अग्निपुराणम्

यतो वेदाः पुराणानि विद्योपनिषदस्तथा । श्लोकाः सूत्राणि भाष्याणि यच्चान्यद्वाङ्‌मयं भवेत् ।। ३७६.

ज्याच्यापासून वेद, पुराणे, विद्या, उपनिषदे, श्लोक, सूत्रे, भाष्ये आणि इतर सर्व वाङ्मय निर्माण होते.

पितृयानोपवीथ्याश्च यदगस्त्यस्य चान्तरं । तेनाग्निहोत्रिणो यान्ति प्र्जाकामा दिवं प्रति ।। ३७६.

पितृयान, उपवीथी आणि अगस्त्याच्या मार्गातील अंतर — यांद्वारे, जे प्रजेसाठी अग्निहोत्र करतात, ते स्वर्गात जातात.

ये च दानपराः सम्यगष्टाभिश्च गुणैर्युताः । अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयो गृहमेधिनः ।। ३७६.

जे दानाला समर्पित आहेत, आठ गुणांनी युक्त आहेत, असे ऐंशी हजार ऋषी गृहस्थ आहेत.

पुनरावर्त्तने वीजभूता धर्म्मप्रवर्त्तकाः । सप्तर्षिनागवीथ्याश्च देवलोकं समाश्रिताः ।। ३७६.

ते पुनर्जन्माचे बीज आहेत, धर्माचा प्रसार करणारे आहेत; सप्तर्षी आणि नागांच्या मार्गावर असणारे देवलोकात पोहोचले आहेत.

तावन्त एव मुनयः सर्वारम्भविवर्ज्जिताः । तपसा ब्रह्मचर्येण सङ्गत्यागेन मेधया ।। ३७६.

तितकेच ऋषी, जे सर्व कर्मांपासून मुक्त आहेत, त्यांनी तप, ब्रह्मचर्य, संगत्याग आणि बुद्धीने हे साध्य केले आहे.

यत्र यत्रावतिष्ठनेते यावदाहूतसंप्लवं । वेदानुवचनं यज्ञा ब्रह्मचर्य्यं तपो दमः ।। ३७६.

ते जिथे जिथे राहतात, तिथे यज्ञातील आहुती संपेपर्यंत, वेदपठण, यज्ञ, ब्रह्मचर्य, तप आणि संयम चालू असतो.

श्रद्धोपवासः सत्यत्वमात्मनो ज्ञानहेतवः । स त्वाश्रमैर्न्निदिध्यास्यः समस्तैरेवमेव तु ।। ३७६.

श्रद्धा, उपवास, सत्य बोलणे आणि आत्मज्ञान — हे सर्व ज्ञान मिळवण्याची कारणे आहेत; म्हणून, सर्व आश्रमांनी याचा अभ्यास करावा.

द्रष्टव्य्स्त्वथ मन्तव्यः श्रोतव्यश्च द्विजातिभिः । य एवमेनं विन्दन्ति ये चारण्यकमाश्रिताः ।। ३७६.

त्याला पाहिले पाहिजे, मनन केले पाहिजे आणि द्विजांनी ऐकले पाहिजे; जे त्याला शोधतात आणि जे अरण्यात राहतात, तेही.

उपासते द्विजाः सत्यं श्रद्धया परया युताः । क्रमात्ते सम्भवन्त्यर्च्चिंरहः शुक्लं तथोत्तरं ।। ३७६.

द्विज लोक सत्याची उपासना करतात, परम श्रद्धेने युक्त होतात; क्रमाने ते तेजस्वी मार्ग, दिवस, शुक्ल पक्ष आणि उत्तरायण प्राप्त करतात.

अयनन्देवलोकञ्च सवितारं सविद्युतं । ततस्तान् पुरुषोऽभ्येत्य मानसो ब्रह्मलोकिकान् ।। ३७६.

ते देवांचे लोक, सूर्य, वीज या मार्गांनी जातात; त्यानंतर पुरुष त्यांच्याजवळ येतो, जे मनाने ब्रह्मलोकात वास करतात.

