अग्निपुराणम्

ऋतुर्निदाघ आरुढ़ो दृष्टान्तं पश्य वाहनं । उपर्य्यहं यथा राज त्वमधः कुञ्जरो यथा ।। ३८०.

ऋतू आणि निदाघ वर चढले. "हे पाहा, हे वाहनाचे उदाहरण आहे; जसे मी वर आहे आणि तू खाली आहेस, तसेच राजा वर आणि हत्ती खाली असतो."

ऋतुः७ प्राह निदाघन्तं कतमस्त्वामहं वदे । उक्तो निदाघस्तन्नत्वा प्राह मे त्वं गुरुर्घ्रुवम् ।। ३८०.

ऋतूने निदाघाला विचारले, "मी कोण आणि तू कोण?" निदाघाने वाकून उत्तर दिले, "तुम्ही माझे गुरु आहात, हे निश्चित."

नात्यस्माद्‌द्वैतसंस्कारसंस्कृतं मानसं तथा । ऋतुः प्राह निदाघन्तं ब्रह्मज्ञानाय चागतः । परमार्थं सारभूतमद्वैतं दर्शितं मया ।। ३८०.

द्वैताच्या संस्कारांनी मन खरे बदलत नाही. ऋतूने निदाघाला सांगितले, "मी ब्रह्मज्ञानासाठी आलो आहे; मी तुला अद्वैताचे सार दाखवले आहे."

ब्राह्मण उवाच निदाघोऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरोऽभवत् । सर्वभूतान्यभेदेन ददृशे स तदात्मनि ।। ३८०.

ब्राह्मण म्हणतो, "त्या उपदेशामुळे निदाघही अद्वैताचा अनुयायी झाला; त्याने सर्व जीवांना स्वतःपासून वेगळे न पाहिले."

अवाप मुक्ति ज्ञानात्स तथा त्वं मुक्तिमाप्स्यसि । एकः समस्तं त्वञ्चाहं विष्णुः सर्वगतो यतः ।। ३८०.

ज्ञानामुळे त्याला मुक्ती मिळाली; त्याचप्रमाणे तुलाही मुक्ती मिळेल. विष्णू सर्वत्र आहे, म्हणून तू आणि मी एकच आहोत.

पीतनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते तमः । भ्रान्तिदृष्टिभिरात्मापि तथैकः स पृथक् पृथक् ।। ३८०.

जसं पिवळा, निळा अशा वेगवेगळ्या रंगांनी अंधार एकच असला तरी वेगळा वाटतो, तसंच भ्रमित दृष्टीमुळे आत्मा एक असूनही वेगळा वेगळा दिसतो.

संसाराज्ञानवृक्षारिज्ञानं ब्रह्मेति चिन्तय ।। ३८०.

जो ज्ञान संसाररूपी अज्ञानाचं झाड नष्ट करतं, त्यालाच ब्रह्म म्हणावं.

अग्निरुवाच गीतासारं प्रवक्ष्यामि सर्वगीतोत्तमोत्तमं । कृष्णोऽर्जुनाय यमाह पुरा वै भुक्तिमुक्तिदं ।। ३८१.

अग्नी म्हणाले — मी गीतेचं सार सांगतो, सर्व गीतांमध्ये श्रेष्ठ असलेलं, जे कृष्णानं पूर्वी अर्जुनाला सांगितलं आणि ज्यामुळे भोगही मिळतो, मुक्तीही मिळते.

श्रीभगवानुवाच गतासुरगतासुर्वा न शोच्यो देहवानजः । आत्माऽजरोऽमरोऽभेद्यस्तस्माच्छोकादिकं त्यजेत् ।। ३८१.

श्रीभगवान म्हणाले — प्राण असो वा नसू, देहधारी माणसासाठी शोक करण्याचं कारण नाही; आत्मा कधीच जुना होत नाही, मरत नाही, त्याला काहीही तोडता येत नाही — म्हणून शोक वगैरे सोडून द्यावं.

ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते । सङ्गात् कामस्ततः क्रोधः क्रोधात्सम्मोह एव च ।। ३८१.

माणूस विषयांची आठवण काढू लागला की त्याला त्यांचं आकर्षण वाटू लागतं; आकर्षणातून इच्छा निर्माण होते, आणि इच्छेतून राग उत्पन्न होतो.

सम्मोहात् स्मृतिविभ्रंशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति । दुःसङ्गहानिः सत्सङ्गान्मोक्षकामी च कामनुत् ।। ३८१.

रागातून भ्रम निर्माण होतो, भ्रमातून स्मरणशक्ती जाते, स्मरणशक्ती गेल्यावर बुद्धी नष्ट होते, आणि बुद्धी गेल्यावर माणूस हरवून जातो. वाईट संगतीनं हानी होते, चांगल्या संगतीनं मुक्ती मिळते, आणि मुक्तीची इच्छा असणारा इच्छा सोडतो.

कामत्यागादात्मनिष्ठः स्थिरप्रज्ञस्तदोच्यते । या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।। ३८१.

जो इच्छा सोडून आत्म्यात स्थिर राहतो, त्याला स्थिरबुद्धी म्हणतात. सर्व प्राण्यांसाठी जी रात्र आहे, त्यात संयमी जागा असतो.

यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः । आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ।। ३८१.

ज्या गोष्टीत सर्व प्राणी जागे असतात, ती गोष्ट पाहणाऱ्या ऋषीसाठी रात्र असते. जो आत्म्यातच समाधानी असतो, त्याला काहीच करायचं उरत नाही.

नैव तस्य कृते नार्थो नाकृते नेह कश्चन । तत्त्ववित्तु महावाहो गुणकर्मविभागयोः ।। ३८१.

