अग्निपुराणम्

सम्पूर्णमण्डलं व्योम्नि शिवकल्लोलपूर्णितं । तथा हृत्‌कमले ध्यायेत्तन्मध्ये स्वतनुं स्मरेत् ३७५.

आकाशात पूर्ण वर्तुळ, शिवाच्या लाटांनी भरलेले, त्याचे ध्यान करावे; तसेच हृदयकमळात, त्याच्या मध्यभागी स्वतःचे स्वरूप आठवावे.

अग्निरुवाच यदात्ममात्रं निर्भासं स्तिमितोदधिवत् स्थितं । चैतन्यरूपवद्ध्यानं तत् समाधिरिहोच्यते ।। ३७६.

अग्नी म्हणाले: जेव्हा आत्मा एकटा, स्थिर समुद्रासारखा, तेजाने उजळतो, आणि जाणीवस्वरूप ध्यान होते, तेव्हा त्याला येथे समाधी म्हणतात.

ध्यायन्मनः सन्निवेश्य यस्तिष्ठेदचलस्थिरः । निर्वातानलवद्योगी समाधिस्थः प्रकीर्त्तितः ।। ३७६.

जो मन ध्यानात स्थिर करून, हलू न देता, वाऱ्याविना जळणाऱ्या अग्नीप्रमाणे बसतो, त्याला समाधिस्थ योगी म्हणतात.

न श्रृणोति न चाघ्राति न पश्यति न वम्यति । न च सपर्शं विजानाति न सङ्कल्पयते मनः ।। ३७६.

तो ऐकत नाही, वास घेत नाही, पाहत नाही, बोलत नाही; स्पर्श जाणत नाही, आणि मनात विचारही करत नाही.

न चाभिमन्यते किञ्चिन्न च बुध्यति काष्ठवत् । एवमीश्वरसंलीनः समाधिस्थः स गीयते ।। ३७६.

तो काहीच आपले मानत नाही, जागा होत नाही, जणू लाकडासारखा; अशा प्रकारे ईश्वरात विलीन झालेला, तो समाधिस्थ म्हणवतो.

यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता । ध्यायतो विष्णुमात्मानं समाधिस्तस्य योगिनः ।। ३७६.

जसा वाऱ्याचा स्पर्श नसलेल्या जागेत ठेवलेला दिवा हलत नाही, तशीच स्थिती ध्यानाची सांगितली आहे. जो योगी विष्णूला स्वतःच्या आत्म्यासारखा ध्यानात ठेवतो, त्याचा समाधी स्थिर आणि अढळ होतो.

उपसर्गाः प्रवर्त्तन्ते दिव्याः सिद्धिप्रसूचकाः । पातितः श्रावणो धातुर्दशनस्बाङ्गवेदनाः ।। ३७६.

दिव्य शक्ती मिळण्याच्या आधी काही अद्भुत लक्षणे दिसू लागतात — कानात गुंजन, शरीर थरथरणे, दात आणि अंगात वेगळ्या प्रकारची जाणीव होणे.

प्रार्थयन्ति च तं देवा भोगैर्दिव्यैश्च योगिनं । नृपाश्च पृथिवीदानैर्धनैस्च सुधनाधिपाः ।। ३७६.

स्वर्गातील देवता त्या योग्याला स्वर्गीय सुखांनी आकर्षित करतात, आणि पृथ्वीवरील राजे व धनाढ्य लोक त्याच्याकडे जमीन व धन देण्यासाठी येतात.

वेदादिसर्व्वशास्त्रञ्च स्वयमेव प्रवर्तते । अभीष्टछन्दोविषयं काव्यञ्चास्य प्रवर्त्तते ।। ३७६.

सर्व वेद आणि इतर शास्त्रे त्याच्या अंतरात्म्यात आपोआप प्रकट होतात; त्याला हवे ते काव्य किंवा इच्छित विचार सहज उमटतात.

रसायनानि दिव्यानि दिव्याश्चौषधयस्तथा । समस्तानि च शिल्पानि कलाः सर्वाश्च विन्दति ।। ३७६.

