अग्निपुराणम्

अनन्ता रश्मयस्तस्य दीपवद् यः स्थितो हृदि । सितासिताः कद्रुनीलाः कपिलाः पीतलोहिताः ।। ३७६.

त्याचे किरण अनंत आहेत, जसे हृदयात स्थिर असलेल्या दिव्याचे असतात; ते पांढरे, काळे, तांबूस, निळे, तपकिरी, पिवळे आणि लाल असे विविध रंगांचे असतात.

ऊद्‌र्ध्वमेकः स्थितस्तेषां यो भित्त्वा सूर्य्यमण्डलं । ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन याति पराङ्गतिं ।। ३७६.

त्यातला एक किरण वरच्या दिशेने उभा राहतो आणि सूर्याच्या मंडलाला भेदून जातो; त्याच्यामुळे तो ब्रह्मलोकापलीकडे जाऊन परम अवस्थेला पोहोचतो.

यदस्यान्यद्रश्मिशतमूद्‌र्ध्वमेव व्यवस्थितम् । तेन देवनिकायानि धामानि प्रतिपद्यते ।। ३७६.

त्याच्या इतर असंख्य किरणांपैकी जे वरच्या दिशेने स्थिर आहेत, त्यांच्यामुळे तो देवांच्या विविध लोकांमध्ये स्थान मिळवतो.

ये नैकरूपाश्चाधस्ताद्रश्मयोऽस्य मृदुप्रभाः । इह कर्मोपभोगाय तैश्च सञ्चरते हि सः ।। ३७६.

त्याच्या अनेक आणि मृदू तेजाच्या किरणांनी, खाली या जगात, कर्मफळांचा उपभोग घेण्यासाठी तो फिरतो.

बुद्धीन्द्रियाणि सर्वाणि मनः कर्मेन्द्रियाणि च । अहङ्कारश्च बुद्धिश्च पृथिव्यादीनि चैव हि ।। ३७६.

सर्व बुद्धीेंद्रिये, मन, कर्मेंद्रिये, अहंकार, बुद्धी आणि पृथ्वीपासून सुरू होणारी पंचमहाभूते — ही सर्व त्याच्याच आहेत.

अव्यक्त आत्मा ज्ञेत्रज्ञः क्षेत्रस्यास्य निगद्यते । ईश्वरः सर्वभूतस्य सन्नसन् सदसच्च सः ।। ३७६.

अव्यक्त आत्मा, जो ज्ञानाचा जाणणारा आहे, त्याला या क्षेत्राचा ज्ञाता म्हणतात; तो सर्व जीवांचा स्वामी असून, अस्तित्व आणि अनस्तित्व अशा दोन्हीतही तो आहे.

बुद्धेरुत्पत्तिरव्यक्ता ततोऽहङ्कारसम्भवः । तस्मात् खादीनि जायन्ते एकोत्तरगुणानि तु ।। ३७६.

बुद्धीची उत्पत्ती अव्यक्तापासून होते, त्यानंतर अहंकार निर्माण होतो; त्यापासून आकाशादी पंचमहाभूते, प्रत्येकीत एक अधिक गुण असलेली, जन्म घेतात.

शब्दः स्पर्शश्च रुपञ्च रसों गन्धश्च तद्‌गुणाः । यो यस्मिन्नाश्रितश्चैषां स तस्मिन्नेव लीयते ।। ३७६.

शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध हे त्यांचे गुण आहेत; ज्यामध्ये हे गुण आधारलेले असतात, त्यातच ते शेवटी विलीन होतात.

सत्त्वं रजस्तमश्चैव गुणास्तस्यैव कीत्तिताः । रजस्तमोब्यामाविष्टश्चक्रवद्‌भ्राम्यते हि सः ।। ३७६.

सत्त्व, रज आणि तम हे त्याचे गुण सांगितले आहेत; रज आणि तम यांनी व्यापले गेले असता, तो चाकासारखा फिरतो.

अनादिरादिमान् यश्च स एव पुरुषः परः । लिङ्गेन्द्रियैरुपग्राह्यः स विकार उदाहृतः ।। ३७६.

