अग्निपुराणम्

भूमौ पादयुगन्तस्थौ जङ्‌घे पादद्वये स्थिते । उरू जङ्घाद्वयावस्थौ तदाधारं तथोदरम् ।। ३८०.

पायांची जोडी जमिनीवर आहे, पायांवर पिंगा उभ्या आहेत, पिंगांवर मांड्या आहेत आणि त्यावर पोट आधारले आहे.

वक्षःस्थलं तथा वाहू स्कन्धौ चोदरसंस्थितौ । स्कन्धस्थितेयं शिविका मम भावोऽत्र किं कृतः ।। ३८०.

छाती, बाहू, खांदे आणि पोटात असलेलं – ही डोली खांद्यावर ठेवली आहे; मग इथे माझं काम काय आहे?

शिविकायां स्थितञ्चेदं देहं त्वदुपलक्षितं । तत्र त्वमहमप्यत्र प्रोच्यते चेदमन्यथा ।। ३८०.

ही डोलीत बसलेली देह, जी तुला दिसते, जर खरीच असेल, तर इथे तू आणि मी दोघंही आहोत; नाहीतर गोष्ट वेगळीच आहे.

अहं त्वञ्च तथान्यं च भूतैरुह्याम पार्थिव । गुणप्रवाहपतितो गुणवर्गो हि यात्ययं ।। ३८०.

मी, तू आणि अजून एक, राजन, या सगळ्यांना पंचमहाभूतांनी उचललं आहे; कारण गुणांचा समूह गुणांच्या प्रवाहात पडून शेवटी नाहीसा होतो.

कर्म्मवश्या गुणाश्चैते सत्वाद्याः पृथिवीपते । अविद्यासञ्चितं कर्म तच्चाशेषेषु जन्तुषु ।। ३८०.

हे सत्त्वादी गुण, राजाधिराज, कर्माच्या अधीन असतात; आणि अज्ञानाने साठवलेलं ते कर्म सर्व प्राण्यांमध्ये असतं.

आत्मा शुद्धोऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्रकृतेः परः । प्रवृद्ध्यपचयौ नाम्य एकस्याखिलजन्तुषु ।। ३८०.

आत्मा शुद्ध, अविनाशी, शांत, निर्गुण आणि प्रकृतीच्या पलीकडचा आहे; वाढ किंवा घट या सगळ्यांमध्ये असणाऱ्या त्या एकाला लागू पडत नाहीत.

यदा नोपचयस्तस्य यदा नापचयो नृप। तदा पीवानसीति त्वं कया युक्त्या त्वयेरितं ।। ३८०.

राजा, जेव्हा त्याला ना वाढ होते ना घट, तेव्हा तू कशाच्या आधारावर म्हणतोस की तो पोसला जातो किंवा कमी होतो?

भूजङ्घापादकट्‌यूरुजठरादिषु संस्थिता । शिविकेयं तथा स्कन्धे तदा भावः समस्त्वया ।। ३८०.

बाहू, पाय, पोट, कंबर, मांडी, पोट इत्यादींमध्ये ही डोली ठेवलेली आहे; आणि खांद्यावरसुद्धा आहे; मग ही स्थिती तुझ्यामुळेच ठरते.

तदन्यजन्तुभिर्भूप शिविसोत्थानकर्मणा । शैलद्रव्यगृहोत्थोपि पृथिवीसम्भवोपि वा ।। ३८०.

राजन, इतर प्राणीही डोली उचलण्याच्या कृतीने निर्माण होतात; मग ते डोंगरातील पदार्थांपासून, घरातून किंवा पृथ्वीपासून आलेले असोत.

यथा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः करणैर्नृप । सोढ़व्यः स महाभारः कतरो नृपते मया ।। ३८०.

राजा, जसा मनुष्याचा वेगळेपणा त्याच्या नैसर्गिक इंद्रियांमुळे असतो, तसा कोणता भार कोण उचलतो, आणि तो मोठा भार कोणता, हे कसं ठरवायचं?

यद्द्रव्या शिविका चेयं तद्‌द्रव्यो भूतसंग्रहः । भवतो मेऽखिलस्यास्य समत्वेनोपबृंहितः ।। ३८०.

ही डोली ज्या पदार्थापासून बनली आहे, तो पदार्थ म्हणजे पंचमहाभूतांचा संग्रह आहे; तू, मी आणि हे सगळं त्याच्यामुळेच तसंच आहे.

तच्छ्रु त्वोवाच राजा तं गृहीत्वाङ्‌घ्री क्षमाप्य च । प्रसादं कुरु त्वक्त्वेमां शिविकां ब्रूहि श्रृण्वते । यो भवान् यन्निमित्तं वा यदागमनकारणम् ।। ३८०.

हे ऐकून, राजाने त्याचे पाय धरून वंदन केले आणि म्हणाला – कृपा करून मला ही डोली समजावून सांग, मी ऐकतो आहे; तुम्ही कोण, कशासाठी आलात, आणि येण्याचं कारण काय आहे?

श्रूयतां कोहमित्येतद्वक्तु नैव च शक्यते । उपभोगनिमित्तञ्च सर्वत्रागमनक्रिया ।। ३८०.

ऐका – 'मी कोण आहे?' हे खरं तर सांगता येत नाही; कारण सर्वत्र येणं-जाणं हे अनुभवासाठीच असतं.

सुखदुःखोपभोगौ तु तौ देशाद्युपपादकौ । धर्माघर्मोद्भवौ भोक्तुं जन्तुर्देशादिमृच्छति ।। ३८०.

सुख-दुःखाचा अनुभव घ्यायचा असतो, आणि तो देश वगैरे कारणांमुळे मिळतो; पुण्य आणि पाप यामुळे निर्माण होणाऱ्या या अनुभवासाठी प्राणी देश वगैरे शोधतो.

