अग्निपुराणम्

ध्यायेज्जपेच्च सततमोङ्कारं परमक्षरं । मनःस्थित्यर्थमिच्छन्ति स्थूलध्यानमनुक्रमात् ।। ३७४.

सदैव 'ॐ' या परम अक्षराचे ध्यान करावे व जप करावा. मन स्थिर राहावे म्हणून, क्रमाने स्थूल ध्यानाची इच्छा करतात.

तद्‌भूतं निश्चलीभूतं लभेत् सूक्ष्मेऽपि संस्थितं । नाभिकन्दे स्थितं नालं दशाङ्गुलसमायतं ।। ३७४.

जे असे आहे, ते स्थिर झालेले, अगदी सूक्ष्म अवस्थेतही मिळते; नाभीच्या मुळाशी स्थिर असलेले, त्याचा दांडा दहा बोटे लांबीचा आहे.

नालेनाष्टदलं पद्म द्वादशाङ्गुलविस्तृतं । सकर्णिके केसराले सूर्य्यसोमाग्निमण्डलं ।। ३७४.

त्या दांड्यावर आठ पाकळ्यांचे कमळ आहे, ते बारा बोटे रुंद आहे; त्यात कुंडी व केसर आहेत, आणि त्यात सूर्य, चंद्र व अग्नीचे मंडळ आहे.

अग्निमण्डलमध्यस्थः शङ्खक्रगदाधरः । पद्मी चतुर्भुजो विष्णुरथवाष्टभुजो हरिः ।। ३७४.

त्या अग्नीच्या मंडळाच्या मध्यभागी, शंख, चक्र, गदा धारण केलेला, कमळावर बसलेला, चार हातांचा विष्णु किंवा आठ हातांचा हरि आहे.

शार्ङ्गाक्षवलयधरः पाशाङ्कुशधरः परः । स्वर्णबर्णः श्वेतवर्णः सश्रीवत्सः सकौस्तुभः ।। ३७४.

तो शार्ङ्ग धनुष्य, चक्र, कडे, पाश व अंकुश धारण करणारा, सुवर्णासारखा, शुभ्रवर्णाचा, श्रीवत्स व कौस्तुभ मणीने अलंकृत आहे.

वनमाली स्वर्णहारी स्फुरन्मकरकुण्डलः । रत्नोज्जवलकिरीटश्च पीताम्बरधरो महान् ।। ३७४.

त्याने वनमाळा व सोन्याची माळ घातली आहे, चमकणारे मकरकुंडल कानात आहेत, रत्नांनी झळाळणारे मुकुट आहे, आणि पिवळे वस्त्र परिधान केलेले आहे.

सर्व्वाभरणभूषाढ्यो वितस्तिर्वा यथेच्छया । अहं ब्रह्म ज्योतिरात्मा वासुदेवो विमुक्त ओं ।। ३७४.

सर्व अलंकारांनी सजलेला, एक विटस्ति किंवा इच्छेनुसार आकाराचा; 'मीच ब्रह्म, तेजाचा आत्मा, वासुदेव, मुक्त, ॐ' असे जाणावे.

ध्यानाच्छ्रान्तो जपेन्मन्त्रं जपाच्छ्रान्तश्च चिन्तयेत् । जपध्यानादियुक्तस्य विष्णुः शीघ्रं प्रसीदति ।। ३७४.

ध्यान करताना थकल्यास मंत्राचा जप करावा; जप करताना थकल्यास ध्यान करावे; जप व ध्यान या दोन्हीमध्ये मन लावणाऱ्यांवर विष्णु लवकर प्रसन्न होतो.

जपयज्ञस्य वै यज्ञाः कलां नार्हन्ति षोड़शीं । जपिनं नोपसर्पन्ति व्याधयश्चाधयो ग्रहाः ३७४.

जपयज्ञाचे इतर सर्व यज्ञ जपाच्या सोळाव्या भागालाही समकक्ष नाहीत; जप करणाऱ्याजवळ रोग, दुःख व ग्रहांचा त्रास येत नाही.

अग्निरुवाच वारणा मनसो ध्येये संस्थितिर्ध्यानवद् द्विधा । मूर्त्तामूर्तहरिध्यानमनोधारणतो हरिः ।। ३७५.