जो अनादी असूनही आदिमान आहे, तोच परम पुरुष सूक्ष्म इंद्रियांनी जाणता येतो; त्याला विकार असे म्हटले जाते.

यतो वेदाः पुराणानि विद्योपनिषदस्तथा । श्लोकाः सूत्राणि भाष्याणि यच्चान्यद्वाङ्‌मयं भवेत् ।। ३७६.

ज्याच्यापासून वेद, पुराणे, विद्या, उपनिषदे, श्लोक, सूत्रे, भाष्ये आणि इतर सर्व वाङ्मय निर्माण होते.

पितृयानोपवीथ्याश्च यदगस्त्यस्य चान्तरं । तेनाग्निहोत्रिणो यान्ति प्र्जाकामा दिवं प्रति ।। ३७६.

पितृयान, उपवीथी आणि अगस्त्याच्या मार्गातील अंतर — यांद्वारे, जे प्रजेसाठी अग्निहोत्र करतात, ते स्वर्गात जातात.

ये च दानपराः सम्यगष्टाभिश्च गुणैर्युताः । अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयो गृहमेधिनः ।। ३७६.

जे दानाला समर्पित आहेत, आठ गुणांनी युक्त आहेत, असे ऐंशी हजार ऋषी गृहस्थ आहेत.

पुनरावर्त्तने वीजभूता धर्म्मप्रवर्त्तकाः । सप्तर्षिनागवीथ्याश्च देवलोकं समाश्रिताः ।। ३७६.

ते पुनर्जन्माचे बीज आहेत, धर्माचा प्रसार करणारे आहेत; सप्तर्षी आणि नागांच्या मार्गावर असणारे देवलोकात पोहोचले आहेत.

तावन्त एव मुनयः सर्वारम्भविवर्ज्जिताः । तपसा ब्रह्मचर्येण सङ्गत्यागेन मेधया ।। ३७६.

तितकेच ऋषी, जे सर्व कर्मांपासून मुक्त आहेत, त्यांनी तप, ब्रह्मचर्य, संगत्याग आणि बुद्धीने हे साध्य केले आहे.

यत्र यत्रावतिष्ठनेते यावदाहूतसंप्लवं । वेदानुवचनं यज्ञा ब्रह्मचर्य्यं तपो दमः ।। ३७६.

ते जिथे जिथे राहतात, तिथे यज्ञातील आहुती संपेपर्यंत, वेदपठण, यज्ञ, ब्रह्मचर्य, तप आणि संयम चालू असतो.

श्रद्धोपवासः सत्यत्वमात्मनो ज्ञानहेतवः । स त्वाश्रमैर्न्निदिध्यास्यः समस्तैरेवमेव तु ।। ३७६.

श्रद्धा, उपवास, सत्य बोलणे आणि आत्मज्ञान — हे सर्व ज्ञान मिळवण्याची कारणे आहेत; म्हणून, सर्व आश्रमांनी याचा अभ्यास करावा.

द्रष्टव्य्स्त्वथ मन्तव्यः श्रोतव्यश्च द्विजातिभिः । य एवमेनं विन्दन्ति ये चारण्यकमाश्रिताः ।। ३७६.

त्याला पाहिले पाहिजे, मनन केले पाहिजे आणि द्विजांनी ऐकले पाहिजे; जे त्याला शोधतात आणि जे अरण्यात राहतात, तेही.

उपासते द्विजाः सत्यं श्रद्धया परया युताः । क्रमात्ते सम्भवन्त्यर्च्चिंरहः शुक्लं तथोत्तरं ।। ३७६.

द्विज लोक सत्याची उपासना करतात, परम श्रद्धेने युक्त होतात; क्रमाने ते तेजस्वी मार्ग, दिवस, शुक्ल पक्ष आणि उत्तरायण प्राप्त करतात.

अयनन्देवलोकञ्च सवितारं सविद्युतं । ततस्तान् पुरुषोऽभ्येत्य मानसो ब्रह्मलोकिकान् ।। ३७६.

