अग्निपुराणम्

सुरेन्द्रकन्या इत्याद्या गुणाश्च प्रतिभादयः । तृणवत्तान्त्यजेद् यस्तु तस्य विष्णुः प्रसीदति ।। ३७६.

स्वर्गराजाच्या कन्यांचा स्नेह आणि इतर तेजस्वी गुण, हे जो कोणी तृणासारखे सोडून देतो, त्याच्यावर विष्णू प्रसन्न होतो.

अणिमादिगुणैश्वर्य्यः शिष्ये ज्ञानं प्रकाश्य च । भुक्त्वा भोगान् यथेच्छातस्तनून्त्यक्त्वालयात्ततः ।। ३७६.

अणिमा वगैरे दिव्य शक्ती मिळाल्यावर, शिष्याला ज्ञान सांगून, इच्छेनुसार सुख उपभोगून, तो आपले शरीर सोडून निघून जातो.

तिष्ठेत् स्वात्मनि विज्ञान आनन्दे ब्रह्मणीश्वरे । मलिनो हि यथादर्श आत्मज्ञानाय न क्षमः ।। ३७६.

तो स्वतःच्या आत्म्यात, ज्ञानात, आनंदात आणि परमेश्वर ब्रह्मात स्थिर राहतो; जसा मळलेला आरसा स्वतःचे प्रतिबिंब दाखवू शकत नाही, तसा अशुद्ध मनुष्य आत्मज्ञानासाठी योग्य ठरत नाही.

सर्वाश्रयान्निजे देहे देही विन्दति वेदनां । योगयुक्तस्तु सर्व्वेषां योगान्नाप्नोति वेदनां ।। ३७६.

सर्व प्रकारच्या आसक्तीमुळे देहधारी जीव आपल्या शरीरात सुखदुःख अनुभवतो; पण जो योगाने एकरूप झाला आहे, त्याला कोणत्याही गोष्टीमुळे वेदना होत नाही.

आकाशमेकं हि यथा घटादिषु पृथग् भवेत् । तथात्मैको ह्यनेकेषु जलाधारेष्विवांशुमान् ।। ३७६.

एकच आकाश वेगवेगळ्या भांड्यांमध्ये वेगळे वाटते, तसेच एक आत्मा अनेक शरीरांत जसा सूर्य वेगवेगळ्या पाण्यात उमटतो, तसा आहे.

ब्रह्मखानिलतेजांसि जलभूक्षितिधातवः । इमे लोका एष चात्मा तस्माच्च सचराचरं ।। ३७६.

ब्रह्म, आकाश, वारा, अग्नी, पाणी, पृथ्वी आणि पंचमहाभूत, हे सर्व जग, हा आत्मा आणि सर्व चराचर या एकाच स्रोतापासून निर्माण झाले आहेत.

मृद्दण्ड चक्रसंयोगात् कुम्भकारो यथा घटं । करोति तृणमृत्काष्ठैर्गृहं वा गृहकारकः ।। ३७६.

माती, काठी आणि चाक यांच्या साहाय्याने कुंभार जसा भांडे बनवतो किंवा गृहनिर्माता तृण, माती आणि लाकूड वापरून घर उभारतो,

करणान्येवमादाय तासु तास्विह योनिषु । सृजत्यात्मानमात्मैव सम्भूय करणानि च ।। ३७६.

तसेच आत्मा वेगवेगळ्या जन्मांत वेगवेगळी साधने घेऊन, स्वतःला आणि ती साधने पुन्हा पुन्हा निर्माण करतो.

कर्मणादोषमोहाभ्यामिच्छयैव स बध्यते । ज्ञानाद्विमुच्यते जीवो धर्माद् योगी न रोगभाक् ।। ३७६.

कर्म, दोष आणि मोह यांच्या इच्छेमुळे जीव बांधला जातो; ज्ञानामुळे तो मुक्त होतो, आणि धर्मामुळे योग्याला रोग जडत नाही.

वर्त्याधारस्नेहयोगाद् यथा दीपस्य संस्थितिः । विक्रियापि च दृष्टैवमकाले प्राणसंक्षयः ।। ३७६.