त्याला या जगात काही केलं किंवा न केलं, त्याचा काहीही उपयोग राहत नाही. हे महाबाहु, जो तत्व जाणतो, तो गुण आणि कर्म यांचा फरक ओळखतो.

गुणा गुणेषु वर्त्तन्ते इति मत्वा न सज्जते । सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यति ।। ३८१.

गुण गुणांमध्येच वावरतात असं समजून तो त्यात गुंतत नाही. फक्त ज्ञानरूपी नौकेनं तो सर्व दुःख पार करतो.

ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन । ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गन्त्यक्त्वा करोति यः ।। ३८१.

ज्ञानरूपी अग्नी सर्व कर्म भस्म करते, हे अर्जुना. जो सर्व कर्म ब्रह्मात अर्पण करून, आसक्ती सोडून करतो, तो बांधला जात नाही.

लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा । सर्वभूतेषु चात्मानां सर्वभूतानि चात्मनि ।। ३८१.

त्याच्यावर पाप चिकटत नाही, जसं पाण्याने कमळाचं पान ओलावत नाही. तो सर्व प्राण्यांमध्ये आत्मा पाहतो आणि सर्व प्राणी आत्म्यात पाहतो.

न हि कल्याणकृतं कश्चिद्‌दुर्गतिं तात गच्छति । देवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।। ३८१.

जो सत्कर्म करतो, त्याला कधीही वाईट वाट्याला येत नाही, प्रिय. कारण माझी ही गुणांनी बनलेली दैवी माया फार कठीण आहे.

मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतान्तरन्ति ते । आर्त्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ।। ३८१.

पण जे फक्त माझ्या शरण येतात, ते या मायेला पार करतात. हे भरतश्रेष्ठ, दुःखी, जिज्ञासू, अर्थासाठी इच्छुक आणि ज्ञानी असे चार जण मला भजतात.

चतुर्विधा भजन्ते मां ज्ञानी चैकत्वमास्थितः । अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते ।। ३८१.

चार प्रकारचे लोक मला भजतात — त्यातले ज्ञानी एकत्वात स्थिर असतात. अक्षय ब्रह्म हेच परम आहे; त्याचं स्वतःचं स्वरूप म्हणजे आत्मा असं म्हणतात.

भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः । अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतं ।। ३८१.

प्राण्यांच्या उत्पत्तीचं कारण असलेली सृष्टी हीच कर्म म्हणतात. नाश पावणारी स्थिती म्हणजे अधिभूत, आणि पुरुष म्हणजे अधिदैवत.

अधियज्ञोहमेवात्र देहे देहभृतां वर । अन्तकाले स्मरन्माञ्च मद्भावं यात्यसंशयः ।। ३८१.

या देहात मीच यज्ञाचा अधिपती आहे, हे देहधारकांमध्ये श्रेष्ठ. शेवटी माझं स्मरण करत देह सोडला, तर तो नक्कीच माझ्या स्वरूपाला पोहोचतो.

यं यं भावं स्मारन्नन्ते त्यजेद्देहन्तमाप्नुयात् । प्राणं न्यस्य भ्रुवोर्मध्ये अन्ते प्राप्नोति मत्परम् ।। ३८१.

माणूस शेवटी ज्या भावनेनं देह सोडतो, त्याला तो भाव मिळतो. प्राण भुवयांच्या मध्ये ठेवून शेवटी देह सोडला, तर तो माझ्या परम अवस्थेला पोहोचतो.

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म वदन् देहं त्यजन्तथा । ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्ताः सर्वे मम विभूतयः ।। ३८१.

‘ॐ’ हे एकाक्षर उच्चारून जेव्हा कोणी शरीर सोडतो, तेव्हा ब्रह्मापासून अगदी गवताच्या पात्यापर्यंत सगळे माझ्याच विभूती आहेत.

श्रीमन्तश्चोर्जिताः सर्वे ममांशाः प्राणिनः स्मृताः । अहमेको विश्वरुप इति ज्ञात्वा विमुच्यते ।। ३८१.

संपत्तीने युक्त आणि मोठेपण मिळवलेली सर्व प्राणी माझेच अंश मानले गेले आहेत; मीच विश्वरूप आहे हे जे जाणतो, तो मुक्त होतो.

क्षेत्रं शरीरं यो वेत्ति क्षेत्रज्ञः स प्रकीर्त्तिः । क्षेत्रक्षएत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ।। ३८१.

जो शरीराला क्षेत्र समजतो आणि त्याचा जाणणारा आहे, त्याला क्षेत्रज्ञ म्हणतात; क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांचे जे ज्ञान आहे, तेच मला खरे ज्ञान वाटते.

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः । एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ।। ३८१.

इच्छा, द्वेष, सुख, दुःख, शरीराचा समूह, चेतना आणि धैर्य — हे सर्व क्षेत्राचे विकारांसह स्वरूप थोडक्यात सांगितले आहे.

अमानित्वमदम्भित्वमहिसा क्षान्तिरार्जवं । आचार्योपासनं शौचं स्थौर्य्यमात्मविनिग्रहः ।। ३८१.

नम्रता, दांभिकपणा नसणे, अहिंसा, सहनशीलता, सरळपणा, गुरुसेवा, स्वच्छता, स्थैर्य आणि आत्मसंयम.

इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च । जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनं ।। ३८१.

इंद्रियांच्या विषयांपासून विरक्ती, अहंकाराचा अभाव आणि जन्म, मृत्यू, वृद्धत्व, आजार व दुःख यातील दोषांचे चिंतन.