ते देवांचे लोक, सूर्य, वीज या मार्गांनी जातात; त्यानंतर पुरुष त्यांच्याजवळ येतो, जे मनाने ब्रह्मलोकात वास करतात.

करोति पुनारावृत्तिस्तेषामिह न विद्यते । यज्ञेन तपसा दानैर्ये हि स्वर्गजितो जनाः ।। ३७६.

तो त्यांना पुन्हा जन्म घेऊ देत नाही; जे लोक यज्ञ, तप आणि दानांनी स्वर्ग जिंकतात, ते पुन्हा या जगात येत नाहीत.

धूमं निशां कृष्णपक्षं दक्षिणायनमेव च । पितृलोकं चन्द्रमसं नभो वायुं जलं महीं ।। ३७६.

धूर, रात्र, कृष्णपक्ष, दक्षिणायन, पितृलोक, चंद्र, आकाश, वारा, पाणी आणि पृथ्वी —

क्रमात्ते सम्भवन्तीह पुनरेव व्रजन्ति च । एतद्यो न विजानाति मार्गद्वितयमात्मनः ।। ३७६.

ही सर्व गोष्टी एकामागून एक निर्माण होतात आणि पुन्हा पुन्हा परत येतात; जो कोणी आत्म्याचे हे दोन मार्ग ओळखत नाही —

दन्दशूकः पतङ्गो वा बवेत्कीटोऽथवा कृमिः । हृदये दीपवद्‌ब्रह्म ध्यानाज्जीवो मृतो भवेत् ।। ३७६.

तो सर्प, पतंग, किडा किंवा कृमि होऊ शकतो; पण जो आपल्या हृदयातील दीपासारख्या ब्रह्माचा ध्यान करतो, त्याचा जीव मृत्यूनंतर मुक्त होतो.

न्यायागतधनस्तत्त्वज्ञाननिष्ठोऽतिथिप्रियः । श्राद्धकृत्सत्यवादी च गृहस्थोऽपि विमुच्यते ।। ३७६.

जो योग्य मार्गाने संपत्ती मिळवतो, सत्यज्ञानात स्थिर असतो, पाहुण्यांचा स्नेही असतो, श्राद्ध करतो, आणि नेहमी सत्य बोलतो — असा गृहस्थसुद्धा मुक्त होतो.

अग्निरुवाच ब्रह्मज्ञानं प्रवक्ष्यामि संसाराज्ञानमुक्तये । अयमात्मा परं ब्रह्म अहमस्मीति मुच्यते ।। ३७७.

अग्नी म्हणाले: मी ब्रह्मज्ञान सांगतो, जे संसारातून मुक्त करणारे आहे: 'हा आत्मा म्हणजेच परब्रह्म आहे; मी तोच आहे' — असे समजल्याने मुक्ती मिळते.

देह आत्मा न भवति दृश्यत्वाच्च घटादिवत् । प्रसुप्ते मरणे देहादात्माऽन्यो ज्ञायते ध्रुवं ।। ३७७.

शरीर हा आत्मा नाही, कारण ते दिसते, जसे मडके वगैरे; झोपेत आणि मृत्यूनंतर, आत्मा शरीरापेक्षा वेगळा आहे हे निश्चितपणे कळते.

देहः स चेद्‌व्यवहरेदविकार्य्यादिसन्निभः । चक्षुरादीनीन्द्रियाणि नात्मा वै करणं त्वतः ।। ३७७.

जर शरीरच आत्मा असता, तर ते कधीही बदलत नाही असे वागतं; डोळे वगैरे इंद्रिये आत्मा नाहीत, कारण ती फक्त साधने आहेत.

मनो धीरपि आत्मा न दीपवत् करणं त्वतः । प्राणोऽप्यात्मा न भवति सुषुप्ते चित्प्रभावतः ।। ३७७.

मन आणि बुद्धी हेही आत्मा नाहीत, कारण ती दीपासारखी साधने आहेत; प्राणसुद्धा आत्मा नाही, कारण गाढ झोपेत केवळ चैतन्यच असते.