अग्निपुराणम्

स्फुरच्छीकरसंस्पर्शप्रभूते हिमगामिभिः । धाराभिरखिलं विश्वमापूर्य्य भुवि चिन्तयेत् ।। ३७५.

थंड, चमकदार पाण्याच्या प्रवाहांनी संपूर्ण जग पृथ्वीवर भरले आहे असे तो मनात धरावे.

ब्रह्मरन्ध्राच्च संक्षोभाद्यावदाधारमण्डलम् । सुषुम्नान्तर्गतो बूत्वा संपूर्णेन्दुकृतालयं ।। ३७५.

ब्रह्मरंध्रापासून खाली आधारापर्यंत, सुषुम्ना मार्गात प्रवेश करून, पूर्ण चंद्राच्या तेजाने बनलेल्या निवासस्थानात सर्वत्र भरावे.

संप्लाव्य हिमसंस्पर्श तोयेनामृतमूर्त्तिना । क्षुत् पिपासाक्रमप्रायसन्तापपरिपीड़ितः ।। ३७५.

थंड स्पर्श असलेल्या अमृतमय पाण्याने सर्व अंग व्यापावे; उपाशी, तहानलेला आणि दुःखांनी त्रस्त असतानाही तो हे सहन करावे.

धारयेद्वारुणीं मन्त्री तुष्ट्यर्थं चाप्यतन्त्रितः । वारुणी धारणा प्रोक्ता ऐशानीधारणां श्रृषु ।। ३७५.

तो मंत्राच्या सहाय्याने वारुणी (अमृत) धरावा, समाधानासाठी आणि एकाग्रतेने; ही वारुणी धारणा सांगितली आहे—आता ऐशानी धारणा ऐक.

व्योग्नि ब्रह्ममये पद्मे प्राणापणे क्षयङ्गते । प्रसादं चिन्तयेद् विष्णोर्यावच्चिन्ता क्षयं गता ।। ३७५.

ब्रह्ममय कमळात, जेव्हा प्राण आणि अपान शांत होतात, तेव्हा विष्णूच्या कृपेचे ध्यान करावे, जोपर्यंत सर्व विचार संपत नाहीत.

महाभावञ्चपेत् सर्व्वं ततो व्यापक ईश्वरः । अर्द्धेन्दुं परमं शान्तं निराभासन्निरञ्जनं ।। ३७५.

तो सर्वश्रेष्ठ अवस्था जाणावा, मग सर्वव्यापी ईश्वर, अर्धचंद्र, परम शांतता, ज्याला रूप नाही आणि जो निर्मळ आहे.

असत्यं सत्यमाभाति तावत्सर्वं चराचरं । यावत् स्वस्यन्दरूपन्तु न दृष्टं गुरुवक्त्रतः ।। ३७५.

सर्व चराचर वस्तू त्यांच्या खऱ्या स्वरूपात, गुरूच्या वचनातून, दिसत नाहीत तोपर्यंत असत्य हे सत्य वाटते.

दृष्टे तस्मिन् परे तत्त्वे आब्रह्म सचराचरं । प्रमातृमानमेयञ्च ध्यानहृत्पद्मकल्पनं ।। ३७५.

त्या परम तत्त्वाचे दर्शन झाल्यावर, ब्रह्मापासून सर्व चराचरांपर्यंत, जाणणारा, मापणारा, ज्ञेय आणि हृदयातील ध्यानकमळ हे सर्व कल्पित ठरतात.

मातृमोदकवत्सर्वं जपहोमार्चनादिकं । विष्णुमन्त्रेण वा कुर्य्यादमृतां धारणां वदे ।। ३७५.

मातेसारखे गोड देणारे सर्व जप, होम, पूजा इत्यादी कार्य विष्णूच्या मंत्राने करावीत; मी अमृतधारणेचे वर्णन करतो.

संपूर्णेन्दुनिभं ध्यायेत् कमलं तन्त्रिमुष्टिगं । शिरःस्थं चिन्तयेत् यत्नाच्छशाङ्गायुतवर्चसं ।। ३७५.

