अग्निपुराणम्

प्रत्यस्तमितभेदं यत् सत्तामात्रमगोचरं । वचसामात्मसंवेद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्म संज्ञितम् ।। ३७९.

जे सर्व भेद संपलेले आहे, केवळ अस्तित्वरूपात जाणवते आणि जे शब्दांनी व आत्म्यानेच जाणता येते, त्यालाच ब्रह्मज्ञान म्हणतात.

तच्च विष्णोः परं रुपमरुपस्याजमक्षरं । अशक्यं प्रथमं ध्यातुमतो मूर्त्तादि चितन्येत् ।। ३७९.

हेच विष्णूचे परम स्वरूप आहे — ते निराकार, अजन्मा आणि अक्षय आहे. सुरुवातीला त्याचे ध्यान करणे शक्य नसते, म्हणून प्रथम साकार रूपांचेच चिंतन करावे.

सद्भावभावमापन्नस्ततोऽसौ परमात्मना । भवत्यभेदी भेदश्च तस्याज्ञानकृतो भवेत् ।। ३७९.

जेव्हा खऱ्या अस्तित्वाची प्राप्ती होते, तेव्हा तो परमात्म्याशी एकरूप होतो. भेद फक्त अज्ञानामुळेच निर्माण होतो.

अग्निरुवाच अद्वैतब्रह्मविज्ञानं वक्ष्ये यद्भवतोऽगदत् । शालग्रामे तपश्चक्रे वासुदेवार्चनादिकृत् ।। ३८०.

अग्नी म्हणाले: तुम्ही विचारलेल्या अद्वैत ब्रह्मज्ञानाचे मी सांगतो. शालग्राम येथे त्याने तप केले आणि वासुदेवाची पूजा केली.

मृगसङ्गान्मृगो बूत्वा ह्यन्तकाले स्मरन् मृगं । जातिस्मरो मृगस्त्यक्त्वा देहं योगात्स्वतोऽभवत् ।। ३८०.

हरिणांच्या संगतीमुळे तो स्वतः हरिण झाला आणि शेवटी हरिणाचेच स्मरण करत, तो जन्मस्मरण असलेला हरिण झाला. योगामुळे त्याने आपला देह सोडला.

अद्वैतब्रह्मभूतश्च जडवल्लोकमाचरत् । क्षत्ताऽसौ वीरराजस्य विष्टियोगममन्यत ।। ३८०.

तो अद्वैत ब्रह्मरूप होऊन जडासारखा जगात वावरला. तो वीरराजाचा सेवक होता आणि ही सेवा त्याने योगच मानली.

उवाह शिविकामस्य क्षत्तुर्वचनचोदितः । गृहीतो विष्टिना ज्ञानी उवाहात्मक्षयाय तं ।। ३८०.

सेवकाच्या सांगण्यावरून त्याने राजाची पालखी वाहिली. ज्ञानी असलेला तो सेवकाच्या पकडीत सापडून, स्वतःच्या देहभंगासाठी ती पालखी वाहू लागला.

ययौ जड़गतिः पश्चाद् ये त्वन्ये त्वरितं ययुः । शीघ्रान् शीघ्रगतीन् दृष्ट्वा अशीघ्रं तं नृपोऽव्रवीत् ।। ३८०.

तो हळूहळू चालत होता, तर इतर वेगाने गेले. वेगाने जाणाऱ्यांना पाहून, राजा त्या मंद चालणाऱ्याला म्हणाला.

राजोवाच किं श्रान्तोऽस्यल्पमध्वानं त्वयोढ़ा शिविका मम । किमायाससहो न त्वं पीवानसि निरीक्ष्यसे ।। ३८०.

राजा म्हणाला: एवढ्या थोड्या अंतरातच तू दमला आहेस का, आणि तरीही माझी पालखी वाहतो आहेस? तुला कष्ट सहन होत नाहीत का? तू तर मजबूत दिसतोस.

ब्राह्मण उवाच नाहं पीवान्न वैषोढ़ा शिविका भवतो मया । न श्रान्तोऽस्मि न वायासो वोढव्योऽसि महीपते ।। ३८०.

