अग्निपुराणम्

शिविकादारुसङ्घातो रचनास्थितिसंस्थितः । अन्विष्यतां नृपश्रेष्ट तद्भेदे शिविका त्वया ।। ३८०.

पालखी ही लाकडाच्या तुकड्यांनी बनवलेली आणि जोडलेली असते; राजाधिराज, हे नीट पाहा—ती तुटली तर ती पालखी राहणार नाही.

पुमान् स्त्री गौरयं वाजी कुञ्जरो विहगस्तरुः । देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु ।। ३८०.

पुरुष, स्त्री, गाय, घोडा, हत्ती, पक्षी, झाड—या शरीरांना लोक वेगवेगळ्या नावांनी ओळखतात; हे सर्व कर्मामुळे मिळतात, हे समजून घ्या.

जिह्वा व्रवीत्यहमिति दन्तौष्ठौ तालुकं नृप । एते नाहं यतः सर्व्वेवाङ्निपादनहेतवः ।। ३८०.

जीभ म्हणते 'मी बोलतो', पण दात, ओठ आणि टाळू काहीच बोलत नाहीत, राजन; कारण हे सर्व फक्त बोलायला मदत करणारी साधने आहेत.

किं हेतुभिर्वदत्येषा वागेवाहमिति स्वयं । तथापि वाङ्नाहमेतदुक्तं मिथ्या न युज्यते ।। ३८०.

मग हे बोलणे स्वतःला 'मीच बोलतो' असे का म्हणते? तरीसुद्धा, बोलणे म्हणजे 'मी' नाही; हे खरे नाही.

पिण्डः पृथग्‌ यतः पुंसः शिरःपाय्वादिलक्षणः । ततोऽहमिति कुत्रैतां संज्ञां राजन् करोम्यहं ।। ३८०.

शरीर वेगळे आहे, त्याला डोके, पाय वगैरे चिन्हे आहेत; मग, राजन, मी स्वतःला 'मी' असे का म्हणतो?

यदन्योऽस्ति परः कोपि मत्तः पार्थिवसत्तम । तदेषोहमयं चान्यो वक्तुमेवमपीष्यते ।। ३८०.

जर माझ्यापासून वेगळा, दुसरा कोणी असेल, राजाधिराज, तर हा 'मी' सुद्धा तोच दुसरा आहे, आणि त्यालाही तसेच म्हटले जाते.

परमार्थभेदो न नगो न पशुर्नच पादपः । शरीराश्च विभेदाश्च य एते कर्मयोनयः ।। ३८०.

खऱ्या अर्थाने, ना हत्ती आहे, ना प्राणी, ना झाड; शरीर आणि त्यांचे वेगळेपण हे फक्त कर्माची कारणे आहेत.

यस्तु राजेत् यल्लोके यच्च राजभटात्मकम् । तच्चान्यच्च नृपेत्थन्तु न सत् सम्यगनामयं ।। ३८०.

जगात जे काही राज्य करते, अस्तित्वात आहे, किंवा राजा आणि त्याचे सेवक आहेत—हे सर्व, राजन, वेगळेच आहेत आणि त्यांना खरे नाव नाही.

त्वं राजा सर्वलोकस्य पितुः पुत्रो रिपोरिपुः । पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कस्त्वां भूप वदाम्यहं ।। ३८०.

तू सर्व लोकांचा राजा आहेस, वडिलांचा मुलगा, शत्रूचा शत्रू, पत्नीचा पती, मुलाचा वडील—राजन, मी तुला कोण म्हणू?

त्वं किमेतच्छिरः किन्नु शिरस्तव तथोदरं । किमु पादादिकं त्वं वै तवैतत् किं महीपते ।। ३८०.

हे डोके तू आहेस का? की हे डोके तुझे आहे? तसेच, हे पोट तुझे आहे का? तू पाय वगैरे आहेस का? हे खरोखर तुझे आहे का, राजन?

समस्तावयवेभ्यस्त्वं पृथग्भूतो व्यवस्थितः । कोहमित्यत्र निपुणं भूत्वा चिन्तय पार्थिव ३८०.

तू सर्व अंगांपासून वेगळा आणि स्वतंत्र आहेस; 'मी कोण?' या प्रश्नावर नीट विचार कर, राजन.

श्रेयोऽर्थमुद्यतः प्रष्ट्रं कपिलर्षिमहं द्विज । तस्याशः कपिलर्षेस्त्वं मत् कृते ज्ञानदो भुवि ३८०.

मी कपिल ऋषी आहे, जो श्रेष्ठ कल्याणासाठी तुला विचारायला आला आहे; तुझी आशा आहे की कपिल ऋषी माझ्या कारणासाठी पृथ्वीवर ज्ञान देईल.

ब्राह्मण उवाच भूयः पृच्छसि किं श्रेयः परमार्थन्न पृच्छसि । श्रेयांस्यपरमार्थानि अशेषाण्येव भूपते ।। ३८०.

ब्राह्मण म्हणाला: तू पुन्हा पुन्हा काय कल्याण आहे ते विचारतोस, पण खरा अर्थ विचारत नाहीस; राजन, जे काही कल्याण आहे ते सर्वच अंतिम सत्य नाही.

देवताराधनं कृत्वा धनसम्पत्तिमिच्छति । पुत्रानिच्छति राज्यञ्च श्रेयस्तस्यैव किं नृपः ।। ३८०.

देवतांची पूजा करून माणूस धन, संपत्ती, मुले आणि राज्य हवे असते; राजन, हेच त्याचे खरे कल्याण आहे का?

विवेकिनस्तु संयोगः श्रेयो यः परमात्मनः । यज्ञादिका क्रिया न स्यात् नास्ति द्रव्योपपत्तिता ।। ३८०.

