अग्निपुराणम्

यद्वाह्यावस्थितं लक्षअयं तस्मान्न चलते मनः । तावत् कालं प्रदेशेषु धारणा मनसि स्थितिः ।। ३७५.

जेव्हा मन निवडलेल्या लक्षावर स्थिर राहते, आणि त्या ठिकाणी ते काही काळ हलत नाही, तेव्हाच त्या अवस्थेला 'धारणा', म्हणजेच मनाची स्थिरता म्हणतात.

कालावधि परिच्छिन्नं देहे संस्थापितं मनः । न प्रच्यवति यल्लक्ष्याद्धारणा साऽभिधीयते ।। ३७५.

जेव्हा मन ठराविक काळासाठी शरीरात स्थिर केले जाते आणि ते लक्षावरून विचलित होत नाही, त्याला धारणा असे म्हणतात.

धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादशधारणाः । ध्यानं द्वादशकं यावत्समाधिरभिधीयते ।। ३७५.

धारणा बारा प्रमाणांची असते; बारा धारणा म्हणजे ध्यान; आणि बारा ध्यानांपर्यंत जे पोहोचते, त्याला समाधी म्हणतात.

धारणाभ्यासयुक्तात्मा यदि प्राणैर्विमुच्यते । कुलैकविंशमुत्तार्य्य स्वर्य्याति परमं पदं ।। ३७५.

जो मन धारणा करण्याच्या सरावात मग्न असतो आणि प्राण सोडतो, तो आपल्या वंशाच्या मर्यादेपलीकडे जाऊन, स्वर्गात परमपद प्राप्त करतो.

यस्मिन् यस्मिन् भवेदङ्गे योगिनां व्याधिसम्भवः । तत्तदङ्गं धिया व्याप्य दारयेत्तत्त्वधारणं ।। ३७५.

योग्यांच्या शरीरातील ज्या ज्या अवयवात आजार उत्पन्न होतो, त्या त्या अवयवात मनाने व्याप्त करून, त्यावर नियंत्रण ठेवावे; हेच तत्त्वधारणा आहे.

आग्नेयी वारुणी चैव ऐशानी चामृतात्मिका । साग्निः शिखा फडन्ता च विष्णोः कार्य्या द्विजोत्तम ।। ३७५.

अग्नी, जल, ईशान आणि अमृतस्वरूप, तसेच अग्नीची ज्वाळा व 'फट्' हा अक्षर — हे सर्व, द्विजश्रेष्ठा, विष्णूवर लावावे.

नाड़ीभिर्विकटं दिव्यं शूलाग्रं वेधयेच्छुभम् । पादाङ्गुष्ठात् कपालान्तं रश्मिमण्डलमावृतं ।। ३७५.

दिव्य, भयंकर स्त्रीस्वरूपांनी, शुभ त्रिशूळाच्या टोकाला भेदावे; पायाच्या अंगठ्यापासून कपाळाच्या टोकापर्यंत, किरणांच्या मंडळाने वेढलेले असावे.

तिर्य्यक्‌चाधोद्‌र्ध्वभागेभ्यः प्रयान्त्योऽतीव तेजसा । चिन्तयेत् साध्केन्द्रस्तं यावत्सर्वं महामुने ।। ३७५.

तो साधक सर्व बाजूंनी, वरखाली वळणाऱ्या, तेजस्वी प्रवाहांचा ध्यान करावा, हे महर्षे, जोपर्यंत सर्व काही त्याच्या मनात येत नाही तोपर्यंत.

भस्मीभूतं शरीरं स्वन्ततश्चैवोपसंहरेत् । शीतश्लेष्मादयः पापं विनश्यन्ति द्विजातयः ।। ३७५.

आपले शरीर राख झाल्यावर ते मनात एकत्र करावे; त्यामुळे थंडी, कफ आणि इतर दोष द्विजांना नाहीसे होतात.

शिरो धीरञ्च कारञ्च कण्ठं चाधोमुखे स्मरेत् । ध्यायेदच्छिन्नचित्तात्मा भूयो भूतेन चात्मना ।। ३७५.