जसा दिवा वात, आधार आणि तेलामुळे स्थिर राहतो, तशीच त्याची स्थिती बदलते; पण योग्य वेळ आली की प्राण संपतो.

अनन्ता रश्मयस्तस्य दीपवद् यः स्थितो हृदि । सितासिताः कद्रुनीलाः कपिलाः पीतलोहिताः ।। ३७६.

त्याचे किरण अनंत आहेत, जसे हृदयात स्थिर असलेल्या दिव्याचे असतात; ते पांढरे, काळे, तांबूस, निळे, तपकिरी, पिवळे आणि लाल असे विविध रंगांचे असतात.

ऊद्‌र्ध्वमेकः स्थितस्तेषां यो भित्त्वा सूर्य्यमण्डलं । ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन याति पराङ्गतिं ।। ३७६.

त्यातला एक किरण वरच्या दिशेने उभा राहतो आणि सूर्याच्या मंडलाला भेदून जातो; त्याच्यामुळे तो ब्रह्मलोकापलीकडे जाऊन परम अवस्थेला पोहोचतो.

यदस्यान्यद्रश्मिशतमूद्‌र्ध्वमेव व्यवस्थितम् । तेन देवनिकायानि धामानि प्रतिपद्यते ।। ३७६.

त्याच्या इतर असंख्य किरणांपैकी जे वरच्या दिशेने स्थिर आहेत, त्यांच्यामुळे तो देवांच्या विविध लोकांमध्ये स्थान मिळवतो.

ये नैकरूपाश्चाधस्ताद्रश्मयोऽस्य मृदुप्रभाः । इह कर्मोपभोगाय तैश्च सञ्चरते हि सः ।। ३७६.

त्याच्या अनेक आणि मृदू तेजाच्या किरणांनी, खाली या जगात, कर्मफळांचा उपभोग घेण्यासाठी तो फिरतो.

बुद्धीन्द्रियाणि सर्वाणि मनः कर्मेन्द्रियाणि च । अहङ्कारश्च बुद्धिश्च पृथिव्यादीनि चैव हि ।। ३७६.

सर्व बुद्धीेंद्रिये, मन, कर्मेंद्रिये, अहंकार, बुद्धी आणि पृथ्वीपासून सुरू होणारी पंचमहाभूते — ही सर्व त्याच्याच आहेत.

अव्यक्त आत्मा ज्ञेत्रज्ञः क्षेत्रस्यास्य निगद्यते । ईश्वरः सर्वभूतस्य सन्नसन् सदसच्च सः ।। ३७६.

अव्यक्त आत्मा, जो ज्ञानाचा जाणणारा आहे, त्याला या क्षेत्राचा ज्ञाता म्हणतात; तो सर्व जीवांचा स्वामी असून, अस्तित्व आणि अनस्तित्व अशा दोन्हीतही तो आहे.

बुद्धेरुत्पत्तिरव्यक्ता ततोऽहङ्कारसम्भवः । तस्मात् खादीनि जायन्ते एकोत्तरगुणानि तु ।। ३७६.

बुद्धीची उत्पत्ती अव्यक्तापासून होते, त्यानंतर अहंकार निर्माण होतो; त्यापासून आकाशादी पंचमहाभूते, प्रत्येकीत एक अधिक गुण असलेली, जन्म घेतात.

शब्दः स्पर्शश्च रुपञ्च रसों गन्धश्च तद्‌गुणाः । यो यस्मिन्नाश्रितश्चैषां स तस्मिन्नेव लीयते ।। ३७६.

शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध हे त्यांचे गुण आहेत; ज्यामध्ये हे गुण आधारलेले असतात, त्यातच ते शेवटी विलीन होतात.

सत्त्वं रजस्तमश्चैव गुणास्तस्यैव कीत्तिताः । रजस्तमोब्यामाविष्टश्चक्रवद्‌भ्राम्यते हि सः ।। ३७६.

सत्त्व, रज आणि तम हे त्याचे गुण सांगितले आहेत; रज आणि तम यांनी व्यापले गेले असता, तो चाकासारखा फिरतो.

