अग्निपुराणम्

ऋतुरुवाच । क्षुदस्ति यस्य भुक्तेऽन्ने तुष्टिर्ब्राह्मण जायते । न मे क्षुदभवत्तृप्तिं कस्मात्त्वं परिपृच्छसि ।। ३८०.

ऋतू म्हणाले, "जो अन्न खातो त्याला भूक लागते आणि ब्राह्मणाला तृप्ती मिळते. मला ना भूक लागली ना तृप्ती वाटली — मग तू मला हे का विचारतोस?"

क्षुत्तृष्णे देहधर्म्माख्ये न ममैते यतो द्विज । पृष्टोहं यत्त्वाया ब्रूयां३ तृप्तिरस्त्येव मे सदा ।। ३८०.

भूक आणि तहान या देहाच्या गुणधर्म आहेत, त्या माझ्या नाहीत, हे द्विजा. तू विचारलेस म्हणून सांगतो — मला नेहमीच तृप्ती आहे.

सोऽहं गान्ता५ न चागन्ता नैकदेशनिकेतनः । त्वं चान्यो न भवेन्नापि नान्यस्त्वक्तोऽस्मि वा प्यहं ।। ३८०.

मी चालणारा आहे, पण येणारा नाही; मी कुठेही एकाच ठिकाणी राहत नाही. तू वेगळा नाहीस, मीही तुझ्यापासून वेगळा नाही, आणि आपल्यापासून वेगळा कोणीच नाही.

मृण्मयं हि गृहं यद्वन्मृदालिप्तं स्थिरीभबेत् । पार्थिवोऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः ।। ३८०.

मातीचे घर जसे मातीने लिंपल्यावर मजबूत होते, तसेच हा देह पृथ्वीच्या कणांनी बनलेला आहे.

ऋतुरस्मि तवाचार्य्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज । इहागतोऽहं यास्यामि परमार्थस्तवोदितः ।। ३८०.

मी ऋतू, तुझा गुरु, तुला ज्ञान देण्यासाठी इथे आलो आहे, हे द्विजा. आता मी निघतो, कारण तुला सर्वोच्च सत्य समजले आहे.

एकमेवमिदं विद्धि न भेदः सकलं जगत् । वासुदेवाभिधेयस्य स्वरूपं परमात्मनः ।। ३८०.

हे जाण, सर्व जग एकच आहे, यात कुठेही भेद नाही. हे वासुदेव या परमात्म्याचे खरे स्वरूप आहे.

ऋतुर्वर्षसहस्रान्ते पुनस्तन्नगरं ययौ । निदाघं नगरप्रान्ते एकान्ते स्थितमव्रवीत् ३८०.

एक हजार वर्षांनंतर ऋतू पुन्हा त्या नगरात गेला आणि नगराच्या टोकाला एकटा उभा असलेल्या निदाघाशी बोलला.

निदाघ उवाच भो विप्र जनसंवादो महानेष नरेश्वर । प्रविवीक्ष्य पुरं रम्यं तेनात्र स्थीयते मया ।। ३८०.

निदाघ म्हणाला, "हे विप्र, या सुंदर नगरात लोकांची मोठी गर्दी आहे, राजाधिराज. हे रम्य नगर पाहून मी इथे थांबलो आहे."

ऋतुरुवाच नराधिपोऽत्र कतमः कतमश्चेतरो जनः । कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ठ त्वमभिज्ञो द्विजोत्तम ।। ३८०.

ऋतू म्हणाले, "इथे राजा कोण आणि बाकीचे लोक कोण? मला सांग, द्विजश्रेष्ठा, कारण तू जाणकार आहेस, हे उत्तम ब्राह्मणा."

गजो योऽयमधो ब्रह्मन्नुपर्य्येष स भूपतिः । ऋतुराह गजः कोऽत्र राजा चाह निदाघकः ।। ३८०.