राजोवाच योऽस्ति सोहमिति ब्रह्मन् कथं वक्तुं न शक्यते । आत्मन्येष न दोषाय शब्कदोहमिति यो द्विज ।। ३८०.

राजा म्हणाला – जर कोणी आहेच, ब्राह्मण, तर असं का म्हणता येत नाही? 'मी हाच आहे' असं म्हणण्यात आत्म्याला काही दोष नाही, द्विज.

शब्दोहमित्रि दोषाय नात्मन्येष तथैव तत् । अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा भ्रान्तिलक्षणः ।। ३८०.

'मी हाच आहे' हे शब्दात सांगणं चुकीचं आहे, पण आत्म्यात तसं नाही; आत्मा नसलेल्या ठिकाणी आत्म्याचं ज्ञान किंवा हे शब्द हे भ्रमाचं लक्षण आहे.

यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः । तदा हि को भवान् कोहमित्येतद्विफलं वचः ।। ३८०.

जेव्हा एकच पुरुष सर्व देहांमध्ये आहे, तेव्हा 'तुम्ही कोण? मी कोण?' असं विचारणं व्यर्थ आहे.

त्वं राजा शिविका चेयं वयं वाहाः पुरःसराः । अयञ्च भवतो लोको न सदेनन्नृपोच्यते ।। ३८०.

तू राजा, ही डोली, आम्ही वाहणारे, आणि हा तुझा लोक – हे असं प्रत्यक्षात नाही, राजन.

वृक्षाद्दारु ततश्चेयं शिविका त्वदधिष्ठता । का वृक्षसंज्ञा जातास्य दारुसंज्ञाथ वा नृप ।। ३८०.

झाडापासून लाकूड, आणि त्यापासून ही तुझ्या अधीन असलेली डोली बनली; मग राजन, या डोलीला झाड किंवा लाकूड असं नाव कसं देता येईल?

वृक्षारूढ़ो महाराजो नायं वदति चेतनः । न च दारुणि सर्वस्त्वां ब्रवीति शिविकागतं ।। ३८०.

झाडावर बसलेला मोठा राजा काहीही जाणून बोलत नाही; आणि तुझ्यासमोर असलेल्या पालखीतील लाकूडसुद्धा काहीच बोलत नाही.

शिविकादारुसङ्घातो रचनास्थितिसंस्थितः । अन्विष्यतां नृपश्रेष्ट तद्भेदे शिविका त्वया ।। ३८०.

पालखी ही लाकडाच्या तुकड्यांनी बनवलेली आणि जोडलेली असते; राजाधिराज, हे नीट पाहा—ती तुटली तर ती पालखी राहणार नाही.

पुमान् स्त्री गौरयं वाजी कुञ्जरो विहगस्तरुः । देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु ।। ३८०.

पुरुष, स्त्री, गाय, घोडा, हत्ती, पक्षी, झाड—या शरीरांना लोक वेगवेगळ्या नावांनी ओळखतात; हे सर्व कर्मामुळे मिळतात, हे समजून घ्या.

जिह्वा व्रवीत्यहमिति दन्तौष्ठौ तालुकं नृप । एते नाहं यतः सर्व्वेवाङ्निपादनहेतवः ।। ३८०.

जीभ म्हणते 'मी बोलतो', पण दात, ओठ आणि टाळू काहीच बोलत नाहीत, राजन; कारण हे सर्व फक्त बोलायला मदत करणारी साधने आहेत.

किं हेतुभिर्वदत्येषा वागेवाहमिति स्वयं । तथापि वाङ्नाहमेतदुक्तं मिथ्या न युज्यते ।। ३८०.

मग हे बोलणे स्वतःला 'मीच बोलतो' असे का म्हणते? तरीसुद्धा, बोलणे म्हणजे 'मी' नाही; हे खरे नाही.

पिण्डः पृथग्‌ यतः पुंसः शिरःपाय्वादिलक्षणः । ततोऽहमिति कुत्रैतां संज्ञां राजन् करोम्यहं ।। ३८०.

शरीर वेगळे आहे, त्याला डोके, पाय वगैरे चिन्हे आहेत; मग, राजन, मी स्वतःला 'मी' असे का म्हणतो?

यदन्योऽस्ति परः कोपि मत्तः पार्थिवसत्तम । तदेषोहमयं चान्यो वक्तुमेवमपीष्यते ।। ३८०.

जर माझ्यापासून वेगळा, दुसरा कोणी असेल, राजाधिराज, तर हा 'मी' सुद्धा तोच दुसरा आहे, आणि त्यालाही तसेच म्हटले जाते.

परमार्थभेदो न नगो न पशुर्नच पादपः । शरीराश्च विभेदाश्च य एते कर्मयोनयः ।। ३८०.

खऱ्या अर्थाने, ना हत्ती आहे, ना प्राणी, ना झाड; शरीर आणि त्यांचे वेगळेपण हे फक्त कर्माची कारणे आहेत.

यस्तु राजेत् यल्लोके यच्च राजभटात्मकम् । तच्चान्यच्च नृपेत्थन्तु न सत् सम्यगनामयं ।। ३८०.

जगात जे काही राज्य करते, अस्तित्वात आहे, किंवा राजा आणि त्याचे सेवक आहेत—हे सर्व, राजन, वेगळेच आहेत आणि त्यांना खरे नाव नाही.

त्वं राजा सर्वलोकस्य पितुः पुत्रो रिपोरिपुः । पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कस्त्वां भूप वदाम्यहं ।। ३८०.

तू सर्व लोकांचा राजा आहेस, वडिलांचा मुलगा, शत्रूचा शत्रू, पत्नीचा पती, मुलाचा वडील—राजन, मी तुला कोण म्हणू?