करोति पुनारावृत्तिस्तेषामिह न विद्यते । यज्ञेन तपसा दानैर्ये हि स्वर्गजितो जनाः ।। ३७६.

तो त्यांना पुन्हा जन्म घेऊ देत नाही; जे लोक यज्ञ, तप आणि दानांनी स्वर्ग जिंकतात, ते पुन्हा या जगात येत नाहीत.

धूमं निशां कृष्णपक्षं दक्षिणायनमेव च । पितृलोकं चन्द्रमसं नभो वायुं जलं महीं ।। ३७६.

धूर, रात्र, कृष्णपक्ष, दक्षिणायन, पितृलोक, चंद्र, आकाश, वारा, पाणी आणि पृथ्वी —

क्रमात्ते सम्भवन्तीह पुनरेव व्रजन्ति च । एतद्यो न विजानाति मार्गद्वितयमात्मनः ।। ३७६.

ही सर्व गोष्टी एकामागून एक निर्माण होतात आणि पुन्हा पुन्हा परत येतात; जो कोणी आत्म्याचे हे दोन मार्ग ओळखत नाही —

दन्दशूकः पतङ्गो वा बवेत्कीटोऽथवा कृमिः । हृदये दीपवद्‌ब्रह्म ध्यानाज्जीवो मृतो भवेत् ।। ३७६.

तो सर्प, पतंग, किडा किंवा कृमि होऊ शकतो; पण जो आपल्या हृदयातील दीपासारख्या ब्रह्माचा ध्यान करतो, त्याचा जीव मृत्यूनंतर मुक्त होतो.

न्यायागतधनस्तत्त्वज्ञाननिष्ठोऽतिथिप्रियः । श्राद्धकृत्सत्यवादी च गृहस्थोऽपि विमुच्यते ।। ३७६.

जो योग्य मार्गाने संपत्ती मिळवतो, सत्यज्ञानात स्थिर असतो, पाहुण्यांचा स्नेही असतो, श्राद्ध करतो, आणि नेहमी सत्य बोलतो — असा गृहस्थसुद्धा मुक्त होतो.

अग्निरुवाच ब्रह्मज्ञानं प्रवक्ष्यामि संसाराज्ञानमुक्तये । अयमात्मा परं ब्रह्म अहमस्मीति मुच्यते ।। ३७७.

अग्नी म्हणाले: मी ब्रह्मज्ञान सांगतो, जे संसारातून मुक्त करणारे आहे: 'हा आत्मा म्हणजेच परब्रह्म आहे; मी तोच आहे' — असे समजल्याने मुक्ती मिळते.

देह आत्मा न भवति दृश्यत्वाच्च घटादिवत् । प्रसुप्ते मरणे देहादात्माऽन्यो ज्ञायते ध्रुवं ।। ३७७.

शरीर हा आत्मा नाही, कारण ते दिसते, जसे मडके वगैरे; झोपेत आणि मृत्यूनंतर, आत्मा शरीरापेक्षा वेगळा आहे हे निश्चितपणे कळते.

देहः स चेद्‌व्यवहरेदविकार्य्यादिसन्निभः । चक्षुरादीनीन्द्रियाणि नात्मा वै करणं त्वतः ।। ३७७.

जर शरीरच आत्मा असता, तर ते कधीही बदलत नाही असे वागतं; डोळे वगैरे इंद्रिये आत्मा नाहीत, कारण ती फक्त साधने आहेत.

मनो धीरपि आत्मा न दीपवत् करणं त्वतः । प्राणोऽप्यात्मा न भवति सुषुप्ते चित्प्रभावतः ।। ३७७.

मन आणि बुद्धी हेही आत्मा नाहीत, कारण ती दीपासारखी साधने आहेत; प्राणसुद्धा आत्मा नाही, कारण गाढ झोपेत केवळ चैतन्यच असते.

जाग्रत्स्वप्ने च चैतन्यं सङ्कीर्णत्वान्न बुध्यते । विज्ञानरहितः प्राणः सुषुप्ते ज्ञायते यतः ।। ३७७.

जागेपणी आणि स्वप्नात चैतन्य मिश्रित असते, म्हणून ते स्पष्टपणे कळत नाही; गाढ झोपेत प्राणाला जाणीव नसते, हे उघड आहे.

