अग्निपुराणम्

ऐशान्यां दिशि तत्रस्थं स्थाप्य कुम्भञ्च वर्द्धनीम्। कुम्भे साङ्गं हरिं प्रार्च्य वर्द्धन्यामस्त्रमर्चयेत्

ईशान्य दिशेला एक कलश आणि वर्धनी देवी ठेवावी; त्या कलशात सर्व अंगांसह हरिची पूजा करावी आणि वर्धनीमध्ये अस्त्राची पूजा करावी.

प्रदक्षिणं यागगृहं वर्द्धन्याच्छिन्नदारया। सिञ्चन्नयेत्ततः कुम्भं पूजयेच्च स्थिरासने

वर्धनी आणि छिन्नदारा घेऊन यज्ञगृहाची प्रदक्षिणा करावी, शिंपडत जावे; मग कलश आणून स्थिर आसनावर त्याची पूजा करावी.

सपञ्चरत्नवस्त्राढ्यकुम्भे गन्धादिभिर्हरिम्। वर्द्धन्यां हेमगर्भायां यजेजस्त्रञ्च वामतः

पाच रत्न व वस्त्रांनी सजवलेल्या कलशात, गंधादीने हरिची पूजा करावी; वर्धनीमध्ये, ज्यात सोनं आहे, डावीकडे अस्त्राची पूजा करावी.

तत्समीपे वास्तुलक्ष्मीं भूविनायकमर्च्चयेत्। स्तपनं कल्पयेद्विष्णोः सङ्क्रान्त्यादौ तथैव च

त्याच्याजवळ वास्तुलक्ष्मी आणि भूविनायक यांची पूजा करावी; विष्णूसाठी आसन स्थापन करावे, तसेच संक्रांतीच्या आरंभीही करावे.

पूर्णकुम्भान् नव स्थाप्य नवकोणेषु निर्व्रणान्। पाद्यमर्घ्यमाचमनीयं पञ्चगव्यञ्च निः क्षिपेत्

नऊ कोपऱ्यांमध्ये नऊ पूर्ण, दोषरहित कलश ठेवावेत; त्यात पाद्य, अर्घ्य, आचमनाचे पाणी आणि पंचगव्य ठेवावे.

पूर्वादिकलसेग्न्यादौ पञ्चामृतजलादिकम्। दधि क्षीरं मधूष्णोदं पाद्यं स्याच्चतुरङ्गकम्

कला‌शाच्या पूर्वेकडून पूजा सुरू करताना, पाच प्रकारचे अमृत, पाणी आणि इतर वस्तू, म्हणजे दही, दूध, मध, कोमट पाणी आणि चार प्रकारचे पाद्य अर्पण करावे.

पद्मश्यामाकदूर्वाश्च विष्णुपत्नी च पाद्यकम्। तथाष्टाङ्गार्घ्यमाख्यातं यवगन्धफलाक्षतम्

पद्म, श्यामक, दुर्वा आणि विष्णुपत्नीस पाद्य म्हणून वापरावे. तसेच, जौ, सुवासिक फळे आणि अक्षता यांसह आठ प्रकारचे अर्घ्य सांगितले आहे.

कुशाः सिद्धार्थपुष्‌पाणि तिला द्रव्याणि चार्हणम् लवङ्गकक्कोलयुतं दद्यादाचमनीयकम्

कुशा, सिद्धार्थ फुले, तीळ आणि इतर द्रव्ये अर्घ्यासाठी वापरावीत. लवंग आणि कक्कोल मिसळलेले आचमनीय पाणी द्यावे.

स्नापयेन्मूलमन्त्रेण देवं पञ्चामृतैरपि। शुद्धोदं मध्यकुम्बेन देवमूद्धर्नि विनिः क्षिपेत्

मूळ मंत्राने आणि पाच अमृतांनी देवतेस स्नान घालावे. शुद्ध पाणी मधल्या कलशात ठेवून त्या पाण्यात देवतेला विसर्जित करावे.

