अग्निपुराणम्

करोति पुनारावृत्तिस्तेषामिह न विद्यते । यज्ञेन तपसा दानैर्ये हि स्वर्गजितो जनाः ।। ३७६.

तो त्यांना पुन्हा जन्म घेऊ देत नाही; जे लोक यज्ञ, तप आणि दानांनी स्वर्ग जिंकतात, ते पुन्हा या जगात येत नाहीत.

धूमं निशां कृष्णपक्षं दक्षिणायनमेव च । पितृलोकं चन्द्रमसं नभो वायुं जलं महीं ।। ३७६.

धूर, रात्र, कृष्णपक्ष, दक्षिणायन, पितृलोक, चंद्र, आकाश, वारा, पाणी आणि पृथ्वी —

क्रमात्ते सम्भवन्तीह पुनरेव व्रजन्ति च । एतद्यो न विजानाति मार्गद्वितयमात्मनः ।। ३७६.

ही सर्व गोष्टी एकामागून एक निर्माण होतात आणि पुन्हा पुन्हा परत येतात; जो कोणी आत्म्याचे हे दोन मार्ग ओळखत नाही —

दन्दशूकः पतङ्गो वा बवेत्कीटोऽथवा कृमिः । हृदये दीपवद्‌ब्रह्म ध्यानाज्जीवो मृतो भवेत् ।। ३७६.

तो सर्प, पतंग, किडा किंवा कृमि होऊ शकतो; पण जो आपल्या हृदयातील दीपासारख्या ब्रह्माचा ध्यान करतो, त्याचा जीव मृत्यूनंतर मुक्त होतो.

न्यायागतधनस्तत्त्वज्ञाननिष्ठोऽतिथिप्रियः । श्राद्धकृत्सत्यवादी च गृहस्थोऽपि विमुच्यते ।। ३७६.

जो योग्य मार्गाने संपत्ती मिळवतो, सत्यज्ञानात स्थिर असतो, पाहुण्यांचा स्नेही असतो, श्राद्ध करतो, आणि नेहमी सत्य बोलतो — असा गृहस्थसुद्धा मुक्त होतो.

अग्निरुवाच ब्रह्मज्ञानं प्रवक्ष्यामि संसाराज्ञानमुक्तये । अयमात्मा परं ब्रह्म अहमस्मीति मुच्यते ।। ३७७.

अग्नी म्हणाले: मी ब्रह्मज्ञान सांगतो, जे संसारातून मुक्त करणारे आहे: 'हा आत्मा म्हणजेच परब्रह्म आहे; मी तोच आहे' — असे समजल्याने मुक्ती मिळते.

देह आत्मा न भवति दृश्यत्वाच्च घटादिवत् । प्रसुप्ते मरणे देहादात्माऽन्यो ज्ञायते ध्रुवं ।। ३७७.

शरीर हा आत्मा नाही, कारण ते दिसते, जसे मडके वगैरे; झोपेत आणि मृत्यूनंतर, आत्मा शरीरापेक्षा वेगळा आहे हे निश्चितपणे कळते.

देहः स चेद्‌व्यवहरेदविकार्य्यादिसन्निभः । चक्षुरादीनीन्द्रियाणि नात्मा वै करणं त्वतः ।। ३७७.

जर शरीरच आत्मा असता, तर ते कधीही बदलत नाही असे वागतं; डोळे वगैरे इंद्रिये आत्मा नाहीत, कारण ती फक्त साधने आहेत.

मनो धीरपि आत्मा न दीपवत् करणं त्वतः । प्राणोऽप्यात्मा न भवति सुषुप्ते चित्प्रभावतः ।। ३७७.

मन आणि बुद्धी हेही आत्मा नाहीत, कारण ती दीपासारखी साधने आहेत; प्राणसुद्धा आत्मा नाही, कारण गाढ झोपेत केवळ चैतन्यच असते.

जाग्रत्स्वप्ने च चैतन्यं सङ्कीर्णत्वान्न बुध्यते । विज्ञानरहितः प्राणः सुषुप्ते ज्ञायते यतः ।। ३७७.

जागेपणी आणि स्वप्नात चैतन्य मिश्रित असते, म्हणून ते स्पष्टपणे कळत नाही; गाढ झोपेत प्राणाला जाणीव नसते, हे उघड आहे.

