्याच्या आणि पायांच्या रक्षणकर्त्यांना, आणि विष्णुकुंभात हे अर्पण करावं; विष्णूचं तेज, सुंदर आणि सर्व पापांचा नाश करणारे आहे.

सर्वकामप्रदं देवं तवाङ्गे धारयाम्यहम्। सम्पूज्य धूपदीपद्यैर्व्रजेद् द्वारसमीपतः

सर्व इच्छा पूर्ण करणारा देव तुझ्या अंगावर मी धारण करतो; धूप आणि दिव्यांनी पूजा करून, दरवाज्याजवळ जावं.

गन्धपुष्पाक्षतोपेतं पवित्रञ्चाशिलेर्प्पयेत् । पवित्रं वैष्णवं तेजो महापातकनाशनम्

सुगंध, फुलं आणि अक्षता लावलेलं पवित्रक शिळेवर ठेवावं; ते वैष्णव पवित्रक तेजस्वी आणि मोठ्या पापांचा नाश करणारे आहे.

धर्म्मकामार्थसिद्ध्यर्थं स्वकेङ्गे धारयाम्यहम्। आसने परिवारादौ गुरौ दद्यात् पवित्रकम्

धर्म, काम आणि अर्थ सिद्धीसाठी मी ते स्वतःच्या अंगावर धारण करतो; आसनावर, परिवाराच्या सुरुवातीला, गुरुजींना पवित्रक द्यावं.

गन्धादिभिः समभ्यर्च्य गन्धपुष्पाक्षतादिमत्। विष्णुतेजोभवेत्यादिमूलेन हरयेर्पयेत्

सुगंध वगैरे, फुलं आणि अक्षता यांनी पूजा करून, 'विष्णूच्या तेजातून उत्पन्न' या मूळ मंत्राने हरिला अर्पण करावं.

वह्निस्थाय ततो दत्वा देवं सम्प्रार्थयेत्ततः। क्षीरोदधिमहानागशय्यावस्थितविग्रह

अग्नीत असलेल्या देवतेला ते अर्पण करून, मग त्या देवतेची प्रार्थना करावी, जो क्षीरसागरातील महानागाच्या शय्येवर विराजमान आहे.

प्रातस्त्वां पूजयिष्यामि सन्निधौभव केशव। इन्द्रादिभ्यस्ततो दत्वा विष्णुपार्षदके बलिम्

सकाळी मी तुझी पूजा करीन, हे केशव, तू समोर रहा. मग इंद्र व इतर देवांना अर्पण करून, विष्णूच्या सेवकांना देखील नैवेद्य अर्पण करीन.

ततो देवाग्रतः कुम्भं वासोयुगसमन्वितम्। रोचनाचन्द्रकाश्मीरगन्धाद्युदकसंयुतम्

नंतर देवांसमोर एक कलश ठेवावा, ज्यात दोन वस्त्रे, रोचना, चंदन, केशर यांसारखे सुवासिक द्रव्य आणि पाणी भरलेले असावे.

गन्धपुष्पादिनाभूष्य मूलमन्त्रेण पूजयेत्। मण्डपाद्वहिरागत्य विलिप्ते मण्डलत्रये

गंध, फुले इत्यादींनी सजवून, मूळ मंत्राने पूजा करावी. मंडपाच्या बाहेर येऊन, तिथे लिपलेल्या तीन मंडळांवर ही पूजा करावी.

पञ्चगव्यञ्चरुन्दन्तकाष्ठञ्चैव क्रमाद्भवेत्। पुराणश्रवणं स्तोत्रं पठन् जागरणं निशि

क्रमाने पंचगव्य, दही, आणि समिधा असाव्यात. पुराणाचे ऐकणे, स्तोत्रांचे पठण करणे आणि रात्री जागरण करावे.

परप्रेषकबालानां स्त्रीणं भोगभुजां तथा। सद्योधिवासनं कुर्य्याद्विना गन्धपवित्रकम्

दूत, लहान मुले, स्त्रिया आणि भोग उपभोगणाऱ्यांसाठी, गंधयुक्त पवित्र धागा वगळून त्वरित अभिषेक करावा.

