अग्निपुराणम्

समस्तावयवेभ्यस्त्वं पृथग्भूतो व्यवस्थितः । कोहमित्यत्र निपुणं भूत्वा चिन्तय पार्थिव ३८०.

तू सर्व अंगांपासून वेगळा आणि स्वतंत्र आहेस; 'मी कोण?' या प्रश्नावर नीट विचार कर, राजन.

श्रेयोऽर्थमुद्यतः प्रष्ट्रं कपिलर्षिमहं द्विज । तस्याशः कपिलर्षेस्त्वं मत् कृते ज्ञानदो भुवि ३८०.

मी कपिल ऋषी आहे, जो श्रेष्ठ कल्याणासाठी तुला विचारायला आला आहे; तुझी आशा आहे की कपिल ऋषी माझ्या कारणासाठी पृथ्वीवर ज्ञान देईल.

ब्राह्मण उवाच भूयः पृच्छसि किं श्रेयः परमार्थन्न पृच्छसि । श्रेयांस्यपरमार्थानि अशेषाण्येव भूपते ।। ३८०.

ब्राह्मण म्हणाला: तू पुन्हा पुन्हा काय कल्याण आहे ते विचारतोस, पण खरा अर्थ विचारत नाहीस; राजन, जे काही कल्याण आहे ते सर्वच अंतिम सत्य नाही.

देवताराधनं कृत्वा धनसम्पत्तिमिच्छति । पुत्रानिच्छति राज्यञ्च श्रेयस्तस्यैव किं नृपः ।। ३८०.

देवतांची पूजा करून माणूस धन, संपत्ती, मुले आणि राज्य हवे असते; राजन, हेच त्याचे खरे कल्याण आहे का?

विवेकिनस्तु संयोगः श्रेयो यः परमात्मनः । यज्ञादिका क्रिया न स्यात् नास्ति द्रव्योपपत्तिता ।। ३८०.

ज्याला विवेक आहे त्याच्यासाठी परमात्म्याशी एकरूप होणे हेच खरे कल्याण आहे; यज्ञ वगैरे कर्मे साधनांशिवाय होत नाहीत.

परमार्थात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते । एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः ।। ३८०.

परमात्म्याशी एकरूप होणे हेच अंतिम सत्य मानले जाते; तो एक आहे, सर्वत्र आहे, सम आहे, शुद्ध आहे, गुणरहित आहे आणि प्रकृतीच्या पलीकडे आहे.

जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतोऽव्ययः । परं ज्ञानमयोऽसङ्गी गुणजात्यादिभिर्विभुः ।। ३८०.

आत्मा जन्म, वाढ वगैरेपासून मुक्त आहे, सर्वत्र आहे आणि नाश होत नाही; तो श्रेष्ठ, ज्ञानमय, आसक्तिरहित आणि गुण, जाती वगैरेपेक्षा मोठा आहे.

ऋतुर्ब्रह्मसुतो ज्ञानी तच्छिष्योऽभूत् पुलत्स्यजः ।। ३८०.

ऋतू हे ब्रह्माचे पुत्र होते आणि त्यांना खरी ज्ञान मिळाले होते. पुलस्त्याच्या वंशातील एक जण त्यांचा शिष्य झाला.

निदाघः प्राप्तविद्योऽस्मान्नगरे वै पुरे स्थितः । देविकायास्तटे तञ्च तर्कयामास वै ऋतुः ।। ३८०.

निदाघाने ज्ञान मिळवले आणि तो शहरात राहू लागला. देविका नदीच्या काठी ऋतू त्याच्याकडे गेला आणि त्याला प्रश्न विचारू लागला.

दिव्ये वर्षसहस्रेऽगान्निदाघमवलोकितुं । निदाघो वैश्वदेवान्ते भुक्त्वान्नं शिष्यमब्रवीत् ३८०.

एक हजार दिव्य वर्षांनंतर ऋतू निदाघाला भेटायला आला. वैश्वदेवाच्या अंती निदाघाने अन्न खाल्ले आणि आपल्या शिष्याशी बोलला.

