अग्निपुराणम्

यद्द्रव्या शिविका चेयं तद्‌द्रव्यो भूतसंग्रहः । भवतो मेऽखिलस्यास्य समत्वेनोपबृंहितः ।। ३८०.

ही डोली ज्या पदार्थापासून बनली आहे, तो पदार्थ म्हणजे पंचमहाभूतांचा संग्रह आहे; तू, मी आणि हे सगळं त्याच्यामुळेच तसंच आहे.

तच्छ्रु त्वोवाच राजा तं गृहीत्वाङ्‌घ्री क्षमाप्य च । प्रसादं कुरु त्वक्त्वेमां शिविकां ब्रूहि श्रृण्वते । यो भवान् यन्निमित्तं वा यदागमनकारणम् ।। ३८०.

हे ऐकून, राजाने त्याचे पाय धरून वंदन केले आणि म्हणाला – कृपा करून मला ही डोली समजावून सांग, मी ऐकतो आहे; तुम्ही कोण, कशासाठी आलात, आणि येण्याचं कारण काय आहे?

श्रूयतां कोहमित्येतद्वक्तु नैव च शक्यते । उपभोगनिमित्तञ्च सर्वत्रागमनक्रिया ।। ३८०.

ऐका – 'मी कोण आहे?' हे खरं तर सांगता येत नाही; कारण सर्वत्र येणं-जाणं हे अनुभवासाठीच असतं.

सुखदुःखोपभोगौ तु तौ देशाद्युपपादकौ । धर्माघर्मोद्भवौ भोक्तुं जन्तुर्देशादिमृच्छति ।। ३८०.

सुख-दुःखाचा अनुभव घ्यायचा असतो, आणि तो देश वगैरे कारणांमुळे मिळतो; पुण्य आणि पाप यामुळे निर्माण होणाऱ्या या अनुभवासाठी प्राणी देश वगैरे शोधतो.

राजोवाच योऽस्ति सोहमिति ब्रह्मन् कथं वक्तुं न शक्यते । आत्मन्येष न दोषाय शब्कदोहमिति यो द्विज ।। ३८०.

राजा म्हणाला – जर कोणी आहेच, ब्राह्मण, तर असं का म्हणता येत नाही? 'मी हाच आहे' असं म्हणण्यात आत्म्याला काही दोष नाही, द्विज.

शब्दोहमित्रि दोषाय नात्मन्येष तथैव तत् । अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा भ्रान्तिलक्षणः ।। ३८०.

'मी हाच आहे' हे शब्दात सांगणं चुकीचं आहे, पण आत्म्यात तसं नाही; आत्मा नसलेल्या ठिकाणी आत्म्याचं ज्ञान किंवा हे शब्द हे भ्रमाचं लक्षण आहे.

यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः । तदा हि को भवान् कोहमित्येतद्विफलं वचः ।। ३८०.

जेव्हा एकच पुरुष सर्व देहांमध्ये आहे, तेव्हा 'तुम्ही कोण? मी कोण?' असं विचारणं व्यर्थ आहे.

त्वं राजा शिविका चेयं वयं वाहाः पुरःसराः । अयञ्च भवतो लोको न सदेनन्नृपोच्यते ।। ३८०.

तू राजा, ही डोली, आम्ही वाहणारे, आणि हा तुझा लोक – हे असं प्रत्यक्षात नाही, राजन.

वृक्षाद्दारु ततश्चेयं शिविका त्वदधिष्ठता । का वृक्षसंज्ञा जातास्य दारुसंज्ञाथ वा नृप ।। ३८०.

झाडापासून लाकूड, आणि त्यापासून ही तुझ्या अधीन असलेली डोली बनली; मग राजन, या डोलीला झाड किंवा लाकूड असं नाव कसं देता येईल?

वृक्षारूढ़ो महाराजो नायं वदति चेतनः । न च दारुणि सर्वस्त्वां ब्रवीति शिविकागतं ।। ३८०.

