अग्निपुराणम्

अहं ब्रहम परं ज्योतिः शब्दोद्भूतादिवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्हिरण्यगर्भवर्जितम् ।। ३७८.

मीच ब्रह्म, ते सर्वोच्च तेज, ज्याला शब्दातून उत्पन्न होणारे काहीच नाही. मीच ब्रह्म, ते सर्वोच्च तेज, ज्याला हिरण्यगर्भ नाही.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः स्वप्नावस्थाविवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिस्तेजसादिविवर्जितम् ।। ३७८.

मीच ब्रह्म, ते सर्वोच्च तेज, ज्याला स्वप्नावस्था नाही. मीच ब्रह्म, ते सर्वोच्च तेज, ज्याला तेज वगैरे काही नाही.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिरपकारादिवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सभाज्ञानविवर्जितम् ।। ३७८.

मीच ब्रह्म, ते सर्वोच्च तेज, ज्याला अपकार वगैरे काही नाही. मीच ब्रह्म, ते सर्वोच्च तेज, ज्याला सर्व प्रकारचे ज्ञान आणि अज्ञान नाही.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिरध्याहृतविवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सत्त्वादिगुणवर्जितम् ।। ३७८.

मीच ब्रह्म, ते सर्वोच्च तेज, ज्यावर काहीही लादले गेलेले नाही. मीच ब्रह्म, ते सर्वोच्च तेज, ज्याला सत्त्वादी गुण नाहीत.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सदसद्भाववर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सर्वावयववर्जितं ।। ३७८.

मीच ब्रह्म, ते सर्वोच्च तेज, ज्याला अस्तित्व किंवा अनस्तित्व नाही. मीच ब्रह्म, ते सर्वोच्च तेज, ज्याला कोणतेही अवयव नाहीत.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्भेदाभेदविवर्जितं । अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सुषुप्तिस्थानवर्जितम् ।। ३७८.

मीच ब्रह्म, ते सर्वोच्च तेज, ज्याला भेद किंवा अभेद नाही. मीच ब्रह्म, ते सर्वोच्च तेज, ज्याला सुषुप्ति अवस्था नाही.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः प्राज्ञभावविवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मकारादिविवर्जितम् ।। ३७८.

मीच ब्रह्म, ते सर्वोच्च तेज, ज्याला प्राज्ञ अवस्था नाही. मीच ब्रह्म, ते सर्वोच्च तेज, ज्याला 'म' अक्षर वगैरे काही नाही.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मानमेयविवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मितिमातृविवर्जितम् ।। ३७८.

मीच ब्रह्म, ते सर्वोच्च तेज, ज्याला माप किंवा मोजले जाणारे काही नाही. मीच ब्रह्म, ते सर्वोच्च तेज, ज्याला मर्यादा किंवा मोजणारा नाही.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः साक्षइत्वादिविवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिः कार्य्यकारणवर्जितम् ।। ३७८.

मीच ब्रह्म, ते सर्वोच्च तेज, ज्याला साक्षीपण वगैरे काही नाही. मीच ब्रह्म, ते सर्वोच्च तेज, ज्याला कारण आणि कार्य नाही.

देहेन्द्रियमनोबुद्दिप्राणाहङ्कारवर्जितं । जाग्रत् सप्नसुषुप्त्यादिमुक्तं ब्रह्म तुरीयकं ।। ३७८.

देह, इंद्रिये, मन, बुद्धी, प्राण आणि अहंकार यांपासून मुक्त; जागृती, स्वप्न, सुषुप्ति आणि इतर अवस्थांपासून सुटलेले; असे ब्रह्म म्हणजेच चतुर्थ अवस्था आहे.

नित्याशुद्दबुद्धमुक्तं सत्यमानन्दमद्वयम् । ब्रह्माहमस्म्यहं ब्रह्म सविज्ञानं विमुक्त ओं ३७८.