तो दिव्य अमृत, स्वर्गीय औषधे, सर्व प्रकारची कला आणि कौशल्ये सहज प्राप्त करतो.

सुरेन्द्रकन्या इत्याद्या गुणाश्च प्रतिभादयः । तृणवत्तान्त्यजेद् यस्तु तस्य विष्णुः प्रसीदति ।। ३७६.

स्वर्गराजाच्या कन्यांचा स्नेह आणि इतर तेजस्वी गुण, हे जो कोणी तृणासारखे सोडून देतो, त्याच्यावर विष्णू प्रसन्न होतो.

अणिमादिगुणैश्वर्य्यः शिष्ये ज्ञानं प्रकाश्य च । भुक्त्वा भोगान् यथेच्छातस्तनून्त्यक्त्वालयात्ततः ।। ३७६.

अणिमा वगैरे दिव्य शक्ती मिळाल्यावर, शिष्याला ज्ञान सांगून, इच्छेनुसार सुख उपभोगून, तो आपले शरीर सोडून निघून जातो.

तिष्ठेत् स्वात्मनि विज्ञान आनन्दे ब्रह्मणीश्वरे । मलिनो हि यथादर्श आत्मज्ञानाय न क्षमः ।। ३७६.

तो स्वतःच्या आत्म्यात, ज्ञानात, आनंदात आणि परमेश्वर ब्रह्मात स्थिर राहतो; जसा मळलेला आरसा स्वतःचे प्रतिबिंब दाखवू शकत नाही, तसा अशुद्ध मनुष्य आत्मज्ञानासाठी योग्य ठरत नाही.

सर्वाश्रयान्निजे देहे देही विन्दति वेदनां । योगयुक्तस्तु सर्व्वेषां योगान्नाप्नोति वेदनां ।। ३७६.

सर्व प्रकारच्या आसक्तीमुळे देहधारी जीव आपल्या शरीरात सुखदुःख अनुभवतो; पण जो योगाने एकरूप झाला आहे, त्याला कोणत्याही गोष्टीमुळे वेदना होत नाही.

आकाशमेकं हि यथा घटादिषु पृथग् भवेत् । तथात्मैको ह्यनेकेषु जलाधारेष्विवांशुमान् ।। ३७६.

एकच आकाश वेगवेगळ्या भांड्यांमध्ये वेगळे वाटते, तसेच एक आत्मा अनेक शरीरांत जसा सूर्य वेगवेगळ्या पाण्यात उमटतो, तसा आहे.

ब्रह्मखानिलतेजांसि जलभूक्षितिधातवः । इमे लोका एष चात्मा तस्माच्च सचराचरं ।। ३७६.

ब्रह्म, आकाश, वारा, अग्नी, पाणी, पृथ्वी आणि पंचमहाभूत, हे सर्व जग, हा आत्मा आणि सर्व चराचर या एकाच स्रोतापासून निर्माण झाले आहेत.

मृद्दण्ड चक्रसंयोगात् कुम्भकारो यथा घटं । करोति तृणमृत्काष्ठैर्गृहं वा गृहकारकः ।। ३७६.

माती, काठी आणि चाक यांच्या साहाय्याने कुंभार जसा भांडे बनवतो किंवा गृहनिर्माता तृण, माती आणि लाकूड वापरून घर उभारतो,

करणान्येवमादाय तासु तास्विह योनिषु । सृजत्यात्मानमात्मैव सम्भूय करणानि च ।। ३७६.

तसेच आत्मा वेगवेगळ्या जन्मांत वेगवेगळी साधने घेऊन, स्वतःला आणि ती साधने पुन्हा पुन्हा निर्माण करतो.

कर्मणादोषमोहाभ्यामिच्छयैव स बध्यते । ज्ञानाद्विमुच्यते जीवो धर्माद् योगी न रोगभाक् ।। ३७६.

कर्म, दोष आणि मोह यांच्या इच्छेमुळे जीव बांधला जातो; ज्ञानामुळे तो मुक्त होतो, आणि धर्मामुळे योग्याला रोग जडत नाही.

वर्त्याधारस्नेहयोगाद् यथा दीपस्य संस्थितिः । विक्रियापि च दृष्टैवमकाले प्राणसंक्षयः ।। ३७६.