खाली जो आहे तो हत्ती आहे, हे ब्राह्मण, आणि वर जो आहे तो राजा आहे. ऋतूने विचारले, "इथे हत्ती कोण आणि राजा कोण?" निदाघाने उत्तर दिले.

ऋतुर्निदाघ आरुढ़ो दृष्टान्तं पश्य वाहनं । उपर्य्यहं यथा राज त्वमधः कुञ्जरो यथा ।। ३८०.

ऋतू आणि निदाघ वर चढले. "हे पाहा, हे वाहनाचे उदाहरण आहे; जसे मी वर आहे आणि तू खाली आहेस, तसेच राजा वर आणि हत्ती खाली असतो."

ऋतुः७ प्राह निदाघन्तं कतमस्त्वामहं वदे । उक्तो निदाघस्तन्नत्वा प्राह मे त्वं गुरुर्घ्रुवम् ।। ३८०.

ऋतूने निदाघाला विचारले, "मी कोण आणि तू कोण?" निदाघाने वाकून उत्तर दिले, "तुम्ही माझे गुरु आहात, हे निश्चित."

नात्यस्माद्‌द्वैतसंस्कारसंस्कृतं मानसं तथा । ऋतुः प्राह निदाघन्तं ब्रह्मज्ञानाय चागतः । परमार्थं सारभूतमद्वैतं दर्शितं मया ।। ३८०.

द्वैताच्या संस्कारांनी मन खरे बदलत नाही. ऋतूने निदाघाला सांगितले, "मी ब्रह्मज्ञानासाठी आलो आहे; मी तुला अद्वैताचे सार दाखवले आहे."

ब्राह्मण उवाच निदाघोऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरोऽभवत् । सर्वभूतान्यभेदेन ददृशे स तदात्मनि ।। ३८०.

ब्राह्मण म्हणतो, "त्या उपदेशामुळे निदाघही अद्वैताचा अनुयायी झाला; त्याने सर्व जीवांना स्वतःपासून वेगळे न पाहिले."

अवाप मुक्ति ज्ञानात्स तथा त्वं मुक्तिमाप्स्यसि । एकः समस्तं त्वञ्चाहं विष्णुः सर्वगतो यतः ।। ३८०.

ज्ञानामुळे त्याला मुक्ती मिळाली; त्याचप्रमाणे तुलाही मुक्ती मिळेल. विष्णू सर्वत्र आहे, म्हणून तू आणि मी एकच आहोत.

पीतनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते तमः । भ्रान्तिदृष्टिभिरात्मापि तथैकः स पृथक् पृथक् ।। ३८०.

जसं पिवळा, निळा अशा वेगवेगळ्या रंगांनी अंधार एकच असला तरी वेगळा वाटतो, तसंच भ्रमित दृष्टीमुळे आत्मा एक असूनही वेगळा वेगळा दिसतो.

संसाराज्ञानवृक्षारिज्ञानं ब्रह्मेति चिन्तय ।। ३८०.

जो ज्ञान संसाररूपी अज्ञानाचं झाड नष्ट करतं, त्यालाच ब्रह्म म्हणावं.

अग्निरुवाच गीतासारं प्रवक्ष्यामि सर्वगीतोत्तमोत्तमं । कृष्णोऽर्जुनाय यमाह पुरा वै भुक्तिमुक्तिदं ।। ३८१.

अग्नी म्हणाले — मी गीतेचं सार सांगतो, सर्व गीतांमध्ये श्रेष्ठ असलेलं, जे कृष्णानं पूर्वी अर्जुनाला सांगितलं आणि ज्यामुळे भोगही मिळतो, मुक्तीही मिळते.

श्रीभगवानुवाच गतासुरगतासुर्वा न शोच्यो देहवानजः । आत्माऽजरोऽमरोऽभेद्यस्तस्माच्छोकादिकं त्यजेत् ।। ३८१.

