अग्निपुराणम्

अतो नात्मेन्द्रियं तस्मादिन्द्रियादिकमात्मनः । अहङ्काराऽपि नैवात्मा देहवद्‌व्यभिचारतः ।। ३७७.

म्हणून आत्मा इंद्रिये नाही; त्यामुळे आत्मा इंद्रियादींपेक्षा वेगळा आहे; अहंकारही आत्मा नाही, कारण तोही शरीरासारखा बदलतो.

उक्तेभ्यो व्यतिरिक्तोऽयमात्मा सर्वहृदि स्थितः । सर्वद्रष्टा च भोक्ता च नक्तमुज्ज्वलदीपवत् ।। ३७७.

हे आत्मा वरील सर्वांपेक्षा वेगळा असून सर्वांच्या हृदयात वसतो; तो सर्वांचा साक्षीदार आणि भोक्ता आहे, जणू काही रात्री उजळणारा दीप.

समाध्यारम्भकाले च एवं सञ्चिन्तयेन्मुनिः । यतो ब्रह्मण आकाशं खाद्वायुर्वायुतोऽनलः ।। ३७७.

ध्यानाची सुरुवात करताना, ऋषीने असे विचार करावे: ब्रह्मातून आकाश, आकाशातून वारा, वार्‍यातून अग्नी उत्पन्न होतो —

अग्नेरापो जलात्पृथ्वी ततः सूक्ष्मं शरीरकं । अपञ्चीकृतभूतेभ्य आसन् पञ्चीकृतान्यतः ।। ३७७.

अग्नीतून पाणी, पाण्यातून पृथ्वी निर्माण होते; त्यातून सूक्ष्म शरीर तयार होते, आणि पंचमहाभूतांचे मिश्रण न झालेल्यांतून स्थूल भूतांची निर्मिती होते.

स्थूलं शरीरं ध्यात्वास्माल्ल्यं ब्रह्मणि चिन्तयेत् । पञ्चोकृतानि भूतानि तत्कार्य्यञ्च विराट्‌स्मृतम् ।। ३७७.

स्थूल शरीराचे ध्यान करून, मग ब्रह्माचा विचार करावा; पंचमहाभूते आणि त्यांचे कार्य हेच विराट रूप म्हणून ओळखले जाते.

एतत् स्थूलं शरीरं हि आत्मनो ज्ञानकल्पितं । इन्द्रियैरथ विज्ञानं धीरा जागरितं विदुः ।। ३७७.

हे स्थूल शरीर हे आत्म्यासाठी ज्ञानाने निर्माण झाले आहे; ज्ञानी लोक जाणतात की इंद्रियांच्या साहाय्याने जाग्रत अवस्थेत ज्ञान मिळते.

विश्वस्तदबिमानी स्यात् त्रयमेनदकारकं । अपञ्चीकृतभूतानि तत्कार्थं लिङ्गमुच्यते ।। ३७७.

जो या शरीराशी एकरूप होतो, त्याला विश्व म्हणतात; ही तीनही अवस्था कर्तेपणाशिवाय आहेत; पंचमहाभूते मिश्रण न झालेली, आपले कार्य साधणारी, तीच सूक्ष्म शरीर म्हणून ओळखली जाते.

संयुक्तं सप्तदशभिर्हिरण्यगर्भसंज्ञितं । शरीरमात्मनः सूक्ष्मं लिङ्गमित्यभिधीयते ।। ३७७.

सतरा घटकांनी युक्त, हिरण्यगर्भ नावाने ओळखले जाणारे, आत्म्याचे सूक्ष्म शरीर लिंग शरीर म्हणून संबोधले जाते.

जाग्रत्संस्कारजः स्वप्नः प्रत्ययो विषयात्मकः । आत्मा तदुपमानी स्यात्तैजसो ह्यप्रपञ्चतः ।। ३७७.

जाग्रत अवस्थेतील संस्कारांपासून स्वप्न निर्माण होते, आणि ते विषयांनी भरलेले असते; आत्मा त्याच्याशी एकरूप झाल्यावर, त्याला तैजस म्हणतात, कारण ते अप्रकट असते.