झाडावर बसलेला मोठा राजा काहीही जाणून बोलत नाही; आणि तुझ्यासमोर असलेल्या पालखीतील लाकूडसुद्धा काहीच बोलत नाही.

शिविकादारुसङ्घातो रचनास्थितिसंस्थितः । अन्विष्यतां नृपश्रेष्ट तद्भेदे शिविका त्वया ।। ३८०.

पालखी ही लाकडाच्या तुकड्यांनी बनवलेली आणि जोडलेली असते; राजाधिराज, हे नीट पाहा—ती तुटली तर ती पालखी राहणार नाही.

पुमान् स्त्री गौरयं वाजी कुञ्जरो विहगस्तरुः । देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु ।। ३८०.

पुरुष, स्त्री, गाय, घोडा, हत्ती, पक्षी, झाड—या शरीरांना लोक वेगवेगळ्या नावांनी ओळखतात; हे सर्व कर्मामुळे मिळतात, हे समजून घ्या.

जिह्वा व्रवीत्यहमिति दन्तौष्ठौ तालुकं नृप । एते नाहं यतः सर्व्वेवाङ्निपादनहेतवः ।। ३८०.

जीभ म्हणते 'मी बोलतो', पण दात, ओठ आणि टाळू काहीच बोलत नाहीत, राजन; कारण हे सर्व फक्त बोलायला मदत करणारी साधने आहेत.

किं हेतुभिर्वदत्येषा वागेवाहमिति स्वयं । तथापि वाङ्नाहमेतदुक्तं मिथ्या न युज्यते ।। ३८०.

मग हे बोलणे स्वतःला 'मीच बोलतो' असे का म्हणते? तरीसुद्धा, बोलणे म्हणजे 'मी' नाही; हे खरे नाही.

पिण्डः पृथग्‌ यतः पुंसः शिरःपाय्वादिलक्षणः । ततोऽहमिति कुत्रैतां संज्ञां राजन् करोम्यहं ।। ३८०.

शरीर वेगळे आहे, त्याला डोके, पाय वगैरे चिन्हे आहेत; मग, राजन, मी स्वतःला 'मी' असे का म्हणतो?

यदन्योऽस्ति परः कोपि मत्तः पार्थिवसत्तम । तदेषोहमयं चान्यो वक्तुमेवमपीष्यते ।। ३८०.

जर माझ्यापासून वेगळा, दुसरा कोणी असेल, राजाधिराज, तर हा 'मी' सुद्धा तोच दुसरा आहे, आणि त्यालाही तसेच म्हटले जाते.

परमार्थभेदो न नगो न पशुर्नच पादपः । शरीराश्च विभेदाश्च य एते कर्मयोनयः ।। ३८०.

खऱ्या अर्थाने, ना हत्ती आहे, ना प्राणी, ना झाड; शरीर आणि त्यांचे वेगळेपण हे फक्त कर्माची कारणे आहेत.

यस्तु राजेत् यल्लोके यच्च राजभटात्मकम् । तच्चान्यच्च नृपेत्थन्तु न सत् सम्यगनामयं ।। ३८०.

जगात जे काही राज्य करते, अस्तित्वात आहे, किंवा राजा आणि त्याचे सेवक आहेत—हे सर्व, राजन, वेगळेच आहेत आणि त्यांना खरे नाव नाही.

त्वं राजा सर्वलोकस्य पितुः पुत्रो रिपोरिपुः । पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कस्त्वां भूप वदाम्यहं ।। ३८०.

तू सर्व लोकांचा राजा आहेस, वडिलांचा मुलगा, शत्रूचा शत्रू, पत्नीचा पती, मुलाचा वडील—राजन, मी तुला कोण म्हणू?

त्वं किमेतच्छिरः किन्नु शिरस्तव तथोदरं । किमु पादादिकं त्वं वै तवैतत् किं महीपते ।। ३८०.