जसा दिवा वात, आधार आणि तेलामुळे स्थिर राहतो, तशीच त्याची स्थिती बदलते; पण योग्य वेळ आली की प्राण संपतो.

अनन्ता रश्मयस्तस्य दीपवद् यः स्थितो हृदि । सितासिताः कद्रुनीलाः कपिलाः पीतलोहिताः ।। ३७६.

त्याचे किरण अनंत आहेत, जसे हृदयात स्थिर असलेल्या दिव्याचे असतात; ते पांढरे, काळे, तांबूस, निळे, तपकिरी, पिवळे आणि लाल असे विविध रंगांचे असतात.

ऊद्‌र्ध्वमेकः स्थितस्तेषां यो भित्त्वा सूर्य्यमण्डलं । ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन याति पराङ्गतिं ।। ३७६.

त्यातला एक किरण वरच्या दिशेने उभा राहतो आणि सूर्याच्या मंडलाला भेदून जातो; त्याच्यामुळे तो ब्रह्मलोकापलीकडे जाऊन परम अवस्थेला पोहोचतो.

यदस्यान्यद्रश्मिशतमूद्‌र्ध्वमेव व्यवस्थितम् । तेन देवनिकायानि धामानि प्रतिपद्यते ।। ३७६.

त्याच्या इतर असंख्य किरणांपैकी जे वरच्या दिशेने स्थिर आहेत, त्यांच्यामुळे तो देवांच्या विविध लोकांमध्ये स्थान मिळवतो.

ये नैकरूपाश्चाधस्ताद्रश्मयोऽस्य मृदुप्रभाः । इह कर्मोपभोगाय तैश्च सञ्चरते हि सः ।। ३७६.

त्याच्या अनेक आणि मृदू तेजाच्या किरणांनी, खाली या जगात, कर्मफळांचा उपभोग घेण्यासाठी तो फिरतो.

बुद्धीन्द्रियाणि सर्वाणि मनः कर्मेन्द्रियाणि च । अहङ्कारश्च बुद्धिश्च पृथिव्यादीनि चैव हि ।। ३७६.

सर्व बुद्धीेंद्रिये, मन, कर्मेंद्रिये, अहंकार, बुद्धी आणि पृथ्वीपासून सुरू होणारी पंचमहाभूते — ही सर्व त्याच्याच आहेत.

अव्यक्त आत्मा ज्ञेत्रज्ञः क्षेत्रस्यास्य निगद्यते । ईश्वरः सर्वभूतस्य सन्नसन् सदसच्च सः ।। ३७६.

अव्यक्त आत्मा, जो ज्ञानाचा जाणणारा आहे, त्याला या क्षेत्राचा ज्ञाता म्हणतात; तो सर्व जीवांचा स्वामी असून, अस्तित्व आणि अनस्तित्व अशा दोन्हीतही तो आहे.

बुद्धेरुत्पत्तिरव्यक्ता ततोऽहङ्कारसम्भवः । तस्मात् खादीनि जायन्ते एकोत्तरगुणानि तु ।। ३७६.

बुद्धीची उत्पत्ती अव्यक्तापासून होते, त्यानंतर अहंकार निर्माण होतो; त्यापासून आकाशादी पंचमहाभूते, प्रत्येकीत एक अधिक गुण असलेली, जन्म घेतात.

शब्दः स्पर्शश्च रुपञ्च रसों गन्धश्च तद्‌गुणाः । यो यस्मिन्नाश्रितश्चैषां स तस्मिन्नेव लीयते ।। ३७६.

शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध हे त्यांचे गुण आहेत; ज्यामध्ये हे गुण आधारलेले असतात, त्यातच ते शेवटी विलीन होतात.

सत्त्वं रजस्तमश्चैव गुणास्तस्यैव कीत्तिताः । रजस्तमोब्यामाविष्टश्चक्रवद्‌भ्राम्यते हि सः ।। ३७६.

सत्त्व, रज आणि तम हे त्याचे गुण सांगितले आहेत; रज आणि तम यांनी व्यापले गेले असता, तो चाकासारखा फिरतो.