कलशान्निः सृतं तोयं कूर्चाग्रं संस्पृशेन्नरः। शुद्धोदकेन पाद्यञ्च अर्घ्यमाचमनन्ददेत्

कलशातून पाणी ओतावे, कुशाच्या टोकाला स्पर्श करावा. शुद्ध पाण्याने पाद्य, अर्घ्य आणि आचमनीय अर्पण करावे.

परिमृज्य पटेनाह्गं सवस्त्रं पण्डलं नयेत्। तत्राभ्यर्च्याचरेद्धोमं कुण्डादौ प्राणसंयमी

कापडाने शरीर पुसून, वस्त्र घालावे आणि ते वेदीवर न्यावे. तिथे पूजा करून, प्राणसंयम ठेवून कुंडाजवळ होम करावा.

प्रक्षाल्य हस्तौ रेखाश्च तिस्त्रः पूर्वाग्रगामिनीः। दक्षिणादुत्तरान्ताश्च तिस्त्रश्चैवोत्तराग्रगाः

हात धुवून, पूर्वेकडे जाणाऱ्या तीन रेषा काढाव्यात. दक्षिणेकडून उत्तरेकडे जाणाऱ्या तीन रेषाही काढाव्यात.

अर्घ्योदकेन सम्प्रोक्ष्य योनिमुद्राम्प्रदर्शयेत्। द्यात्वाग्निरूपञ्चाग्निन्तु योन्यां कुण्डे क्षिपेन्नरः

अर्घ्याच्या पाण्याने शिंपडून, योनिमुद्रा दाखवावी. पाच अग्निरूप ध्यान करून, ती योनिकुंडात स्थापन करावी.

पात्राण्यासादयेत् पञ्चाद्दर्भस्त्रुक्स्त्रुवकादिभिः। बाहुमात्राः परिधय इध्मव्रश्चनमेव च

पाच पात्रे, कुशा, स्त्रुक, स्त्रुव आणि इतर साधनांनी मांडावीत. परिघ, इंधन आणि लाकूड हे सर्व हाताएवढ्या लांबीचे असावे.

प्रणीता प्रोक्षणीपात्रमाज्यस्थाली घृतादिकम्। प्रस्थद्व्यं तण्डुलानां युग्मं युग्ममदोमुखम्

प्रणीत, प्रक्षिणी पात्र, तुपाची वाटी आणि इतर वस्तू ठेवाव्यात. दोन प्रस्थ तांदूळ, एक जोडी आणि एक जोडी उघड्या तोंडाची ठेवावी.

प्रणीताप्रोक्षणीपात्रे न्यसेत् प्रागगग्रं कुशम्। अद्भिः पूर्य्यप्रणीतान्तु ध्यात्वा देवं प्रपूज्य च

प्रणीत आणि प्रक्षिणी पात्रात कुशा पूर्वेकडे टोक करून ठेवाव्यात. प्रणीत पात्र पाण्याने भरून, देवतेचे ध्यान करून पूजा करावी.

प्रणीतां स्थापयेदग्रे द्रव्याणाञ्चैव मध्यतः । प्रोक्षणीमद्भिः सम्पूर्य्य प्रार्च्य दक्षे तु विन्यसेत्

प्रणीत पात्र पुढे ठेवावे आणि इतर द्रव्ये मध्ये ठेवावीत. प्रक्षिणी पात्र पाण्याने भरून, पूजा करून ते उजवीकडे ठेवावे.

चरुञ्च श्रपयेदग्नौ ब्रह्माणं दक्षिणे न्यसेत्। कुशानास्तीर्य्य पूर्वादौ परिधीन् स्थापयेत्ततः

चरण अग्नीवर शिजवावे आणि ब्राह्मणास उजवीकडे बसवावे. कुशा पूर्वेकडे पसरवून, मग परिघ मांडावेत.

वैष्णवीकरणं कुर्य्याद् गर्भाधानादिना नरः। गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनञ्चनिः

गर्भाधानापासून सुरू होणारे वैष्णवी संस्कार, म्हणजे गर्भाधान, पुंसवन आणि सीमंतोन्नयन करावेत.