अतो नात्मेन्द्रियं तस्मादिन्द्रियादिकमात्मनः । अहङ्काराऽपि नैवात्मा देहवद्‌व्यभिचारतः ।। ३७७.

म्हणून आत्मा इंद्रिये नाही; त्यामुळे आत्मा इंद्रियादींपेक्षा वेगळा आहे; अहंकारही आत्मा नाही, कारण तोही शरीरासारखा बदलतो.

उक्तेभ्यो व्यतिरिक्तोऽयमात्मा सर्वहृदि स्थितः । सर्वद्रष्टा च भोक्ता च नक्तमुज्ज्वलदीपवत् ।। ३७७.

हे आत्मा वरील सर्वांपेक्षा वेगळा असून सर्वांच्या हृदयात वसतो; तो सर्वांचा साक्षीदार आणि भोक्ता आहे, जणू काही रात्री उजळणारा दीप.

समाध्यारम्भकाले च एवं सञ्चिन्तयेन्मुनिः । यतो ब्रह्मण आकाशं खाद्वायुर्वायुतोऽनलः ।। ३७७.

ध्यानाची सुरुवात करताना, ऋषीने असे विचार करावे: ब्रह्मातून आकाश, आकाशातून वारा, वार्‍यातून अग्नी उत्पन्न होतो —

अग्नेरापो जलात्पृथ्वी ततः सूक्ष्मं शरीरकं । अपञ्चीकृतभूतेभ्य आसन् पञ्चीकृतान्यतः ।। ३७७.

अग्नीतून पाणी, पाण्यातून पृथ्वी निर्माण होते; त्यातून सूक्ष्म शरीर तयार होते, आणि पंचमहाभूतांचे मिश्रण न झालेल्यांतून स्थूल भूतांची निर्मिती होते.

स्थूलं शरीरं ध्यात्वास्माल्ल्यं ब्रह्मणि चिन्तयेत् । पञ्चोकृतानि भूतानि तत्कार्य्यञ्च विराट्‌स्मृतम् ।। ३७७.

स्थूल शरीराचे ध्यान करून, मग ब्रह्माचा विचार करावा; पंचमहाभूते आणि त्यांचे कार्य हेच विराट रूप म्हणून ओळखले जाते.

एतत् स्थूलं शरीरं हि आत्मनो ज्ञानकल्पितं । इन्द्रियैरथ विज्ञानं धीरा जागरितं विदुः ।। ३७७.

हे स्थूल शरीर हे आत्म्यासाठी ज्ञानाने निर्माण झाले आहे; ज्ञानी लोक जाणतात की इंद्रियांच्या साहाय्याने जाग्रत अवस्थेत ज्ञान मिळते.

विश्वस्तदबिमानी स्यात् त्रयमेनदकारकं । अपञ्चीकृतभूतानि तत्कार्थं लिङ्गमुच्यते ।। ३७७.

जो या शरीराशी एकरूप होतो, त्याला विश्व म्हणतात; ही तीनही अवस्था कर्तेपणाशिवाय आहेत; पंचमहाभूते मिश्रण न झालेली, आपले कार्य साधणारी, तीच सूक्ष्म शरीर म्हणून ओळखली जाते.

संयुक्तं सप्तदशभिर्हिरण्यगर्भसंज्ञितं । शरीरमात्मनः सूक्ष्मं लिङ्गमित्यभिधीयते ।। ३७७.

सतरा घटकांनी युक्त, हिरण्यगर्भ नावाने ओळखले जाणारे, आत्म्याचे सूक्ष्म शरीर लिंग शरीर म्हणून संबोधले जाते.

जाग्रत्संस्कारजः स्वप्नः प्रत्ययो विषयात्मकः । आत्मा तदुपमानी स्यात्तैजसो ह्यप्रपञ्चतः ।। ३७७.

जाग्रत अवस्थेतील संस्कारांपासून स्वप्न निर्माण होते, आणि ते विषयांनी भरलेले असते; आत्मा त्याच्याशी एकरूप झाल्यावर, त्याला तैजस म्हणतात, कारण ते अप्रकट असते.

स्थूलसूक्षअमशरीराख्यद्वयस्यैकं हि कारणं । आत्मा ज्ञानञ्च साभासं तदध्याहृतमुच्यते ।। ३७७.