अग्नी म्हणाले: ध्यानासाठी मनाला आवर घालणे हे दोन प्रकारचे असते, जसे ध्यान दोन प्रकारचे असते; हरिचे साकार व निराकार ध्यान मनाच्या एकाग्रतेने होते.

यद्वाह्यावस्थितं लक्षअयं तस्मान्न चलते मनः । तावत् कालं प्रदेशेषु धारणा मनसि स्थितिः ।। ३७५.

जेव्हा मन निवडलेल्या लक्षावर स्थिर राहते, आणि त्या ठिकाणी ते काही काळ हलत नाही, तेव्हाच त्या अवस्थेला 'धारणा', म्हणजेच मनाची स्थिरता म्हणतात.

कालावधि परिच्छिन्नं देहे संस्थापितं मनः । न प्रच्यवति यल्लक्ष्याद्धारणा साऽभिधीयते ।। ३७५.

जेव्हा मन ठराविक काळासाठी शरीरात स्थिर केले जाते आणि ते लक्षावरून विचलित होत नाही, त्याला धारणा असे म्हणतात.

धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादशधारणाः । ध्यानं द्वादशकं यावत्समाधिरभिधीयते ।। ३७५.

धारणा बारा प्रमाणांची असते; बारा धारणा म्हणजे ध्यान; आणि बारा ध्यानांपर्यंत जे पोहोचते, त्याला समाधी म्हणतात.

धारणाभ्यासयुक्तात्मा यदि प्राणैर्विमुच्यते । कुलैकविंशमुत्तार्य्य स्वर्य्याति परमं पदं ।। ३७५.

जो मन धारणा करण्याच्या सरावात मग्न असतो आणि प्राण सोडतो, तो आपल्या वंशाच्या मर्यादेपलीकडे जाऊन, स्वर्गात परमपद प्राप्त करतो.

यस्मिन् यस्मिन् भवेदङ्गे योगिनां व्याधिसम्भवः । तत्तदङ्गं धिया व्याप्य दारयेत्तत्त्वधारणं ।। ३७५.

योग्यांच्या शरीरातील ज्या ज्या अवयवात आजार उत्पन्न होतो, त्या त्या अवयवात मनाने व्याप्त करून, त्यावर नियंत्रण ठेवावे; हेच तत्त्वधारणा आहे.

आग्नेयी वारुणी चैव ऐशानी चामृतात्मिका । साग्निः शिखा फडन्ता च विष्णोः कार्य्या द्विजोत्तम ।। ३७५.

अग्नी, जल, ईशान आणि अमृतस्वरूप, तसेच अग्नीची ज्वाळा व 'फट्' हा अक्षर — हे सर्व, द्विजश्रेष्ठा, विष्णूवर लावावे.

नाड़ीभिर्विकटं दिव्यं शूलाग्रं वेधयेच्छुभम् । पादाङ्गुष्ठात् कपालान्तं रश्मिमण्डलमावृतं ।। ३७५.

दिव्य, भयंकर स्त्रीस्वरूपांनी, शुभ त्रिशूळाच्या टोकाला भेदावे; पायाच्या अंगठ्यापासून कपाळाच्या टोकापर्यंत, किरणांच्या मंडळाने वेढलेले असावे.

तिर्य्यक्‌चाधोद्‌र्ध्वभागेभ्यः प्रयान्त्योऽतीव तेजसा । चिन्तयेत् साध्केन्द्रस्तं यावत्सर्वं महामुने ।। ३७५.

तो साधक सर्व बाजूंनी, वरखाली वळणाऱ्या, तेजस्वी प्रवाहांचा ध्यान करावा, हे महर्षे, जोपर्यंत सर्व काही त्याच्या मनात येत नाही तोपर्यंत.

भस्मीभूतं शरीरं स्वन्ततश्चैवोपसंहरेत् । शीतश्लेष्मादयः पापं विनश्यन्ति द्विजातयः ।। ३७५.

आपले शरीर राख झाल्यावर ते मनात एकत्र करावे; त्यामुळे थंडी, कफ आणि इतर दोष द्विजांना नाहीसे होतात.