स्थूलसूक्षअमशरीराख्यद्वयस्यैकं हि कारणं । आत्मा ज्ञानञ्च साभासं तदध्याहृतमुच्यते ।। ३७७.

स्थूल आणि सूक्ष्म शरीर तसेच देह नसलेल्या अवस्थेचा एकच कारण आहे — आत्मा आणि ज्ञान, त्यासोबत त्याचा प्रतिबिंब; हेच खरेपणाने लादलेले मानले जाते.

न सन्नासन्न सदसदेतत्सावयवं न तत् । निर्गतावयवं नेति नाभिन्नं भिन्नमेव च ।। ३७७.

हे अस्तित्वातही नाही, नाहीतरी नाही, दोन्हीही नाही आणि काहीच नाही; हे एकत्रित नाही, तुकड्यातही नाही; हे पूर्णपणे वेगळे नाही, पण वेगळेही आहे.

भिन्नाभिन्नं ह्यनिर्वाच्यं बन्धसंसारकारकं । एकं स ब्रह्म विज्ञानात् प्राप्तं नैव च कर्म्मभिः ।। ३७७.

हे वेगळे आणि एकरूपही आहे, खरंतर शब्दात सांगता येत नाही, हेच बंधन आणि संसाराचे कारण आहे; ते एक ब्रह्म आहे, जे केवळ ज्ञानाने मिळते, कर्माने कधीच नाही.

सर्वात्मना हीन्द्रियाणां संहारः कारणात्मनां । बुद्धेः स्थानं सुषुप्तं स्यात्तद्‌द्वयस्याभिमानवान् ।। ३७७.

सर्व इंद्रियांचे विलयन कारणरूप आत्म्यामुळे होते; बुद्धीचे स्थान म्हणजे गाढ झोप, आणि जो दोन्हीशी एकरूपता मानतो तो तिथेच असतो.

प्राज्ञ आत्मा त्रयञ्चैतत् म्कारः प्रणवः स्मृतः । अकारश्च उकारोऽसौ मकारो ह्ययमेव च ।। ३७७.

प्राज्ञ आत्मा म्हणजे हे तिन्ही, 'म' हा अक्षर प्रणव म्हणून ओळखला जातो; 'अ', 'उ' आणि 'म' — हीच त्याची मुख्य अक्षरे आहेत.

अहं साक्षी च चिन्मात्रो जाग्रत्स्वप्नादिकस्य च । नाज्ञानञ्चैव तत्कार्यं संसारादिकबन्धनं ।। ३७७.

मी जागृती, स्वप्न आणि इतर अवस्थांचा साक्षी आणि शुद्ध चैतन्य आहे; अज्ञान आणि त्याचे परिणाम, म्हणजे संसाराचे बंधन, माझे नाहीत.

नित्यशुद्धबन्धमुक्तसत्यमानन्दमद्वयं । ब्रह्माहमस्म्यहं ब्रह्म परं ज्योतिर्विमुक्त ओं ।। ३७७.

मी नित्य, शुद्ध, बंधनातही मुक्त, सत्य, आनंदस्वरूप आणि अद्वैत आहे; मीच ब्रह्म, मीच ब्रह्म, परम तेज, मुक्त — ॐ.

अहं ब्रह्म परं ज्ञानं समाधिर्बन्धघातकः । चिरमानन्दकं ब्रह्मा सत्यं ज्ञानमनन्तकं ।। ३७७.

मी ब्रह्म, परम ज्ञान आहे; समाधी हे बंधन नष्ट करणारे आहे; ब्रह्म म्हणजे शाश्वत आनंद, सत्य, ज्ञान आणि अनंत.

अयमात्मा परम्ब्रह्म तद्‌ ब्रह्म त्वमसीति च । गुरुणा बोधितो जीवो ह्यहं ब्रह्मस्मि वाह्यतः ।। ३७७.