ऋतुरुवाच । क्षुदस्ति यस्य भुक्तेऽन्ने तुष्टिर्ब्राह्मण जायते । न मे क्षुदभवत्तृप्तिं कस्मात्त्वं परिपृच्छसि ।। ३८०.

ऋतू म्हणाले, "जो अन्न खातो त्याला भूक लागते आणि ब्राह्मणाला तृप्ती मिळते. मला ना भूक लागली ना तृप्ती वाटली — मग तू मला हे का विचारतोस?"

क्षुत्तृष्णे देहधर्म्माख्ये न ममैते यतो द्विज । पृष्टोहं यत्त्वाया ब्रूयां३ तृप्तिरस्त्येव मे सदा ।। ३८०.

भूक आणि तहान या देहाच्या गुणधर्म आहेत, त्या माझ्या नाहीत, हे द्विजा. तू विचारलेस म्हणून सांगतो — मला नेहमीच तृप्ती आहे.

सोऽहं गान्ता५ न चागन्ता नैकदेशनिकेतनः । त्वं चान्यो न भवेन्नापि नान्यस्त्वक्तोऽस्मि वा प्यहं ।। ३८०.

मी चालणारा आहे, पण येणारा नाही; मी कुठेही एकाच ठिकाणी राहत नाही. तू वेगळा नाहीस, मीही तुझ्यापासून वेगळा नाही, आणि आपल्यापासून वेगळा कोणीच नाही.

मृण्मयं हि गृहं यद्वन्मृदालिप्तं स्थिरीभबेत् । पार्थिवोऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः ।। ३८०.

मातीचे घर जसे मातीने लिंपल्यावर मजबूत होते, तसेच हा देह पृथ्वीच्या कणांनी बनलेला आहे.

ऋतुरस्मि तवाचार्य्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज । इहागतोऽहं यास्यामि परमार्थस्तवोदितः ।। ३८०.

मी ऋतू, तुझा गुरु, तुला ज्ञान देण्यासाठी इथे आलो आहे, हे द्विजा. आता मी निघतो, कारण तुला सर्वोच्च सत्य समजले आहे.

एकमेवमिदं विद्धि न भेदः सकलं जगत् । वासुदेवाभिधेयस्य स्वरूपं परमात्मनः ।। ३८०.

हे जाण, सर्व जग एकच आहे, यात कुठेही भेद नाही. हे वासुदेव या परमात्म्याचे खरे स्वरूप आहे.

ऋतुर्वर्षसहस्रान्ते पुनस्तन्नगरं ययौ । निदाघं नगरप्रान्ते एकान्ते स्थितमव्रवीत् ३८०.

एक हजार वर्षांनंतर ऋतू पुन्हा त्या नगरात गेला आणि नगराच्या टोकाला एकटा उभा असलेल्या निदाघाशी बोलला.

निदाघ उवाच भो विप्र जनसंवादो महानेष नरेश्वर । प्रविवीक्ष्य पुरं रम्यं तेनात्र स्थीयते मया ।। ३८०.

निदाघ म्हणाला, "हे विप्र, या सुंदर नगरात लोकांची मोठी गर्दी आहे, राजाधिराज. हे रम्य नगर पाहून मी इथे थांबलो आहे."

ऋतुरुवाच नराधिपोऽत्र कतमः कतमश्चेतरो जनः । कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ठ त्वमभिज्ञो द्विजोत्तम ।। ३८०.

ऋतू म्हणाले, "इथे राजा कोण आणि बाकीचे लोक कोण? मला सांग, द्विजश्रेष्ठा, कारण तू जाणकार आहेस, हे उत्तम ब्राह्मणा."

गजो योऽयमधो ब्रह्मन्नुपर्य्येष स भूपतिः । ऋतुराह गजः कोऽत्र राजा चाह निदाघकः ।। ३८०.

खाली जो आहे तो हत्ती आहे, हे ब्राह्मण, आणि वर जो आहे तो राजा आहे. ऋतूने विचारले, "इथे हत्ती कोण आणि राजा कोण?" निदाघाने उत्तर दिले.

