अग्निपुराणम्

सम्मर्तेति तथा भर्त्ता भ्कारोऽर्थद्वयान्वितः । नेता गमयिता स्रष्टा गकारोऽयं महामुने ।। ३७९.

'सम्मर्ता' आणि 'भर्ता'—'भ' या अक्षरात दोन अर्थ आहेत. 'नेता', 'गमवणारा', 'सृष्टी करणारा'—हे 'ग' या अक्षरात आहे, हे महर्षे.

ऐश्वर्य्यस्य समग्रस्य वीर्य्यस्य यशसः श्रइयः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णं भग इतीङ्गना ।। ३७९.

पूर्ण ऐश्वर्य, सामर्थ्य, कीर्ती, श्री, ज्ञान आणि वैराग्य—ही सहा गुणे 'भग' म्हणून ओळखली जातात, हे देवी.

वसन्ति विष्णौ भूतानि स च धातुस्त्रिधात्मकः । एवं हरौ हि भगवान् शब्दोऽन्यत्रोपचारतः ।। ३७९.

सर्व भूतं विष्णूमध्ये वास करतात, आणि तो त्रैगुण्ययुक्त तत्त्व आहे. म्हणून 'भगवान' हा शब्द फक्त हरिला लागू पडतो, इतरत्र तो केवळ उपचाऱूप आहे.

उत्पत्तिं प्रलयञ्चैव भूतानामगतिं गतिं । वेत्ति विद्यामविद्याञ्च स वाच्यो भगवानिति ।। ३७९.

तो सृष्टी आणि प्रलय, भूतांची ये-जा, ज्ञान आणि अज्ञान जाणतो—म्हणून त्याला 'भगवान' असे म्हणतात.

ज्ञानशक्तिः परैश्वर्य्यं वीर्य्यं तेजांस्यशेषतः । भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर्गुणादिभिः ।। ३७९.

ज्ञानशक्ती, सर्वोच्च ऐश्वर्य, सामर्थ्य आणि सर्व तेज—हे 'भगवत्' या शब्दाने दर्शवले जाते, त्यात कोणतेही हीन गुण नाहीत.

खाण्डिक्यजनकायाह योगं केशिध्वजः पुरा । अनात्मन्यात्मबुद्धिर्या आत्मस्वमिति या मतिः ।। ३७९.

खांडिक्याच्या कन्येला केशिध्वजाने पूर्वी योग शिकवला होता—जेव्हा आत्म्याचे गैरसमजून शरीर किंवा 'हे माझे आहे' अशी भावना होते.

अविद्याभवसम्भूतिर्वीजमेतद्‌द्विधा स्थितम् । पञ्चभूतात्मके देहे देही मोहतमाश्रितः ।। ३७९.

अज्ञान आणि भव या दोन बीजांनी बनलेले हे शरीर पाच महाभूतांनी बनले आहे; देही मोहाच्या अंधारात गुरफटलेला असतो.

अहमेतदितीत्युच्चैः कुरुते कुमतिर्मतिं । इत्थञ्च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पातितेषु च ।। ३७९.

कुसंगतीमुळे माणूस मोठ्याने म्हणतो, 'मी हाच आहे'; आणि पुत्र, नातवंडे यांच्या बाबतीतही, जरी ती शरीरे नष्ट झाली असली तरी.

करोति पण्डितः साम्यमनात्मनि कलेवरे । सर्वदेहोपकाराय कुरुते कर्म्म मानवः ।। ३७९.

पंडित माणूस शरीराला, जे आत्मा नाही, ते सारखेच मानतो; सर्व शरीरांच्या हितासाठी माणूस कर्म करतो.

देहश्चान्यो यदा पुंसस्तदा बन्धाय तत्परं । निर्वाणमथ एवायमात्मा ज्ञानमयोऽमलः ।। ३७९.

जेव्हा शरीर वेगळे आहे हे कळते, तेव्हा ते बंधनाचे कारण होते; पण हा आत्मा ज्ञानमय आणि निर्मळ आहे, तोच खरा मुक्ती आहे.

दुःखज्ञानमयोऽधर्मः प्रकृतेः स तु नात्मनः । जलस्य नाग्निना सङ्गः स्थालीसङ्गत्तथापि हि ।। ३७९.