ब्राह्मण म्हणाला: मी मजबूत नाही, मी तुमची पालखीही वाहत नाही. मी ना दमलोय, ना मला कष्ट होत आहेत. राजन, तुम्हीच वाहिले जात आहात.

भूमौ पादयुगन्तस्थौ जङ्‌घे पादद्वये स्थिते । उरू जङ्घाद्वयावस्थौ तदाधारं तथोदरम् ।। ३८०.

पायांची जोडी जमिनीवर आहे, पायांवर पिंगा उभ्या आहेत, पिंगांवर मांड्या आहेत आणि त्यावर पोट आधारले आहे.

वक्षःस्थलं तथा वाहू स्कन्धौ चोदरसंस्थितौ । स्कन्धस्थितेयं शिविका मम भावोऽत्र किं कृतः ।। ३८०.

छाती, बाहू, खांदे आणि पोटात असलेलं – ही डोली खांद्यावर ठेवली आहे; मग इथे माझं काम काय आहे?

शिविकायां स्थितञ्चेदं देहं त्वदुपलक्षितं । तत्र त्वमहमप्यत्र प्रोच्यते चेदमन्यथा ।। ३८०.

ही डोलीत बसलेली देह, जी तुला दिसते, जर खरीच असेल, तर इथे तू आणि मी दोघंही आहोत; नाहीतर गोष्ट वेगळीच आहे.

अहं त्वञ्च तथान्यं च भूतैरुह्याम पार्थिव । गुणप्रवाहपतितो गुणवर्गो हि यात्ययं ।। ३८०.

मी, तू आणि अजून एक, राजन, या सगळ्यांना पंचमहाभूतांनी उचललं आहे; कारण गुणांचा समूह गुणांच्या प्रवाहात पडून शेवटी नाहीसा होतो.

कर्म्मवश्या गुणाश्चैते सत्वाद्याः पृथिवीपते । अविद्यासञ्चितं कर्म तच्चाशेषेषु जन्तुषु ।। ३८०.

हे सत्त्वादी गुण, राजाधिराज, कर्माच्या अधीन असतात; आणि अज्ञानाने साठवलेलं ते कर्म सर्व प्राण्यांमध्ये असतं.

आत्मा शुद्धोऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्रकृतेः परः । प्रवृद्ध्यपचयौ नाम्य एकस्याखिलजन्तुषु ।। ३८०.

आत्मा शुद्ध, अविनाशी, शांत, निर्गुण आणि प्रकृतीच्या पलीकडचा आहे; वाढ किंवा घट या सगळ्यांमध्ये असणाऱ्या त्या एकाला लागू पडत नाहीत.

यदा नोपचयस्तस्य यदा नापचयो नृप। तदा पीवानसीति त्वं कया युक्त्या त्वयेरितं ।। ३८०.

राजा, जेव्हा त्याला ना वाढ होते ना घट, तेव्हा तू कशाच्या आधारावर म्हणतोस की तो पोसला जातो किंवा कमी होतो?

भूजङ्घापादकट्‌यूरुजठरादिषु संस्थिता । शिविकेयं तथा स्कन्धे तदा भावः समस्त्वया ।। ३८०.

बाहू, पाय, पोट, कंबर, मांडी, पोट इत्यादींमध्ये ही डोली ठेवलेली आहे; आणि खांद्यावरसुद्धा आहे; मग ही स्थिती तुझ्यामुळेच ठरते.

तदन्यजन्तुभिर्भूप शिविसोत्थानकर्मणा । शैलद्रव्यगृहोत्थोपि पृथिवीसम्भवोपि वा ।। ३८०.

राजन, इतर प्राणीही डोली उचलण्याच्या कृतीने निर्माण होतात; मग ते डोंगरातील पदार्थांपासून, घरातून किंवा पृथ्वीपासून आलेले असोत.

यथा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः करणैर्नृप । सोढ़व्यः स महाभारः कतरो नृपते मया ।। ३८०.