हा आत्मा म्हणजेच परम ब्रह्म आहे; ते ब्रह्म म्हणजे 'तू हाच आहेस'; गुरुने शिकवल्यावर जीव बाह्यरूपाने जाणतो — 'मी ब्रह्म आहे'.

सोऽसावादित्यपुरुषः सोऽसावहमखण्ड ओं । मुच्यतेऽसारसंसाराद् ब्रह्मज्ञो ब्रह्म तद्भवेत् ।। ३७७.

तोच आदित्यपुरुष आहे, तोच मी आहे, अखंड — ॐ; निरर्थक संसारातून मुक्त झाल्यावर, ब्रह्म जाणणारा स्वतः ब्रह्म होतो.

अग्निरुवाच अहं ब्रह्म परं ज्योतिः पृथिव्यबनलोज्झितं । अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्वात्वाकाशविवर्जितं ।। ३७८.

अग्नी म्हणतो: मी ब्रह्म, परम तेज आहे, पृथ्वी, पाणी आणि अग्नी यांना न लागलेले; मी ब्रह्म, परम तेज आहे, वायू आणि आकाश यापासूनही मुक्त.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जाग्रत्‌स्थानविवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्विराडात्मविवर्जितं ।। ३७८.

मी ब्रह्म, परम तेज आहे, जागृती अवस्थेपासून मुक्त; मी ब्रह्म, परम तेज आहे, विराट आत्म्यापासूनही स्वतंत्र.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जाग्रत्स्थानविवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्विश्वभावविवर्जितम् ।। ३७८.

मी ब्रह्म, परम तेज आहे, जागृती अवस्थेपासून मुक्त; मी ब्रह्म, परम तेज आहे, विश्वाच्या स्वरूपापासूनही दूर.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिराकाराक्षरवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्वाक्‌पाण्यङ्‌घ्रिविवर्जितम् ।। ३७८.

मी ब्रह्म, परम तेज आहे, रूप आणि अक्षर यांपासून मुक्त; मी ब्रह्म, परम तेज आहे, वाणी, हात आणि पाय यांपासूनही स्वतंत्र.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः पायूपस्थविवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिः श्रोत्रत्वक्‌चक्षुरुज्भ्क्तितम् ।। ३७८.

मी ब्रह्म, परम तेज आहे, गुदद्वार आणि जननेंद्रिय यांपासून मुक्त; मी ब्रह्म, परम तेज आहे, श्रवण, स्पर्श, दृष्टी आणि रस यांनाही ओलांडलेले.

अहं ब्रह्म परं ज्योतीरसरूपविवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सर्वगन्धविवर्जितम् ।। ३७८.

मी ब्रह्म, परम तेज आहे, सर्व रूपांपासून मुक्त; मी ब्रह्म, परम तेज आहे, सर्व वासांपासूनही स्वतंत्र.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जिह्वाघ्राणविवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिः स्पर्शशब्दविवर्जितम् ।। ३७८.

मी ब्रह्म, परम तेज आहे, जिभ आणि नाक यांपासून मुक्त; मी ब्रह्म, परम तेज आहे, स्पर्श आणि शब्द यांपासूनही दूर.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्म्मनोबुद्धिविवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिश्रित्ताहङ्कारवर्जितम् ।। ३७८.

मी ब्रह्म, परम तेज आहे, मन आणि बुद्धी यांपासून मुक्त; मी ब्रह्म, परम तेज आहे, स्मृती आणि अहंकार यांपासूनही स्वतंत्र.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः प्राणापानविवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्व्यानोदानविवर्जितम् ।। ३७८.

मीच ब्रह्म, ते सर्वोच्च तेज, ज्याला प्राण आणि अपान नाहीत. मीच ब्रह्म, ते सर्वोच्च तेज, ज्याला व्यान आणि उदान नाहीत.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः समानपरिवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जरामरणवर्जितम् ।। ३७८.

मीच ब्रह्म, ते सर्वोच्च तेज, ज्याला समान नाही. मीच ब्रह्म, ते सर्वोच्च तेज, ज्याला म्हातारपण आणि मृत्यू नाहीत.