दुःख आणि अज्ञानरूप अधर्म हा प्रकृतीचा आहे, आत्म्याचा नाही; जसे पाण्याचा आणि अग्नीचा संग होत नाही, तसेच भांड्याचेही आहे.

शब्दास्ते कादिका धर्मास्तत् कृता वै महामुने । तथात्मा प्रकृतौ सङ्गादहंमानादिभूषितः ।। ३७९.

'क' पासून सुरू होणारे शब्द हे धर्म आहेत, हे महर्षे, ते निर्माण झाले आहेत. तसेच, आत्मा प्रकृतीच्या संगामुळे अहंकाराने आणि इतर गुणांनी सुशोभित होतो.

भजते प्राकृतान्धर्मान् अन्यस्तेभ्यो हि सोऽव्ययः । बन्धाय विषयासङ्गं मनो निर्विषयं धिये ।। ३७९.

तो नैसर्गिक धर्मांचा स्वीकार करतो, पण त्यांच्यापासून वेगळा असूनही तो अविनाशी आहे. विषयांशी आसक्ती हेच बंधन आहे, आणि विषयरहित मन म्हणजेच ज्ञान.

विषयात्तत्समाकृष्य ब्रह्मभूतं हरिं स्मरेत् । आत्मभावं नयत्येनं तद्‌ब्रह्मध्यायिनं मुने ।। ३७९.

इंद्रियांच्या गोष्टींपासून मन मागे घेत, ब्रह्मस्वरूप असलेल्या हरिचा स्मरण करावे. असे केल्याने, हे मुनी, ध्यान करणारा स्वतःला आत्म्याच्या अवस्थेत नेतो.

विचार्य्य स्वात्मनः शक्त्या लौहमाकर्षको यथा । आत्भप्रयत्नसापेज्ञा विशिष्टा या मनोगतिः ।। ३७९.

जसा चुंबक आपल्या शक्तीने लोखंड ओढतो, तसा आत्म्याच्या प्रयत्नाने आणि योग्य उपायाच्या ज्ञानाने मनाची गती वेगळी आणि खास होते.

तस्या ब्रह्‌मणि संयोगो योग इत्यभिधीयते । विनिष्पन्दः समाधिस्थः परं ब्रह्माधिगच्छति ।। ३७९.

त्या मनाचे ब्रह्माशी एकरूप होणे ह्यालाच योग म्हणतात. जेव्हा मनाची हालचाल थांबते आणि समाधीची स्थिती येते, तेव्हा परमब्रह्माची प्राप्ती होते.

यमैः सन्नियमैः स्थित्या प्रत्याहृत्या मरुज्जयैः । प्राणायामेन पवनैः प्रत्याहारेण चेन्द्रियैः ।। ३७९.

यम, नियम, स्थिती, प्रत्याहार, वायूंचे जिंकणे, प्राणायाम आणि इंद्रियांचे प्रत्याहार यांद्वारे साधक पुढे जातो.

वशीकृतैस्ततः कुर्य्यात् स्थितं चेतः शुभाश्रये । आश्रयश्चेतसो ब्रह्म मूर्त्तञ्चामूर्तकं द्विधा ।। ३७९.

ही सर्व साधने जिंकून, मन शुभ आश्रयस्थानी स्थिर करावे. मनाचा खरा आधार म्हणजे ब्रह्म — ते साकार आणि निराकार, दोन्ही स्वरूपात आहे.

हिरण्यगर्भादिषु च ज्ञानकर्मात्मिका द्विधा । त्रिविधा भावना प्रोक्ता विश्वं ब्रह्म उपास्यते ।। ३७९.

हिरण्यगर्भ आणि इतरांमध्ये ज्ञान आणि कर्म या दोन प्रकारांनी साधना होते. भावना तीन प्रकारची सांगितली आहे आणि सर्व विश्व ब्रह्मरूप मानून उपासना केली जाते.

हिरण्यगर्भादिषु च ज्ञानकर्मात्मिका द्विधा । त्रिविधा भावना प्रोक्ता विश्वं ब्रह्म उपास्यते ।। ३७९.