स्थूल आणि सूक्ष्म शरीर तसेच देह नसलेल्या अवस्थेचा एकच कारण आहे — आत्मा आणि ज्ञान, त्यासोबत त्याचा प्रतिबिंब; हेच खरेपणाने लादलेले मानले जाते.

न सन्नासन्न सदसदेतत्सावयवं न तत् । निर्गतावयवं नेति नाभिन्नं भिन्नमेव च ।। ३७७.

हे अस्तित्वातही नाही, नाहीतरी नाही, दोन्हीही नाही आणि काहीच नाही; हे एकत्रित नाही, तुकड्यातही नाही; हे पूर्णपणे वेगळे नाही, पण वेगळेही आहे.

भिन्नाभिन्नं ह्यनिर्वाच्यं बन्धसंसारकारकं । एकं स ब्रह्म विज्ञानात् प्राप्तं नैव च कर्म्मभिः ।। ३७७.

हे वेगळे आणि एकरूपही आहे, खरंतर शब्दात सांगता येत नाही, हेच बंधन आणि संसाराचे कारण आहे; ते एक ब्रह्म आहे, जे केवळ ज्ञानाने मिळते, कर्माने कधीच नाही.

सर्वात्मना हीन्द्रियाणां संहारः कारणात्मनां । बुद्धेः स्थानं सुषुप्तं स्यात्तद्‌द्वयस्याभिमानवान् ।। ३७७.

सर्व इंद्रियांचे विलयन कारणरूप आत्म्यामुळे होते; बुद्धीचे स्थान म्हणजे गाढ झोप, आणि जो दोन्हीशी एकरूपता मानतो तो तिथेच असतो.

प्राज्ञ आत्मा त्रयञ्चैतत् म्कारः प्रणवः स्मृतः । अकारश्च उकारोऽसौ मकारो ह्ययमेव च ।। ३७७.

प्राज्ञ आत्मा म्हणजे हे तिन्ही, 'म' हा अक्षर प्रणव म्हणून ओळखला जातो; 'अ', 'उ' आणि 'म' — हीच त्याची मुख्य अक्षरे आहेत.

अहं साक्षी च चिन्मात्रो जाग्रत्स्वप्नादिकस्य च । नाज्ञानञ्चैव तत्कार्यं संसारादिकबन्धनं ।। ३७७.

मी जागृती, स्वप्न आणि इतर अवस्थांचा साक्षी आणि शुद्ध चैतन्य आहे; अज्ञान आणि त्याचे परिणाम, म्हणजे संसाराचे बंधन, माझे नाहीत.

नित्यशुद्धबन्धमुक्तसत्यमानन्दमद्वयं । ब्रह्माहमस्म्यहं ब्रह्म परं ज्योतिर्विमुक्त ओं ।। ३७७.

मी नित्य, शुद्ध, बंधनातही मुक्त, सत्य, आनंदस्वरूप आणि अद्वैत आहे; मीच ब्रह्म, मीच ब्रह्म, परम तेज, मुक्त — ॐ.

अहं ब्रह्म परं ज्ञानं समाधिर्बन्धघातकः । चिरमानन्दकं ब्रह्मा सत्यं ज्ञानमनन्तकं ।। ३७७.

मी ब्रह्म, परम ज्ञान आहे; समाधी हे बंधन नष्ट करणारे आहे; ब्रह्म म्हणजे शाश्वत आनंद, सत्य, ज्ञान आणि अनंत.

अयमात्मा परम्ब्रह्म तद्‌ ब्रह्म त्वमसीति च । गुरुणा बोधितो जीवो ह्यहं ब्रह्मस्मि वाह्यतः ।। ३७७.

हा आत्मा म्हणजेच परम ब्रह्म आहे; ते ब्रह्म म्हणजे 'तू हाच आहेस'; गुरुने शिकवल्यावर जीव बाह्यरूपाने जाणतो — 'मी ब्रह्म आहे'.

सोऽसावादित्यपुरुषः सोऽसावहमखण्ड ओं । मुच्यतेऽसारसंसाराद् ब्रह्मज्ञो ब्रह्म तद्भवेत् ।। ३७७.

तोच आदित्यपुरुष आहे, तोच मी आहे, अखंड — ॐ; निरर्थक संसारातून मुक्त झाल्यावर, ब्रह्म जाणणारा स्वतः ब्रह्म होतो.