अग्निपुराणम्

सम्मोहात् स्मृतिविभ्रंशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति । दुःसङ्गहानिः सत्सङ्गान्मोक्षकामी च कामनुत् ।। ३८१.

रागातून भ्रम निर्माण होतो, भ्रमातून स्मरणशक्ती जाते, स्मरणशक्ती गेल्यावर बुद्धी नष्ट होते, आणि बुद्धी गेल्यावर माणूस हरवून जातो. वाईट संगतीनं हानी होते, चांगल्या संगतीनं मुक्ती मिळते, आणि मुक्तीची इच्छा असणारा इच्छा सोडतो.

कामत्यागादात्मनिष्ठः स्थिरप्रज्ञस्तदोच्यते । या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।। ३८१.

जो इच्छा सोडून आत्म्यात स्थिर राहतो, त्याला स्थिरबुद्धी म्हणतात. सर्व प्राण्यांसाठी जी रात्र आहे, त्यात संयमी जागा असतो.

यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः । आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ।। ३८१.

ज्या गोष्टीत सर्व प्राणी जागे असतात, ती गोष्ट पाहणाऱ्या ऋषीसाठी रात्र असते. जो आत्म्यातच समाधानी असतो, त्याला काहीच करायचं उरत नाही.

नैव तस्य कृते नार्थो नाकृते नेह कश्चन । तत्त्ववित्तु महावाहो गुणकर्मविभागयोः ।। ३८१.

त्याला या जगात काही केलं किंवा न केलं, त्याचा काहीही उपयोग राहत नाही. हे महाबाहु, जो तत्व जाणतो, तो गुण आणि कर्म यांचा फरक ओळखतो.

गुणा गुणेषु वर्त्तन्ते इति मत्वा न सज्जते । सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यति ।। ३८१.

गुण गुणांमध्येच वावरतात असं समजून तो त्यात गुंतत नाही. फक्त ज्ञानरूपी नौकेनं तो सर्व दुःख पार करतो.

ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन । ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गन्त्यक्त्वा करोति यः ।। ३८१.

ज्ञानरूपी अग्नी सर्व कर्म भस्म करते, हे अर्जुना. जो सर्व कर्म ब्रह्मात अर्पण करून, आसक्ती सोडून करतो, तो बांधला जात नाही.

लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा । सर्वभूतेषु चात्मानां सर्वभूतानि चात्मनि ।। ३८१.

त्याच्यावर पाप चिकटत नाही, जसं पाण्याने कमळाचं पान ओलावत नाही. तो सर्व प्राण्यांमध्ये आत्मा पाहतो आणि सर्व प्राणी आत्म्यात पाहतो.

न हि कल्याणकृतं कश्चिद्‌दुर्गतिं तात गच्छति । देवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।। ३८१.

जो सत्कर्म करतो, त्याला कधीही वाईट वाट्याला येत नाही, प्रिय. कारण माझी ही गुणांनी बनलेली दैवी माया फार कठीण आहे.

मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतान्तरन्ति ते । आर्त्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ।। ३८१.

पण जे फक्त माझ्या शरण येतात, ते या मायेला पार करतात. हे भरतश्रेष्ठ, दुःखी, जिज्ञासू, अर्थासाठी इच्छुक आणि ज्ञानी असे चार जण मला भजतात.

चतुर्विधा भजन्ते मां ज्ञानी चैकत्वमास्थितः । अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते ।। ३८१.

चार प्रकारचे लोक मला भजतात — त्यातले ज्ञानी एकत्वात स्थिर असतात. अक्षय ब्रह्म हेच परम आहे; त्याचं स्वतःचं स्वरूप म्हणजे आत्मा असं म्हणतात.

भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः । अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतं ।। ३८१.

प्राण्यांच्या उत्पत्तीचं कारण असलेली सृष्टी हीच कर्म म्हणतात. नाश पावणारी स्थिती म्हणजे अधिभूत, आणि पुरुष म्हणजे अधिदैवत.

अधियज्ञोहमेवात्र देहे देहभृतां वर । अन्तकाले स्मरन्माञ्च मद्भावं यात्यसंशयः ।। ३८१.

या देहात मीच यज्ञाचा अधिपती आहे, हे देहधारकांमध्ये श्रेष्ठ. शेवटी माझं स्मरण करत देह सोडला, तर तो नक्कीच माझ्या स्वरूपाला पोहोचतो.

यं यं भावं स्मारन्नन्ते त्यजेद्देहन्तमाप्नुयात् । प्राणं न्यस्य भ्रुवोर्मध्ये अन्ते प्राप्नोति मत्परम् ।। ३८१.

माणूस शेवटी ज्या भावनेनं देह सोडतो, त्याला तो भाव मिळतो. प्राण भुवयांच्या मध्ये ठेवून शेवटी देह सोडला, तर तो माझ्या परम अवस्थेला पोहोचतो.

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म वदन् देहं त्यजन्तथा । ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्ताः सर्वे मम विभूतयः ।। ३८१.