हे ब्रह्म शाश्वत, निर्मळ, जागृत, मुक्त, सत्य, आनंदमय आणि अद्वितीय आहे. मीच ते ब्रह्म आहे, मी ब्रह्म आहे, ज्ञानयुक्त आणि मुक्त. ॐ.

अग्निरुवाच यज्ञैश्च देवानाप्नोति वैराजं तपसा पदं । ब्रह्मणः कर्मसन्नयासाद्वैराग्यात् प्रकृतौ लयं ।। ३७९.

अग्नी म्हणाला: यज्ञांनी देवता मिळतात; तपाने वैराज्य अवस्था मिळते; कर्मांच्या संयोगाने ब्रह्मपद मिळते; आणि वैराग्याने प्रकृतीत विलय होतो.

ज्ञानात् प्नाप्नोति कैवल्यं पञ्चैता गतयः स्मृता । प्रीतितापविषादादेर्विनिवृत्तिर्विरक्तता ।। ३७९.

ज्ञानाने कैवल्य मिळते—ही पाच मार्गे स्मरणात ठेवावी. सुख, दुःख, शोक वगैरेपासून दूर राहणे म्हणजेच वैराग्य.

सन्न्यासः कर्मणान्त्यागः कृतानामकृतैः सह । अव्यक्तादौ विशेषान्ते विकारोऽस्मिन्निविर्त्तते ।। ३७९.

संपूर्ण कर्मांचा, केलेल्या आणि न केलेल्या, त्याग म्हणजे संन्यास. अव्यक्तापासून सुरुवात होऊन विशेषापर्यंत, या सर्वांत बदल थांबतो.

चेतनाचेतनान्यत्वज्ञानेन ज्ञानमुच्यते । परमात्मा च सर्वेषामाधारः परमेश्वरः ।। ३७९.

जिवंत आणि निर्जीव यातला फरक समजणे हेच खरे ज्ञान. सर्वांचा आधार आणि सर्वश्रेष्ठ ईश्वर म्हणजेच परमात्मा.

विष्णुनाम्ना च देवेषु वेदान्तेषु च गीयते । यज्ञेश्वरो यज्ञपुमान् प्रवृत्तेरिज्यते ह्यसौ ।। ३७९.

देवतांमध्ये आणि वेदांतांमध्ये विष्णू या नावाने त्याची स्तुती केली जाते. तो यज्ञांचा स्वामी आणि यज्ञस्वरूप आहे, आणि कर्माने त्याची पूजा केली जाते.

निवृत्तैर्ज्ञानयोगेन ज्ञानमूर्त्तिः स चेक्ष्यते । ह्रस्वदीर्घप्लुताद्यन्तु वचस्तत्पुरुषोत्तमः ।। ३७९.

ज्यांनी संसारातून निवृत्ती घेतली आहे, ते ज्ञानयोगाने त्याला ज्ञानस्वरूप म्हणून पाहतात. तो परमपुरुष लहान, मोठ्या आणि दीर्घ अशा शब्दांनी वर्णिला जातो.

तत्‌प्राप्तिहेतुर्ज्ञानञ्च कर्म चोक्तं महामुने । आगमोक्तं विवेकाच्च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते ।। ३७९.

त्या परमात्म्याची प्राप्ती करण्यासाठी ज्ञान आणि कर्म हे कारण आहे, हे महर्षे. शास्त्र आणि विवेक या दोन प्रकारे ज्ञान सांगितले आहे.

शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्म सत्परम् । द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये ब्रह्मशब्दपरञ्च यत् ।। ३७९.

शब्दब्रह्म आणि आगम यांचा आधार असलेले परमब्रह्म, हेच खरे सत्य आहे. जाणण्यासारखी दोन ब्रह्म आहेत—एक शब्दाने सांगितलेले ब्रह्म आणि दुसरे शब्दांपलीकडचे.

वेदादिविद्या ह्यपरमक्षरं ब्रह्म सत्परम् । तदेतद्भगवद्वाच्यमुपचारेऽर्चनेऽन्यतः ।। ३७९.