ज्याला विवेक आहे त्याच्यासाठी परमात्म्याशी एकरूप होणे हेच खरे कल्याण आहे; यज्ञ वगैरे कर्मे साधनांशिवाय होत नाहीत.

परमार्थात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते । एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः ।। ३८०.

परमात्म्याशी एकरूप होणे हेच अंतिम सत्य मानले जाते; तो एक आहे, सर्वत्र आहे, सम आहे, शुद्ध आहे, गुणरहित आहे आणि प्रकृतीच्या पलीकडे आहे.

जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतोऽव्ययः । परं ज्ञानमयोऽसङ्गी गुणजात्यादिभिर्विभुः ।। ३८०.

आत्मा जन्म, वाढ वगैरेपासून मुक्त आहे, सर्वत्र आहे आणि नाश होत नाही; तो श्रेष्ठ, ज्ञानमय, आसक्तिरहित आणि गुण, जाती वगैरेपेक्षा मोठा आहे.

ऋतुर्ब्रह्मसुतो ज्ञानी तच्छिष्योऽभूत् पुलत्स्यजः ।। ३८०.

ऋतू हे ब्रह्माचे पुत्र होते आणि त्यांना खरी ज्ञान मिळाले होते. पुलस्त्याच्या वंशातील एक जण त्यांचा शिष्य झाला.

निदाघः प्राप्तविद्योऽस्मान्नगरे वै पुरे स्थितः । देविकायास्तटे तञ्च तर्कयामास वै ऋतुः ।। ३८०.

निदाघाने ज्ञान मिळवले आणि तो शहरात राहू लागला. देविका नदीच्या काठी ऋतू त्याच्याकडे गेला आणि त्याला प्रश्न विचारू लागला.

दिव्ये वर्षसहस्रेऽगान्निदाघमवलोकितुं । निदाघो वैश्वदेवान्ते भुक्त्वान्नं शिष्यमब्रवीत् ३८०.

एक हजार दिव्य वर्षांनंतर ऋतू निदाघाला भेटायला आला. वैश्वदेवाच्या अंती निदाघाने अन्न खाल्ले आणि आपल्या शिष्याशी बोलला.

ऋतुरुवाच । क्षुदस्ति यस्य भुक्तेऽन्ने तुष्टिर्ब्राह्मण जायते । न मे क्षुदभवत्तृप्तिं कस्मात्त्वं परिपृच्छसि ।। ३८०.

ऋतू म्हणाले, "जो अन्न खातो त्याला भूक लागते आणि ब्राह्मणाला तृप्ती मिळते. मला ना भूक लागली ना तृप्ती वाटली — मग तू मला हे का विचारतोस?"

क्षुत्तृष्णे देहधर्म्माख्ये न ममैते यतो द्विज । पृष्टोहं यत्त्वाया ब्रूयां३ तृप्तिरस्त्येव मे सदा ।। ३८०.

भूक आणि तहान या देहाच्या गुणधर्म आहेत, त्या माझ्या नाहीत, हे द्विजा. तू विचारलेस म्हणून सांगतो — मला नेहमीच तृप्ती आहे.

सोऽहं गान्ता५ न चागन्ता नैकदेशनिकेतनः । त्वं चान्यो न भवेन्नापि नान्यस्त्वक्तोऽस्मि वा प्यहं ।। ३८०.

मी चालणारा आहे, पण येणारा नाही; मी कुठेही एकाच ठिकाणी राहत नाही. तू वेगळा नाहीस, मीही तुझ्यापासून वेगळा नाही, आणि आपल्यापासून वेगळा कोणीच नाही.

मृण्मयं हि गृहं यद्वन्मृदालिप्तं स्थिरीभबेत् । पार्थिवोऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः ।। ३८०.

मातीचे घर जसे मातीने लिंपल्यावर मजबूत होते, तसेच हा देह पृथ्वीच्या कणांनी बनलेला आहे.

ऋतुरस्मि तवाचार्य्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज । इहागतोऽहं यास्यामि परमार्थस्तवोदितः ।। ३८०.

मी ऋतू, तुझा गुरु, तुला ज्ञान देण्यासाठी इथे आलो आहे, हे द्विजा. आता मी निघतो, कारण तुला सर्वोच्च सत्य समजले आहे.

एकमेवमिदं विद्धि न भेदः सकलं जगत् । वासुदेवाभिधेयस्य स्वरूपं परमात्मनः ।। ३८०.

हे जाण, सर्व जग एकच आहे, यात कुठेही भेद नाही. हे वासुदेव या परमात्म्याचे खरे स्वरूप आहे.

ऋतुर्वर्षसहस्रान्ते पुनस्तन्नगरं ययौ । निदाघं नगरप्रान्ते एकान्ते स्थितमव्रवीत् ३८०.

एक हजार वर्षांनंतर ऋतू पुन्हा त्या नगरात गेला आणि नगराच्या टोकाला एकटा उभा असलेल्या निदाघाशी बोलला.

निदाघ उवाच भो विप्र जनसंवादो महानेष नरेश्वर । प्रविवीक्ष्य पुरं रम्यं तेनात्र स्थीयते मया ।। ३८०.

निदाघ म्हणाला, "हे विप्र, या सुंदर नगरात लोकांची मोठी गर्दी आहे, राजाधिराज. हे रम्य नगर पाहून मी इथे थांबलो आहे."

ऋतुरुवाच नराधिपोऽत्र कतमः कतमश्चेतरो जनः । कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ठ त्वमभिज्ञो द्विजोत्तम ।। ३८०.

ऋतू म्हणाले, "इथे राजा कोण आणि बाकीचे लोक कोण? मला सांग, द्विजश्रेष्ठा, कारण तू जाणकार आहेस, हे उत्तम ब्राह्मणा."