हिरण्यगर्भ आणि इतरांमध्ये ज्ञान आणि कर्म या दोन प्रकारांनी साधना होते. भावना तीन प्रकारची सांगितली आहे आणि सर्व विश्व ब्रह्मरूप मानून उपासना केली जाते.

प्रत्यस्तमितभेदं यत् सत्तामात्रमगोचरं । वचसामात्मसंवेद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्म संज्ञितम् ।। ३७९.

जे सर्व भेद संपलेले आहे, केवळ अस्तित्वरूपात जाणवते आणि जे शब्दांनी व आत्म्यानेच जाणता येते, त्यालाच ब्रह्मज्ञान म्हणतात.

तच्च विष्णोः परं रुपमरुपस्याजमक्षरं । अशक्यं प्रथमं ध्यातुमतो मूर्त्तादि चितन्येत् ।। ३७९.

हेच विष्णूचे परम स्वरूप आहे — ते निराकार, अजन्मा आणि अक्षय आहे. सुरुवातीला त्याचे ध्यान करणे शक्य नसते, म्हणून प्रथम साकार रूपांचेच चिंतन करावे.

सद्भावभावमापन्नस्ततोऽसौ परमात्मना । भवत्यभेदी भेदश्च तस्याज्ञानकृतो भवेत् ।। ३७९.

जेव्हा खऱ्या अस्तित्वाची प्राप्ती होते, तेव्हा तो परमात्म्याशी एकरूप होतो. भेद फक्त अज्ञानामुळेच निर्माण होतो.

अग्निरुवाच अद्वैतब्रह्मविज्ञानं वक्ष्ये यद्भवतोऽगदत् । शालग्रामे तपश्चक्रे वासुदेवार्चनादिकृत् ।। ३८०.

अग्नी म्हणाले: तुम्ही विचारलेल्या अद्वैत ब्रह्मज्ञानाचे मी सांगतो. शालग्राम येथे त्याने तप केले आणि वासुदेवाची पूजा केली.

मृगसङ्गान्मृगो बूत्वा ह्यन्तकाले स्मरन् मृगं । जातिस्मरो मृगस्त्यक्त्वा देहं योगात्स्वतोऽभवत् ।। ३८०.

हरिणांच्या संगतीमुळे तो स्वतः हरिण झाला आणि शेवटी हरिणाचेच स्मरण करत, तो जन्मस्मरण असलेला हरिण झाला. योगामुळे त्याने आपला देह सोडला.

अद्वैतब्रह्मभूतश्च जडवल्लोकमाचरत् । क्षत्ताऽसौ वीरराजस्य विष्टियोगममन्यत ।। ३८०.

तो अद्वैत ब्रह्मरूप होऊन जडासारखा जगात वावरला. तो वीरराजाचा सेवक होता आणि ही सेवा त्याने योगच मानली.

उवाह शिविकामस्य क्षत्तुर्वचनचोदितः । गृहीतो विष्टिना ज्ञानी उवाहात्मक्षयाय तं ।। ३८०.

सेवकाच्या सांगण्यावरून त्याने राजाची पालखी वाहिली. ज्ञानी असलेला तो सेवकाच्या पकडीत सापडून, स्वतःच्या देहभंगासाठी ती पालखी वाहू लागला.

ययौ जड़गतिः पश्चाद् ये त्वन्ये त्वरितं ययुः । शीघ्रान् शीघ्रगतीन् दृष्ट्वा अशीघ्रं तं नृपोऽव्रवीत् ।। ३८०.

तो हळूहळू चालत होता, तर इतर वेगाने गेले. वेगाने जाणाऱ्यांना पाहून, राजा त्या मंद चालणाऱ्याला म्हणाला.

राजोवाच किं श्रान्तोऽस्यल्पमध्वानं त्वयोढ़ा शिविका मम । किमायाससहो न त्वं पीवानसि निरीक्ष्यसे ।। ३८०.

राजा म्हणाला: एवढ्या थोड्या अंतरातच तू दमला आहेस का, आणि तरीही माझी पालखी वाहतो आहेस? तुला कष्ट सहन होत नाहीत का? तू तर मजबूत दिसतोस.