श्रीभगवान म्हणाले — प्राण असो वा नसू, देहधारी माणसासाठी शोक करण्याचं कारण नाही; आत्मा कधीच जुना होत नाही, मरत नाही, त्याला काहीही तोडता येत नाही — म्हणून शोक वगैरे सोडून द्यावं.

ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते । सङ्गात् कामस्ततः क्रोधः क्रोधात्सम्मोह एव च ।। ३८१.

माणूस विषयांची आठवण काढू लागला की त्याला त्यांचं आकर्षण वाटू लागतं; आकर्षणातून इच्छा निर्माण होते, आणि इच्छेतून राग उत्पन्न होतो.

सम्मोहात् स्मृतिविभ्रंशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति । दुःसङ्गहानिः सत्सङ्गान्मोक्षकामी च कामनुत् ।। ३८१.

रागातून भ्रम निर्माण होतो, भ्रमातून स्मरणशक्ती जाते, स्मरणशक्ती गेल्यावर बुद्धी नष्ट होते, आणि बुद्धी गेल्यावर माणूस हरवून जातो. वाईट संगतीनं हानी होते, चांगल्या संगतीनं मुक्ती मिळते, आणि मुक्तीची इच्छा असणारा इच्छा सोडतो.

कामत्यागादात्मनिष्ठः स्थिरप्रज्ञस्तदोच्यते । या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।। ३८१.

जो इच्छा सोडून आत्म्यात स्थिर राहतो, त्याला स्थिरबुद्धी म्हणतात. सर्व प्राण्यांसाठी जी रात्र आहे, त्यात संयमी जागा असतो.

यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः । आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ।। ३८१.

ज्या गोष्टीत सर्व प्राणी जागे असतात, ती गोष्ट पाहणाऱ्या ऋषीसाठी रात्र असते. जो आत्म्यातच समाधानी असतो, त्याला काहीच करायचं उरत नाही.

नैव तस्य कृते नार्थो नाकृते नेह कश्चन । तत्त्ववित्तु महावाहो गुणकर्मविभागयोः ।। ३८१.

त्याला या जगात काही केलं किंवा न केलं, त्याचा काहीही उपयोग राहत नाही. हे महाबाहु, जो तत्व जाणतो, तो गुण आणि कर्म यांचा फरक ओळखतो.

गुणा गुणेषु वर्त्तन्ते इति मत्वा न सज्जते । सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यति ।। ३८१.

गुण गुणांमध्येच वावरतात असं समजून तो त्यात गुंतत नाही. फक्त ज्ञानरूपी नौकेनं तो सर्व दुःख पार करतो.

ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन । ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गन्त्यक्त्वा करोति यः ।। ३८१.

ज्ञानरूपी अग्नी सर्व कर्म भस्म करते, हे अर्जुना. जो सर्व कर्म ब्रह्मात अर्पण करून, आसक्ती सोडून करतो, तो बांधला जात नाही.

लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा । सर्वभूतेषु चात्मानां सर्वभूतानि चात्मनि ।। ३८१.

त्याच्यावर पाप चिकटत नाही, जसं पाण्याने कमळाचं पान ओलावत नाही. तो सर्व प्राण्यांमध्ये आत्मा पाहतो आणि सर्व प्राणी आत्म्यात पाहतो.

न हि कल्याणकृतं कश्चिद्‌दुर्गतिं तात गच्छति । देवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।। ३८१.

जो सत्कर्म करतो, त्याला कधीही वाईट वाट्याला येत नाही, प्रिय. कारण माझी ही गुणांनी बनलेली दैवी माया फार कठीण आहे.

मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतान्तरन्ति ते । आर्त्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ।। ३८१.

पण जे फक्त माझ्या शरण येतात, ते या मायेला पार करतात. हे भरतश्रेष्ठ, दुःखी, जिज्ञासू, अर्थासाठी इच्छुक आणि ज्ञानी असे चार जण मला भजतात.