तो आपले डोके, बुद्धी आणि घसा हे सर्व खाली वळलेले आहेत असे आठवावे; एकाग्र चित्ताने, पुन्हा पुन्हा आपल्या मूळ स्वरूपाचे ध्यान करावे.

स्फुरच्छीकरसंस्पर्शप्रभूते हिमगामिभिः । धाराभिरखिलं विश्वमापूर्य्य भुवि चिन्तयेत् ।। ३७५.

थंड, चमकदार पाण्याच्या प्रवाहांनी संपूर्ण जग पृथ्वीवर भरले आहे असे तो मनात धरावे.

ब्रह्मरन्ध्राच्च संक्षोभाद्यावदाधारमण्डलम् । सुषुम्नान्तर्गतो बूत्वा संपूर्णेन्दुकृतालयं ।। ३७५.

ब्रह्मरंध्रापासून खाली आधारापर्यंत, सुषुम्ना मार्गात प्रवेश करून, पूर्ण चंद्राच्या तेजाने बनलेल्या निवासस्थानात सर्वत्र भरावे.

संप्लाव्य हिमसंस्पर्श तोयेनामृतमूर्त्तिना । क्षुत् पिपासाक्रमप्रायसन्तापपरिपीड़ितः ।। ३७५.

थंड स्पर्श असलेल्या अमृतमय पाण्याने सर्व अंग व्यापावे; उपाशी, तहानलेला आणि दुःखांनी त्रस्त असतानाही तो हे सहन करावे.

धारयेद्वारुणीं मन्त्री तुष्ट्यर्थं चाप्यतन्त्रितः । वारुणी धारणा प्रोक्ता ऐशानीधारणां श्रृषु ।। ३७५.

तो मंत्राच्या सहाय्याने वारुणी (अमृत) धरावा, समाधानासाठी आणि एकाग्रतेने; ही वारुणी धारणा सांगितली आहे—आता ऐशानी धारणा ऐक.

व्योग्नि ब्रह्ममये पद्मे प्राणापणे क्षयङ्गते । प्रसादं चिन्तयेद् विष्णोर्यावच्चिन्ता क्षयं गता ।। ३७५.

ब्रह्ममय कमळात, जेव्हा प्राण आणि अपान शांत होतात, तेव्हा विष्णूच्या कृपेचे ध्यान करावे, जोपर्यंत सर्व विचार संपत नाहीत.

महाभावञ्चपेत् सर्व्वं ततो व्यापक ईश्वरः । अर्द्धेन्दुं परमं शान्तं निराभासन्निरञ्जनं ।। ३७५.

तो सर्वश्रेष्ठ अवस्था जाणावा, मग सर्वव्यापी ईश्वर, अर्धचंद्र, परम शांतता, ज्याला रूप नाही आणि जो निर्मळ आहे.

असत्यं सत्यमाभाति तावत्सर्वं चराचरं । यावत् स्वस्यन्दरूपन्तु न दृष्टं गुरुवक्त्रतः ।। ३७५.

सर्व चराचर वस्तू त्यांच्या खऱ्या स्वरूपात, गुरूच्या वचनातून, दिसत नाहीत तोपर्यंत असत्य हे सत्य वाटते.

दृष्टे तस्मिन् परे तत्त्वे आब्रह्म सचराचरं । प्रमातृमानमेयञ्च ध्यानहृत्पद्मकल्पनं ।। ३७५.

त्या परम तत्त्वाचे दर्शन झाल्यावर, ब्रह्मापासून सर्व चराचरांपर्यंत, जाणणारा, मापणारा, ज्ञेय आणि हृदयातील ध्यानकमळ हे सर्व कल्पित ठरतात.

मातृमोदकवत्सर्वं जपहोमार्चनादिकं । विष्णुमन्त्रेण वा कुर्य्यादमृतां धारणां वदे ।। ३७५.

मातेसारखे गोड देणारे सर्व जप, होम, पूजा इत्यादी कार्य विष्णूच्या मंत्राने करावीत; मी अमृतधारणेचे वर्णन करतो.

संपूर्णेन्दुनिभं ध्यायेत् कमलं तन्त्रिमुष्टिगं । शिरःस्थं चिन्तयेत् यत्नाच्छशाङ्गायुतवर्चसं ।। ३७५.