राजा, जसा मनुष्याचा वेगळेपणा त्याच्या नैसर्गिक इंद्रियांमुळे असतो, तसा कोणता भार कोण उचलतो, आणि तो मोठा भार कोणता, हे कसं ठरवायचं?

यद्द्रव्या शिविका चेयं तद्‌द्रव्यो भूतसंग्रहः । भवतो मेऽखिलस्यास्य समत्वेनोपबृंहितः ।। ३८०.

ही डोली ज्या पदार्थापासून बनली आहे, तो पदार्थ म्हणजे पंचमहाभूतांचा संग्रह आहे; तू, मी आणि हे सगळं त्याच्यामुळेच तसंच आहे.

तच्छ्रु त्वोवाच राजा तं गृहीत्वाङ्‌घ्री क्षमाप्य च । प्रसादं कुरु त्वक्त्वेमां शिविकां ब्रूहि श्रृण्वते । यो भवान् यन्निमित्तं वा यदागमनकारणम् ।। ३८०.

हे ऐकून, राजाने त्याचे पाय धरून वंदन केले आणि म्हणाला – कृपा करून मला ही डोली समजावून सांग, मी ऐकतो आहे; तुम्ही कोण, कशासाठी आलात, आणि येण्याचं कारण काय आहे?

श्रूयतां कोहमित्येतद्वक्तु नैव च शक्यते । उपभोगनिमित्तञ्च सर्वत्रागमनक्रिया ।। ३८०.

ऐका – 'मी कोण आहे?' हे खरं तर सांगता येत नाही; कारण सर्वत्र येणं-जाणं हे अनुभवासाठीच असतं.

सुखदुःखोपभोगौ तु तौ देशाद्युपपादकौ । धर्माघर्मोद्भवौ भोक्तुं जन्तुर्देशादिमृच्छति ।। ३८०.

सुख-दुःखाचा अनुभव घ्यायचा असतो, आणि तो देश वगैरे कारणांमुळे मिळतो; पुण्य आणि पाप यामुळे निर्माण होणाऱ्या या अनुभवासाठी प्राणी देश वगैरे शोधतो.

राजोवाच योऽस्ति सोहमिति ब्रह्मन् कथं वक्तुं न शक्यते । आत्मन्येष न दोषाय शब्कदोहमिति यो द्विज ।। ३८०.

राजा म्हणाला – जर कोणी आहेच, ब्राह्मण, तर असं का म्हणता येत नाही? 'मी हाच आहे' असं म्हणण्यात आत्म्याला काही दोष नाही, द्विज.

शब्दोहमित्रि दोषाय नात्मन्येष तथैव तत् । अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा भ्रान्तिलक्षणः ।। ३८०.

'मी हाच आहे' हे शब्दात सांगणं चुकीचं आहे, पण आत्म्यात तसं नाही; आत्मा नसलेल्या ठिकाणी आत्म्याचं ज्ञान किंवा हे शब्द हे भ्रमाचं लक्षण आहे.

यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः । तदा हि को भवान् कोहमित्येतद्विफलं वचः ।। ३८०.

जेव्हा एकच पुरुष सर्व देहांमध्ये आहे, तेव्हा 'तुम्ही कोण? मी कोण?' असं विचारणं व्यर्थ आहे.

त्वं राजा शिविका चेयं वयं वाहाः पुरःसराः । अयञ्च भवतो लोको न सदेनन्नृपोच्यते ।। ३८०.

तू राजा, ही डोली, आम्ही वाहणारे, आणि हा तुझा लोक – हे असं प्रत्यक्षात नाही, राजन.

वृक्षाद्दारु ततश्चेयं शिविका त्वदधिष्ठता । का वृक्षसंज्ञा जातास्य दारुसंज्ञाथ वा नृप ।। ३८०.

झाडापासून लाकूड, आणि त्यापासून ही तुझ्या अधीन असलेली डोली बनली; मग राजन, या डोलीला झाड किंवा लाकूड असं नाव कसं देता येईल?