अग्निरुवाच सङ्क्षेपात्सर्वदेवानां पवित्रारोहणं शृणु ।३७.००१ पवित्र सर्वलक्ष्म स्यात्स्वरसानलगं त्वपि ॥३७.००१ जगद्योने समागच्छ परिवारगणैः सह ।३७.००२ निमन्त्रयाम्यहं प्रातर्दद्यान्तुभ्यं पवित्रकम् ॥।३७.००२ जगत्सृजे नमस्तुभ्यं गृह्णीष्वेदं पवित्रकं ।३७.००३ पवित्रीकरणार्थाय वर्षपूजाफलप्रदं ॥३७.००३ शिवदेव नमस्तुभ्यं गृह्णीष्वेदं पवित्रकं ।३७.००४ मणिविद्रुममालाभिर्मन्दारकुसुमादिभिः ॥३७.००४ इयं सांवत्सरी पूजा तवास्तु वेदवित्पते ।३७.००५ सांवत्सरीमिमां पूजां सम्पाद्य विधिमन्मम ॥३७.००५ व्रज पवित्रकेदानीं स्वर्गलोकं विसर्जितः ।३७.००६ सूर्यदेव नमस्तुभ्यं गृह्णीष्वेदं पवित्रकं ॥३७.००६ पवित्रीकरणार्थाय वर्षपूजाफलप्रदं ।३७.००७ शिवदेव नमस्तुभ्यं गृह्णीष्वेदं पवित्रकं ॥३७.००७ पवित्रीकरणार्थाय वर्षपूजाफलप्रदं ।३७.००८ वाणेश्वर नमस्तुभ्यं गृह्णीष्वेदं पवित्रकं ॥३७.००८ पवित्रीकरणार्थाय वर्षपूजाफलप्रदं ।३७.००९ शक्तिदेव नमस्तुभ्यं गृह्णीष्वेदं पवित्रकं ॥३७.००९ पवित्रीकरणार्थाय वर्षपूजाफलप्रदं ।३७.०१० नारायणमयं सूत्रमनिरुद्धमयं वरं ॥३७.०१० धनधान्यायुरारोग्यप्रदं सम्प्रददामि ते ।३७.०११ कामदेवमयं सूत्रं सङ्कर्षणमयं वरं ॥३७.०११ विद्यासन्ततिसौभाग्यप्रदं सम्प्रददामि ते ।३७.०१२ वासुदेवमयं सूत्रं धर्मकामार्थमोक्षदं ॥३७.०१२ संसारसागरोत्तारकारणं प्रददामि ते ।३७.०१३ विश्वरूपमयं सूत्रं सर्वदं पापनाशनं ॥३७.०१३ अतीतानागतकुलसमुद्धारं ददामि ते ।३७.०१४ कनिष्ठादीनि चत्वारि मनुभिस्तु क्रमाद्ददे ॥३७.०१४ इत्यादिमहापुराणे आग्नेये सङ्क्षेपपवित्रारोहणं नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥ अग्निरुवाच सङ्क्षेपात् सर्वदेवानां पवित्रारोहणं श्रृणु। पवित्रं सर्वलक्ष्म स्यात् खरमानलगं त्व

अग्नी म्हणतो: सर्व देवतांसाठी पवित्र धागा घालण्याचा विधी थोडक्यात ऐक.

जगद्योने समागच्छ परिवारगणैः सह। निमन्त्रयाम्यहं प्रातर्द्दद्यान्तुभ्यं पवित्रकम्

हे जगाच्या उत्पत्तीचे कारण असलेल्या देवते, आपल्या परिवारासह या; मी सकाळी तुला आमंत्रण देतो, तुला पवित्र धागा अर्पण करतो.

जगत्‌सृजे नमस्तुभ्यं गृह्णीष्वेदं पवित्रकम्। पवित्रीकरणार्थाय वर्षपूजाफलप्रदम्

हे जग निर्माण करणाऱ्या देवता, तुला नमस्कार; हा पवित्र धागा स्वीकार. हे पवित्रीकरणासाठी, वर्षभराच्या पूजेचे फळ देणारे आहे.