अनादिरादिमान् यश्च स एव पुरुषः परः । लिङ्गेन्द्रियैरुपग्राह्यः स विकार उदाहृतः ।। ३७६.

जो अनादी असूनही आदिमान आहे, तोच परम पुरुष सूक्ष्म इंद्रियांनी जाणता येतो; त्याला विकार असे म्हटले जाते.

यतो वेदाः पुराणानि विद्योपनिषदस्तथा । श्लोकाः सूत्राणि भाष्याणि यच्चान्यद्वाङ्‌मयं भवेत् ।। ३७६.

ज्याच्यापासून वेद, पुराणे, विद्या, उपनिषदे, श्लोक, सूत्रे, भाष्ये आणि इतर सर्व वाङ्मय निर्माण होते.

पितृयानोपवीथ्याश्च यदगस्त्यस्य चान्तरं । तेनाग्निहोत्रिणो यान्ति प्र्जाकामा दिवं प्रति ।। ३७६.

पितृयान, उपवीथी आणि अगस्त्याच्या मार्गातील अंतर — यांद्वारे, जे प्रजेसाठी अग्निहोत्र करतात, ते स्वर्गात जातात.

ये च दानपराः सम्यगष्टाभिश्च गुणैर्युताः । अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयो गृहमेधिनः ।। ३७६.

जे दानाला समर्पित आहेत, आठ गुणांनी युक्त आहेत, असे ऐंशी हजार ऋषी गृहस्थ आहेत.

पुनरावर्त्तने वीजभूता धर्म्मप्रवर्त्तकाः । सप्तर्षिनागवीथ्याश्च देवलोकं समाश्रिताः ।। ३७६.

ते पुनर्जन्माचे बीज आहेत, धर्माचा प्रसार करणारे आहेत; सप्तर्षी आणि नागांच्या मार्गावर असणारे देवलोकात पोहोचले आहेत.

तावन्त एव मुनयः सर्वारम्भविवर्ज्जिताः । तपसा ब्रह्मचर्येण सङ्गत्यागेन मेधया ।। ३७६.

तितकेच ऋषी, जे सर्व कर्मांपासून मुक्त आहेत, त्यांनी तप, ब्रह्मचर्य, संगत्याग आणि बुद्धीने हे साध्य केले आहे.

यत्र यत्रावतिष्ठनेते यावदाहूतसंप्लवं । वेदानुवचनं यज्ञा ब्रह्मचर्य्यं तपो दमः ।। ३७६.

ते जिथे जिथे राहतात, तिथे यज्ञातील आहुती संपेपर्यंत, वेदपठण, यज्ञ, ब्रह्मचर्य, तप आणि संयम चालू असतो.

श्रद्धोपवासः सत्यत्वमात्मनो ज्ञानहेतवः । स त्वाश्रमैर्न्निदिध्यास्यः समस्तैरेवमेव तु ।। ३७६.

श्रद्धा, उपवास, सत्य बोलणे आणि आत्मज्ञान — हे सर्व ज्ञान मिळवण्याची कारणे आहेत; म्हणून, सर्व आश्रमांनी याचा अभ्यास करावा.

द्रष्टव्य्स्त्वथ मन्तव्यः श्रोतव्यश्च द्विजातिभिः । य एवमेनं विन्दन्ति ये चारण्यकमाश्रिताः ।। ३७६.

त्याला पाहिले पाहिजे, मनन केले पाहिजे आणि द्विजांनी ऐकले पाहिजे; जे त्याला शोधतात आणि जे अरण्यात राहतात, तेही.

उपासते द्विजाः सत्यं श्रद्धया परया युताः । क्रमात्ते सम्भवन्त्यर्च्चिंरहः शुक्लं तथोत्तरं ।। ३७६.

द्विज लोक सत्याची उपासना करतात, परम श्रद्धेने युक्त होतात; क्रमाने ते तेजस्वी मार्ग, दिवस, शुक्ल पक्ष आणि उत्तरायण प्राप्त करतात.