वेद आणि इतर विद्यांचे ज्ञान हे अपरा, म्हणजेच नाशरहित पण श्रेष्ठ ब्रह्म आहे. पूजेत किंवा इतरत्र 'भगवत्' असे जे म्हटले जाते, ते याच अर्थाने आहे.

सम्मर्तेति तथा भर्त्ता भ्कारोऽर्थद्वयान्वितः । नेता गमयिता स्रष्टा गकारोऽयं महामुने ।। ३७९.

'सम्मर्ता' आणि 'भर्ता'—'भ' या अक्षरात दोन अर्थ आहेत. 'नेता', 'गमवणारा', 'सृष्टी करणारा'—हे 'ग' या अक्षरात आहे, हे महर्षे.

ऐश्वर्य्यस्य समग्रस्य वीर्य्यस्य यशसः श्रइयः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णं भग इतीङ्गना ।। ३७९.

पूर्ण ऐश्वर्य, सामर्थ्य, कीर्ती, श्री, ज्ञान आणि वैराग्य—ही सहा गुणे 'भग' म्हणून ओळखली जातात, हे देवी.

वसन्ति विष्णौ भूतानि स च धातुस्त्रिधात्मकः । एवं हरौ हि भगवान् शब्दोऽन्यत्रोपचारतः ।। ३७९.

सर्व भूतं विष्णूमध्ये वास करतात, आणि तो त्रैगुण्ययुक्त तत्त्व आहे. म्हणून 'भगवान' हा शब्द फक्त हरिला लागू पडतो, इतरत्र तो केवळ उपचाऱूप आहे.

उत्पत्तिं प्रलयञ्चैव भूतानामगतिं गतिं । वेत्ति विद्यामविद्याञ्च स वाच्यो भगवानिति ।। ३७९.

तो सृष्टी आणि प्रलय, भूतांची ये-जा, ज्ञान आणि अज्ञान जाणतो—म्हणून त्याला 'भगवान' असे म्हणतात.

ज्ञानशक्तिः परैश्वर्य्यं वीर्य्यं तेजांस्यशेषतः । भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर्गुणादिभिः ।। ३७९.

ज्ञानशक्ती, सर्वोच्च ऐश्वर्य, सामर्थ्य आणि सर्व तेज—हे 'भगवत्' या शब्दाने दर्शवले जाते, त्यात कोणतेही हीन गुण नाहीत.

खाण्डिक्यजनकायाह योगं केशिध्वजः पुरा । अनात्मन्यात्मबुद्धिर्या आत्मस्वमिति या मतिः ।। ३७९.

खांडिक्याच्या कन्येला केशिध्वजाने पूर्वी योग शिकवला होता—जेव्हा आत्म्याचे गैरसमजून शरीर किंवा 'हे माझे आहे' अशी भावना होते.

अविद्याभवसम्भूतिर्वीजमेतद्‌द्विधा स्थितम् । पञ्चभूतात्मके देहे देही मोहतमाश्रितः ।। ३७९.

अज्ञान आणि भव या दोन बीजांनी बनलेले हे शरीर पाच महाभूतांनी बनले आहे; देही मोहाच्या अंधारात गुरफटलेला असतो.

अहमेतदितीत्युच्चैः कुरुते कुमतिर्मतिं । इत्थञ्च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पातितेषु च ।। ३७९.

कुसंगतीमुळे माणूस मोठ्याने म्हणतो, 'मी हाच आहे'; आणि पुत्र, नातवंडे यांच्या बाबतीतही, जरी ती शरीरे नष्ट झाली असली तरी.

करोति पण्डितः साम्यमनात्मनि कलेवरे । सर्वदेहोपकाराय कुरुते कर्म्म मानवः ।। ३७९.

पंडित माणूस शरीराला, जे आत्मा नाही, ते सारखेच मानतो; सर्व शरीरांच्या हितासाठी माणूस कर्म करतो.