अतो नात्मेन्द्रियं तस्मादिन्द्रियादिकमात्मनः । अहङ्काराऽपि नैवात्मा देहवद्‌व्यभिचारतः ।। ३७७.

म्हणून आत्मा इंद्रिये नाही; त्यामुळे आत्मा इंद्रियादींपेक्षा वेगळा आहे; अहंकारही आत्मा नाही, कारण तोही शरीरासारखा बदलतो.

उक्तेभ्यो व्यतिरिक्तोऽयमात्मा सर्वहृदि स्थितः । सर्वद्रष्टा च भोक्ता च नक्तमुज्ज्वलदीपवत् ।। ३७७.

हे आत्मा वरील सर्वांपेक्षा वेगळा असून सर्वांच्या हृदयात वसतो; तो सर्वांचा साक्षीदार आणि भोक्ता आहे, जणू काही रात्री उजळणारा दीप.

समाध्यारम्भकाले च एवं सञ्चिन्तयेन्मुनिः । यतो ब्रह्मण आकाशं खाद्वायुर्वायुतोऽनलः ।। ३७७.

ध्यानाची सुरुवात करताना, ऋषीने असे विचार करावे: ब्रह्मातून आकाश, आकाशातून वारा, वार्‍यातून अग्नी उत्पन्न होतो —

अग्नेरापो जलात्पृथ्वी ततः सूक्ष्मं शरीरकं । अपञ्चीकृतभूतेभ्य आसन् पञ्चीकृतान्यतः ।। ३७७.

अग्नीतून पाणी, पाण्यातून पृथ्वी निर्माण होते; त्यातून सूक्ष्म शरीर तयार होते, आणि पंचमहाभूतांचे मिश्रण न झालेल्यांतून स्थूल भूतांची निर्मिती होते.

स्थूलं शरीरं ध्यात्वास्माल्ल्यं ब्रह्मणि चिन्तयेत् । पञ्चोकृतानि भूतानि तत्कार्य्यञ्च विराट्‌स्मृतम् ।। ३७७.

स्थूल शरीराचे ध्यान करून, मग ब्रह्माचा विचार करावा; पंचमहाभूते आणि त्यांचे कार्य हेच विराट रूप म्हणून ओळखले जाते.

एतत् स्थूलं शरीरं हि आत्मनो ज्ञानकल्पितं । इन्द्रियैरथ विज्ञानं धीरा जागरितं विदुः ।। ३७७.

हे स्थूल शरीर हे आत्म्यासाठी ज्ञानाने निर्माण झाले आहे; ज्ञानी लोक जाणतात की इंद्रियांच्या साहाय्याने जाग्रत अवस्थेत ज्ञान मिळते.

विश्वस्तदबिमानी स्यात् त्रयमेनदकारकं । अपञ्चीकृतभूतानि तत्कार्थं लिङ्गमुच्यते ।। ३७७.

जो या शरीराशी एकरूप होतो, त्याला विश्व म्हणतात; ही तीनही अवस्था कर्तेपणाशिवाय आहेत; पंचमहाभूते मिश्रण न झालेली, आपले कार्य साधणारी, तीच सूक्ष्म शरीर म्हणून ओळखली जाते.

संयुक्तं सप्तदशभिर्हिरण्यगर्भसंज्ञितं । शरीरमात्मनः सूक्ष्मं लिङ्गमित्यभिधीयते ।। ३७७.

सतरा घटकांनी युक्त, हिरण्यगर्भ नावाने ओळखले जाणारे, आत्म्याचे सूक्ष्म शरीर लिंग शरीर म्हणून संबोधले जाते.

जाग्रत्संस्कारजः स्वप्नः प्रत्ययो विषयात्मकः । आत्मा तदुपमानी स्यात्तैजसो ह्यप्रपञ्चतः ।। ३७७.

जाग्रत अवस्थेतील संस्कारांपासून स्वप्न निर्माण होते, आणि ते विषयांनी भरलेले असते; आत्मा त्याच्याशी एकरूप झाल्यावर, त्याला तैजस म्हणतात, कारण ते अप्रकट असते.