शिरो धीरञ्च कारञ्च कण्ठं चाधोमुखे स्मरेत् । ध्यायेदच्छिन्नचित्तात्मा भूयो भूतेन चात्मना ।। ३७५.

तो आपले डोके, बुद्धी आणि घसा हे सर्व खाली वळलेले आहेत असे आठवावे; एकाग्र चित्ताने, पुन्हा पुन्हा आपल्या मूळ स्वरूपाचे ध्यान करावे.

स्फुरच्छीकरसंस्पर्शप्रभूते हिमगामिभिः । धाराभिरखिलं विश्वमापूर्य्य भुवि चिन्तयेत् ।। ३७५.

थंड, चमकदार पाण्याच्या प्रवाहांनी संपूर्ण जग पृथ्वीवर भरले आहे असे तो मनात धरावे.

ब्रह्मरन्ध्राच्च संक्षोभाद्यावदाधारमण्डलम् । सुषुम्नान्तर्गतो बूत्वा संपूर्णेन्दुकृतालयं ।। ३७५.

ब्रह्मरंध्रापासून खाली आधारापर्यंत, सुषुम्ना मार्गात प्रवेश करून, पूर्ण चंद्राच्या तेजाने बनलेल्या निवासस्थानात सर्वत्र भरावे.

संप्लाव्य हिमसंस्पर्श तोयेनामृतमूर्त्तिना । क्षुत् पिपासाक्रमप्रायसन्तापपरिपीड़ितः ।। ३७५.

थंड स्पर्श असलेल्या अमृतमय पाण्याने सर्व अंग व्यापावे; उपाशी, तहानलेला आणि दुःखांनी त्रस्त असतानाही तो हे सहन करावे.

धारयेद्वारुणीं मन्त्री तुष्ट्यर्थं चाप्यतन्त्रितः । वारुणी धारणा प्रोक्ता ऐशानीधारणां श्रृषु ।। ३७५.

तो मंत्राच्या सहाय्याने वारुणी (अमृत) धरावा, समाधानासाठी आणि एकाग्रतेने; ही वारुणी धारणा सांगितली आहे—आता ऐशानी धारणा ऐक.

व्योग्नि ब्रह्ममये पद्मे प्राणापणे क्षयङ्गते । प्रसादं चिन्तयेद् विष्णोर्यावच्चिन्ता क्षयं गता ।। ३७५.

ब्रह्ममय कमळात, जेव्हा प्राण आणि अपान शांत होतात, तेव्हा विष्णूच्या कृपेचे ध्यान करावे, जोपर्यंत सर्व विचार संपत नाहीत.

महाभावञ्चपेत् सर्व्वं ततो व्यापक ईश्वरः । अर्द्धेन्दुं परमं शान्तं निराभासन्निरञ्जनं ।। ३७५.

तो सर्वश्रेष्ठ अवस्था जाणावा, मग सर्वव्यापी ईश्वर, अर्धचंद्र, परम शांतता, ज्याला रूप नाही आणि जो निर्मळ आहे.

असत्यं सत्यमाभाति तावत्सर्वं चराचरं । यावत् स्वस्यन्दरूपन्तु न दृष्टं गुरुवक्त्रतः ।। ३७५.

सर्व चराचर वस्तू त्यांच्या खऱ्या स्वरूपात, गुरूच्या वचनातून, दिसत नाहीत तोपर्यंत असत्य हे सत्य वाटते.

दृष्टे तस्मिन् परे तत्त्वे आब्रह्म सचराचरं । प्रमातृमानमेयञ्च ध्यानहृत्पद्मकल्पनं ।। ३७५.

त्या परम तत्त्वाचे दर्शन झाल्यावर, ब्रह्मापासून सर्व चराचरांपर्यंत, जाणणारा, मापणारा, ज्ञेय आणि हृदयातील ध्यानकमळ हे सर्व कल्पित ठरतात.

मातृमोदकवत्सर्वं जपहोमार्चनादिकं । विष्णुमन्त्रेण वा कुर्य्यादमृतां धारणां वदे ।। ३७५.

मातेसारखे गोड देणारे सर्व जप, होम, पूजा इत्यादी कार्य विष्णूच्या मंत्राने करावीत; मी अमृतधारणेचे वर्णन करतो.