पूर्ण चंद्रासारखे कमळ, बोटांनी धरलेले, त्याचे ध्यान करावे; ते डोक्यावर ठेवून, चंद्राच्या प्रकाशाने उजळलेले, काळजीपूर्वक मनात धरावे.

सम्पूर्णमण्डलं व्योम्नि शिवकल्लोलपूर्णितं । तथा हृत्‌कमले ध्यायेत्तन्मध्ये स्वतनुं स्मरेत् ३७५.

आकाशात पूर्ण वर्तुळ, शिवाच्या लाटांनी भरलेले, त्याचे ध्यान करावे; तसेच हृदयकमळात, त्याच्या मध्यभागी स्वतःचे स्वरूप आठवावे.

अग्निरुवाच यदात्ममात्रं निर्भासं स्तिमितोदधिवत् स्थितं । चैतन्यरूपवद्ध्यानं तत् समाधिरिहोच्यते ।। ३७६.

अग्नी म्हणाले: जेव्हा आत्मा एकटा, स्थिर समुद्रासारखा, तेजाने उजळतो, आणि जाणीवस्वरूप ध्यान होते, तेव्हा त्याला येथे समाधी म्हणतात.

ध्यायन्मनः सन्निवेश्य यस्तिष्ठेदचलस्थिरः । निर्वातानलवद्योगी समाधिस्थः प्रकीर्त्तितः ।। ३७६.

जो मन ध्यानात स्थिर करून, हलू न देता, वाऱ्याविना जळणाऱ्या अग्नीप्रमाणे बसतो, त्याला समाधिस्थ योगी म्हणतात.

न श्रृणोति न चाघ्राति न पश्यति न वम्यति । न च सपर्शं विजानाति न सङ्कल्पयते मनः ।। ३७६.

तो ऐकत नाही, वास घेत नाही, पाहत नाही, बोलत नाही; स्पर्श जाणत नाही, आणि मनात विचारही करत नाही.

न चाभिमन्यते किञ्चिन्न च बुध्यति काष्ठवत् । एवमीश्वरसंलीनः समाधिस्थः स गीयते ।। ३७६.

तो काहीच आपले मानत नाही, जागा होत नाही, जणू लाकडासारखा; अशा प्रकारे ईश्वरात विलीन झालेला, तो समाधिस्थ म्हणवतो.

यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता । ध्यायतो विष्णुमात्मानं समाधिस्तस्य योगिनः ।। ३७६.

जसा वाऱ्याचा स्पर्श नसलेल्या जागेत ठेवलेला दिवा हलत नाही, तशीच स्थिती ध्यानाची सांगितली आहे. जो योगी विष्णूला स्वतःच्या आत्म्यासारखा ध्यानात ठेवतो, त्याचा समाधी स्थिर आणि अढळ होतो.

उपसर्गाः प्रवर्त्तन्ते दिव्याः सिद्धिप्रसूचकाः । पातितः श्रावणो धातुर्दशनस्बाङ्गवेदनाः ।। ३७६.

दिव्य शक्ती मिळण्याच्या आधी काही अद्भुत लक्षणे दिसू लागतात — कानात गुंजन, शरीर थरथरणे, दात आणि अंगात वेगळ्या प्रकारची जाणीव होणे.

प्रार्थयन्ति च तं देवा भोगैर्दिव्यैश्च योगिनं । नृपाश्च पृथिवीदानैर्धनैस्च सुधनाधिपाः ।। ३७६.

स्वर्गातील देवता त्या योग्याला स्वर्गीय सुखांनी आकर्षित करतात, आणि पृथ्वीवरील राजे व धनाढ्य लोक त्याच्याकडे जमीन व धन देण्यासाठी येतात.

वेदादिसर्व्वशास्त्रञ्च स्वयमेव प्रवर्तते । अभीष्टछन्दोविषयं काव्यञ्चास्य प्रवर्त्तते ।। ३७६.

सर्व वेद आणि इतर शास्त्रे त्याच्या अंतरात्म्यात आपोआप प्रकट होतात; त्याला हवे ते काव्य किंवा इच्छित विचार सहज उमटतात.

रसायनानि दिव्यानि दिव्याश्चौषधयस्तथा । समस्तानि च शिल्पानि कलाः सर्वाश्च विन्दति ।। ३७६.