‘ॐ’ हे एकाक्षर उच्चारून जेव्हा कोणी शरीर सोडतो, तेव्हा ब्रह्मापासून अगदी गवताच्या पात्यापर्यंत सगळे माझ्याच विभूती आहेत.

श्रीमन्तश्चोर्जिताः सर्वे ममांशाः प्राणिनः स्मृताः । अहमेको विश्वरुप इति ज्ञात्वा विमुच्यते ।। ३८१.

संपत्तीने युक्त आणि मोठेपण मिळवलेली सर्व प्राणी माझेच अंश मानले गेले आहेत; मीच विश्वरूप आहे हे जे जाणतो, तो मुक्त होतो.

क्षेत्रं शरीरं यो वेत्ति क्षेत्रज्ञः स प्रकीर्त्तिः । क्षेत्रक्षएत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ।। ३८१.

जो शरीराला क्षेत्र समजतो आणि त्याचा जाणणारा आहे, त्याला क्षेत्रज्ञ म्हणतात; क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांचे जे ज्ञान आहे, तेच मला खरे ज्ञान वाटते.

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः । एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ।। ३८१.

इच्छा, द्वेष, सुख, दुःख, शरीराचा समूह, चेतना आणि धैर्य — हे सर्व क्षेत्राचे विकारांसह स्वरूप थोडक्यात सांगितले आहे.

अमानित्वमदम्भित्वमहिसा क्षान्तिरार्जवं । आचार्योपासनं शौचं स्थौर्य्यमात्मविनिग्रहः ।। ३८१.

नम्रता, दांभिकपणा नसणे, अहिंसा, सहनशीलता, सरळपणा, गुरुसेवा, स्वच्छता, स्थैर्य आणि आत्मसंयम.

इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च । जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनं ।। ३८१.

इंद्रियांच्या विषयांपासून विरक्ती, अहंकाराचा अभाव आणि जन्म, मृत्यू, वृद्धत्व, आजार व दुःख यातील दोषांचे चिंतन.

आसक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु । नित्यञ्च समचित्तत्त्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ।। ३८१.

मुलं, पत्नी, घर यांच्याशी आसक्ती किंवा चिकटपणा नसणे; अनुकूल किंवा प्रतिकूल गोष्टींमध्ये नेहमी मन शांत ठेवणे.

मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी । विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ।। ३८१.

माझ्यावर एकनिष्ठ योगाने अढळ भक्ती, एकांत स्थळी राहण्याची आवड आणि लोकांच्या गर्दीत रस न वाटणे.

अध्यात्मज्ञाननिष्ठत्वन्तत्त्वज्ञानानुदर्शनं । ओतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ।। ३८१.

आत्मज्ञानात दृढ राहणे आणि सत्याचे चिंतन — हेच ज्ञान समजावे; याच्या विरुद्ध जे आहे, ते अज्ञान आहे.

ज्ञेयं यत्तत् प्रवक्ष्यामि यं ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते । अनादि परमं ब्रह्म सत्त्वं नाम तदुच्यते ।। ३८१.

जे जाणण्यासारखे आहे, ते मी सांगतो; जे जाणल्यावर अमरत्व मिळते — ते प्रारंभ नसलेले, श्रेष्ठ ब्रह्म, ज्याला अस्तित्व म्हणतात.

सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ।। ३८१.

ज्याचे हात-पाय सर्वत्र आहेत, डोळे, डोकी, तोंडे सर्वत्र आहेत, कानही सगळीकडे आहेत — असे ते सर्व गोष्टी व्यापून उभे आहे.

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्दियविवर्जितम् । असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ।। ३८१.

सर्व इंद्रियांच्या गुणांसारखे दिसते, पण प्रत्यक्षात कोणत्याही इंद्रियांशिवाय आहे; न कुठे आसक्त, सर्वांचे आधार, गुणरहित असूनही गुणांचा अनुभव घेणारे.

अविभक्तञ्च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् । भूतभर्तृ च विज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ।। ३८१.

सर्व प्राण्यांमध्ये न विभागलेले असूनही विभागल्यासारखे भासतं; तेच सर्वांचे पालन करणारे, गिळणारे आणि शक्तीचे मूळ आहे.

ज्योतिषामपि तज्जयोतिस्तमसः परमुच्यते । ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य घिष्ठितं ।। ३८१.

तेच सर्व प्रकाशांमध्ये श्रेष्ठ प्रकाश आहे, अंधारापलीकडे आहे; तेच ज्ञान, जाणण्याचे आणि ज्ञानाने मिळवण्यासारखे आहे, सर्वांच्या हृदयात वास करते.

ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना । अन्ये साङ्‌ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ।। ३८१.

काही जण ध्यानाने आत्म्याला स्वतःमध्ये पाहतात; काही सांख्ययोगाने, काही योगाने, तर काही कर्मयोगाने आत्म्याला जाणतात.

अन्ये त्वेवमजानन्तो श्रुत्वान्येभ्य उपासते । तेपि चाशु तरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ।। ३८१.

इतर जे असे जाणत नाहीत, ते दुसऱ्यांकडून ऐकून उपासना करतात; तरीही ते श्रवणावर श्रद्धा ठेवून मृत्यू सहज ओलांडतात.