ऋतुर्निदाघ आरुढ़ो दृष्टान्तं पश्य वाहनं । उपर्य्यहं यथा राज त्वमधः कुञ्जरो यथा ।। ३८०.

ऋतू आणि निदाघ वर चढले. "हे पाहा, हे वाहनाचे उदाहरण आहे; जसे मी वर आहे आणि तू खाली आहेस, तसेच राजा वर आणि हत्ती खाली असतो."

ऋतुः७ प्राह निदाघन्तं कतमस्त्वामहं वदे । उक्तो निदाघस्तन्नत्वा प्राह मे त्वं गुरुर्घ्रुवम् ।। ३८०.

ऋतूने निदाघाला विचारले, "मी कोण आणि तू कोण?" निदाघाने वाकून उत्तर दिले, "तुम्ही माझे गुरु आहात, हे निश्चित."

नात्यस्माद्‌द्वैतसंस्कारसंस्कृतं मानसं तथा । ऋतुः प्राह निदाघन्तं ब्रह्मज्ञानाय चागतः । परमार्थं सारभूतमद्वैतं दर्शितं मया ।। ३८०.

द्वैताच्या संस्कारांनी मन खरे बदलत नाही. ऋतूने निदाघाला सांगितले, "मी ब्रह्मज्ञानासाठी आलो आहे; मी तुला अद्वैताचे सार दाखवले आहे."

ब्राह्मण उवाच निदाघोऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरोऽभवत् । सर्वभूतान्यभेदेन ददृशे स तदात्मनि ।। ३८०.

ब्राह्मण म्हणतो, "त्या उपदेशामुळे निदाघही अद्वैताचा अनुयायी झाला; त्याने सर्व जीवांना स्वतःपासून वेगळे न पाहिले."

अवाप मुक्ति ज्ञानात्स तथा त्वं मुक्तिमाप्स्यसि । एकः समस्तं त्वञ्चाहं विष्णुः सर्वगतो यतः ।। ३८०.

ज्ञानामुळे त्याला मुक्ती मिळाली; त्याचप्रमाणे तुलाही मुक्ती मिळेल. विष्णू सर्वत्र आहे, म्हणून तू आणि मी एकच आहोत.

पीतनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते तमः । भ्रान्तिदृष्टिभिरात्मापि तथैकः स पृथक् पृथक् ।। ३८०.

जसं पिवळा, निळा अशा वेगवेगळ्या रंगांनी अंधार एकच असला तरी वेगळा वाटतो, तसंच भ्रमित दृष्टीमुळे आत्मा एक असूनही वेगळा वेगळा दिसतो.

संसाराज्ञानवृक्षारिज्ञानं ब्रह्मेति चिन्तय ।। ३८०.

जो ज्ञान संसाररूपी अज्ञानाचं झाड नष्ट करतं, त्यालाच ब्रह्म म्हणावं.

अग्निरुवाच गीतासारं प्रवक्ष्यामि सर्वगीतोत्तमोत्तमं । कृष्णोऽर्जुनाय यमाह पुरा वै भुक्तिमुक्तिदं ।। ३८१.

अग्नी म्हणाले — मी गीतेचं सार सांगतो, सर्व गीतांमध्ये श्रेष्ठ असलेलं, जे कृष्णानं पूर्वी अर्जुनाला सांगितलं आणि ज्यामुळे भोगही मिळतो, मुक्तीही मिळते.

श्रीभगवानुवाच गतासुरगतासुर्वा न शोच्यो देहवानजः । आत्माऽजरोऽमरोऽभेद्यस्तस्माच्छोकादिकं त्यजेत् ।। ३८१.

श्रीभगवान म्हणाले — प्राण असो वा नसू, देहधारी माणसासाठी शोक करण्याचं कारण नाही; आत्मा कधीच जुना होत नाही, मरत नाही, त्याला काहीही तोडता येत नाही — म्हणून शोक वगैरे सोडून द्यावं.