हे डोके तू आहेस का? की हे डोके तुझे आहे? तसेच, हे पोट तुझे आहे का? तू पाय वगैरे आहेस का? हे खरोखर तुझे आहे का, राजन?

समस्तावयवेभ्यस्त्वं पृथग्भूतो व्यवस्थितः । कोहमित्यत्र निपुणं भूत्वा चिन्तय पार्थिव ३८०.

तू सर्व अंगांपासून वेगळा आणि स्वतंत्र आहेस; 'मी कोण?' या प्रश्नावर नीट विचार कर, राजन.

श्रेयोऽर्थमुद्यतः प्रष्ट्रं कपिलर्षिमहं द्विज । तस्याशः कपिलर्षेस्त्वं मत् कृते ज्ञानदो भुवि ३८०.

मी कपिल ऋषी आहे, जो श्रेष्ठ कल्याणासाठी तुला विचारायला आला आहे; तुझी आशा आहे की कपिल ऋषी माझ्या कारणासाठी पृथ्वीवर ज्ञान देईल.

ब्राह्मण उवाच भूयः पृच्छसि किं श्रेयः परमार्थन्न पृच्छसि । श्रेयांस्यपरमार्थानि अशेषाण्येव भूपते ।। ३८०.

ब्राह्मण म्हणाला: तू पुन्हा पुन्हा काय कल्याण आहे ते विचारतोस, पण खरा अर्थ विचारत नाहीस; राजन, जे काही कल्याण आहे ते सर्वच अंतिम सत्य नाही.

देवताराधनं कृत्वा धनसम्पत्तिमिच्छति । पुत्रानिच्छति राज्यञ्च श्रेयस्तस्यैव किं नृपः ।। ३८०.

देवतांची पूजा करून माणूस धन, संपत्ती, मुले आणि राज्य हवे असते; राजन, हेच त्याचे खरे कल्याण आहे का?

विवेकिनस्तु संयोगः श्रेयो यः परमात्मनः । यज्ञादिका क्रिया न स्यात् नास्ति द्रव्योपपत्तिता ।। ३८०.

ज्याला विवेक आहे त्याच्यासाठी परमात्म्याशी एकरूप होणे हेच खरे कल्याण आहे; यज्ञ वगैरे कर्मे साधनांशिवाय होत नाहीत.

परमार्थात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते । एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः ।। ३८०.

परमात्म्याशी एकरूप होणे हेच अंतिम सत्य मानले जाते; तो एक आहे, सर्वत्र आहे, सम आहे, शुद्ध आहे, गुणरहित आहे आणि प्रकृतीच्या पलीकडे आहे.

जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतोऽव्ययः । परं ज्ञानमयोऽसङ्गी गुणजात्यादिभिर्विभुः ।। ३८०.

आत्मा जन्म, वाढ वगैरेपासून मुक्त आहे, सर्वत्र आहे आणि नाश होत नाही; तो श्रेष्ठ, ज्ञानमय, आसक्तिरहित आणि गुण, जाती वगैरेपेक्षा मोठा आहे.

ऋतुर्ब्रह्मसुतो ज्ञानी तच्छिष्योऽभूत् पुलत्स्यजः ।। ३८०.

ऋतू हे ब्रह्माचे पुत्र होते आणि त्यांना खरी ज्ञान मिळाले होते. पुलस्त्याच्या वंशातील एक जण त्यांचा शिष्य झाला.

निदाघः प्राप्तविद्योऽस्मान्नगरे वै पुरे स्थितः । देविकायास्तटे तञ्च तर्कयामास वै ऋतुः ।। ३८०.

निदाघाने ज्ञान मिळवले आणि तो शहरात राहू लागला. देविका नदीच्या काठी ऋतू त्याच्याकडे गेला आणि त्याला प्रश्न विचारू लागला.