पूर्ण चंद्रासारखे कमळ, बोटांनी धरलेले, त्याचे ध्यान करावे; ते डोक्यावर ठेवून, चंद्राच्या प्रकाशाने उजळलेले, काळजीपूर्वक मनात धरावे.

सम्पूर्णमण्डलं व्योम्नि शिवकल्लोलपूर्णितं । तथा हृत्‌कमले ध्यायेत्तन्मध्ये स्वतनुं स्मरेत् ३७५.

आकाशात पूर्ण वर्तुळ, शिवाच्या लाटांनी भरलेले, त्याचे ध्यान करावे; तसेच हृदयकमळात, त्याच्या मध्यभागी स्वतःचे स्वरूप आठवावे.

अग्निरुवाच यदात्ममात्रं निर्भासं स्तिमितोदधिवत् स्थितं । चैतन्यरूपवद्ध्यानं तत् समाधिरिहोच्यते ।। ३७६.

अग्नी म्हणाले: जेव्हा आत्मा एकटा, स्थिर समुद्रासारखा, तेजाने उजळतो, आणि जाणीवस्वरूप ध्यान होते, तेव्हा त्याला येथे समाधी म्हणतात.

ध्यायन्मनः सन्निवेश्य यस्तिष्ठेदचलस्थिरः । निर्वातानलवद्योगी समाधिस्थः प्रकीर्त्तितः ।। ३७६.

जो मन ध्यानात स्थिर करून, हलू न देता, वाऱ्याविना जळणाऱ्या अग्नीप्रमाणे बसतो, त्याला समाधिस्थ योगी म्हणतात.

न श्रृणोति न चाघ्राति न पश्यति न वम्यति । न च सपर्शं विजानाति न सङ्कल्पयते मनः ।। ३७६.

तो ऐकत नाही, वास घेत नाही, पाहत नाही, बोलत नाही; स्पर्श जाणत नाही, आणि मनात विचारही करत नाही.

न चाभिमन्यते किञ्चिन्न च बुध्यति काष्ठवत् । एवमीश्वरसंलीनः समाधिस्थः स गीयते ।। ३७६.

तो काहीच आपले मानत नाही, जागा होत नाही, जणू लाकडासारखा; अशा प्रकारे ईश्वरात विलीन झालेला, तो समाधिस्थ म्हणवतो.

यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता । ध्यायतो विष्णुमात्मानं समाधिस्तस्य योगिनः ।। ३७६.

जसा वाऱ्याचा स्पर्श नसलेल्या जागेत ठेवलेला दिवा हलत नाही, तशीच स्थिती ध्यानाची सांगितली आहे. जो योगी विष्णूला स्वतःच्या आत्म्यासारखा ध्यानात ठेवतो, त्याचा समाधी स्थिर आणि अढळ होतो.

उपसर्गाः प्रवर्त्तन्ते दिव्याः सिद्धिप्रसूचकाः । पातितः श्रावणो धातुर्दशनस्बाङ्गवेदनाः ।। ३७६.

दिव्य शक्ती मिळण्याच्या आधी काही अद्भुत लक्षणे दिसू लागतात — कानात गुंजन, शरीर थरथरणे, दात आणि अंगात वेगळ्या प्रकारची जाणीव होणे.

प्रार्थयन्ति च तं देवा भोगैर्दिव्यैश्च योगिनं । नृपाश्च पृथिवीदानैर्धनैस्च सुधनाधिपाः ।। ३७६.

स्वर्गातील देवता त्या योग्याला स्वर्गीय सुखांनी आकर्षित करतात, आणि पृथ्वीवरील राजे व धनाढ्य लोक त्याच्याकडे जमीन व धन देण्यासाठी येतात.

वेदादिसर्व्वशास्त्रञ्च स्वयमेव प्रवर्तते । अभीष्टछन्दोविषयं काव्यञ्चास्य प्रवर्त्तते ।। ३७६.

सर्व वेद आणि इतर शास्त्रे त्याच्या अंतरात्म्यात आपोआप प्रकट होतात; त्याला हवे ते काव्य किंवा इच्छित विचार सहज उमटतात.