नामादिसमावर्त्तनान्तं जुहुयादष्ट चाहुतीः। पूर्णाहुतीः प्रतिकर्म्म स्रुचा स्रुवसुयुक्तया

नावकरणापासून समावर्तनापर्यंत आठ आहुती द्याव्यात. प्रत्येक संस्काराला पूर्ण आहुती, स्त्रुक आणि स्त्रुव यांचा एकत्र वापर करून द्यावी.

कुण्डमध्ये ऋतुमतीं लक्ष्मीं सञ्चिन्त्य होमयेत्। कुण्डलक्ष्मीः समाख्याता प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका

कुंडाच्या मध्यभागी ऋतुमती लक्ष्मीचे ध्यान करून होम करावा. कुंडलक्ष्मी ही त्रिगुणात्मक प्रकृती म्हणून सांगितली आहे.

सा योनिः सर्वभूतानां विद्यामन्त्रगणस्य च। विमुक्तेः कारणं वह्निः परमात्मा च मुक्तिदः

ती सर्व सृष्टीची आणि विद्या-मंत्रांची जननी आहे. अग्नी हा मुक्तीचा कारण आहे आणि परमात्मा मुक्तिदाता आहे.

प्राच्यां शिरः समाख्यातं बाहू कोणे व्यवस्थितौ। ईशानाग्नेयकोणे तु जङ्घे वायव्यनैर्ऋते

पूर्वेकडे डोके, कोपऱ्यांत हात, ईशान आणि आग्नेय कोपऱ्यात मांडी, तसेच वायव्य आणि नैऋत्य कोपऱ्यात मांडी असल्याचे सांगितले आहे.

उदरं कुण्डमित्युक्तं योनिर्योनिर्विधीयते। गुणत्रयं मेखलाः स्युर्ध्यात्वैवं समिधो दश

पोटाला कुंड म्हणतात, गर्भाशयाला योनि म्हणतात; तीन गुण म्हणजे कमरपट्ट्या होत, आणि असं ध्यान करून, दहा समिधा तयार कराव्यात.

पञ्चाधिकांस्तु जुहुयात् प्रणवान्मुष्टिमुद्रया । पुनराघारौ जुहुयाद्वाय्वग्न्यन्तं ततः श्रपेत्

पाच जास्त आहुती प्रणवाच्या मुठीच्या मुद्रेने द्याव्यात; मग पुन्हा, वायू आणि अग्नीपर्यंतच्या आघार आहुती द्याव्यात, आणि त्यानंतर तूप ओतावं.

ईशान्तं मूलप्रन्त्रेण आज्यभागौ तु होमयेत्। उत्तरे द्वादशान्तेन दक्षिणे तेन मध्यतः

ईशान्य दिशेच्या मुळाशी तुपाचे भाग होम करावेत; उत्तरेला बारा शेवटी, दक्षिणेला त्याचप्रमाणे, आणि मधोमधही तसंच करावं.

व्याहृत्या पद्ममध्यस्थं ध्यायेद्वह्निन्तु संस्कृतम्। वैष्णवं सप्तजिह्वं च सूर्यकोटिसमप्रभम्

व्याहृती म्हणतांना, कमळाच्या मध्यभागी असलेल्या, शुद्ध केलेल्या अग्नीचं ध्यान करावं, जो विष्णुरूप, सात जिभांचा, आणि कोटी सूर्यांसारखा तेजस्वी आहे.

चन्द्रवक्त्रञ्च सूर्याक्षं जुहुयाच्छतमष्ट च। तदर्द्धञ्चष्ट मूलेन अह्गानाञ्च दशांशतः

चंद्रासारखा चेहरा आणि सूर्यासारखी डोळे असलेल्या त्या रूपाला, शंभरआठ आहुती द्याव्यात; त्याच्या अर्ध्या प्रमाणात मुळाशी, आणि दहा भाग अंगांसाठी द्यावेत.

अग्निरुवाच सम्पाताहुतिनासिच्य पवित्राण्याधिवासयेत्। तृसिंहमन्त्रजप्तानि गुप्तान्यस्त्रेण तानि तु

अग्नी म्हणतो: संपात आहुती दिल्यावर, त्रिसिंह मंत्र म्हणत पवित्र वस्तू शुद्ध कराव्यात, आणि त्या अस्त्र मंत्राने झाकून ठेवाव्यात.