तो दिव्य अमृत, स्वर्गीय औषधे, सर्व प्रकारची कला आणि कौशल्ये सहज प्राप्त करतो.

सुरेन्द्रकन्या इत्याद्या गुणाश्च प्रतिभादयः । तृणवत्तान्त्यजेद् यस्तु तस्य विष्णुः प्रसीदति ।। ३७६.

स्वर्गराजाच्या कन्यांचा स्नेह आणि इतर तेजस्वी गुण, हे जो कोणी तृणासारखे सोडून देतो, त्याच्यावर विष्णू प्रसन्न होतो.

अणिमादिगुणैश्वर्य्यः शिष्ये ज्ञानं प्रकाश्य च । भुक्त्वा भोगान् यथेच्छातस्तनून्त्यक्त्वालयात्ततः ।। ३७६.

अणिमा वगैरे दिव्य शक्ती मिळाल्यावर, शिष्याला ज्ञान सांगून, इच्छेनुसार सुख उपभोगून, तो आपले शरीर सोडून निघून जातो.

तिष्ठेत् स्वात्मनि विज्ञान आनन्दे ब्रह्मणीश्वरे । मलिनो हि यथादर्श आत्मज्ञानाय न क्षमः ।। ३७६.

तो स्वतःच्या आत्म्यात, ज्ञानात, आनंदात आणि परमेश्वर ब्रह्मात स्थिर राहतो; जसा मळलेला आरसा स्वतःचे प्रतिबिंब दाखवू शकत नाही, तसा अशुद्ध मनुष्य आत्मज्ञानासाठी योग्य ठरत नाही.

सर्वाश्रयान्निजे देहे देही विन्दति वेदनां । योगयुक्तस्तु सर्व्वेषां योगान्नाप्नोति वेदनां ।। ३७६.

सर्व प्रकारच्या आसक्तीमुळे देहधारी जीव आपल्या शरीरात सुखदुःख अनुभवतो; पण जो योगाने एकरूप झाला आहे, त्याला कोणत्याही गोष्टीमुळे वेदना होत नाही.

आकाशमेकं हि यथा घटादिषु पृथग् भवेत् । तथात्मैको ह्यनेकेषु जलाधारेष्विवांशुमान् ।। ३७६.

एकच आकाश वेगवेगळ्या भांड्यांमध्ये वेगळे वाटते, तसेच एक आत्मा अनेक शरीरांत जसा सूर्य वेगवेगळ्या पाण्यात उमटतो, तसा आहे.

ब्रह्मखानिलतेजांसि जलभूक्षितिधातवः । इमे लोका एष चात्मा तस्माच्च सचराचरं ।। ३७६.

ब्रह्म, आकाश, वारा, अग्नी, पाणी, पृथ्वी आणि पंचमहाभूत, हे सर्व जग, हा आत्मा आणि सर्व चराचर या एकाच स्रोतापासून निर्माण झाले आहेत.

मृद्दण्ड चक्रसंयोगात् कुम्भकारो यथा घटं । करोति तृणमृत्काष्ठैर्गृहं वा गृहकारकः ।। ३७६.

माती, काठी आणि चाक यांच्या साहाय्याने कुंभार जसा भांडे बनवतो किंवा गृहनिर्माता तृण, माती आणि लाकूड वापरून घर उभारतो,

करणान्येवमादाय तासु तास्विह योनिषु । सृजत्यात्मानमात्मैव सम्भूय करणानि च ।। ३७६.

तसेच आत्मा वेगवेगळ्या जन्मांत वेगवेगळी साधने घेऊन, स्वतःला आणि ती साधने पुन्हा पुन्हा निर्माण करतो.

कर्मणादोषमोहाभ्यामिच्छयैव स बध्यते । ज्ञानाद्विमुच्यते जीवो धर्माद् योगी न रोगभाक् ।। ३७६.

कर्म, दोष आणि मोह यांच्या इच्छेमुळे जीव बांधला जातो; ज्ञानामुळे तो मुक्त होतो, आणि धर्मामुळे योग्याला रोग जडत नाही.