अग्निपुराणम्

एवं मुहूर्त्तमर्धं वा ध्यायेद् यः श्रद्ध्या हरिं । सोपि यां गतिमाप्नोति न तां सर्वैर्महामखैः ।। ३७४.

अशा प्रकारे, जो कोणी श्रद्धेने अर्धा क्षण जरी हरिचे ध्यान करतो, तो जी अवस्था मिळवतो, ती सर्व मोठ्या यज्ञांनीही मिळत नाही.

ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यच्च ध्यानप्रयोजनं । एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा योगं युञ्जीत तत्त्ववित् ।। ३७४.

ध्यान करणारा, ध्यान, ध्यानाचा विषय आणि ध्यानाचा हेतू — ही चारही गोष्टी समजून जो खरा जाणणारा आहे, त्याने योगाचा सराव करावा.

योगाभ्यासाद्‌भवेन्मुक्तिरैश्वर्य्यञ्चाष्टधा महत् । ज्ञानवैराग्यसम्पन्नः श्रद्दधानः क्षमान्वितः ।। ३७४.

योगाचा सराव केल्याने मुक्ती मिळते आणि अष्टमहासिद्धीही मिळतात; ज्याच्याकडे ज्ञान, वैराग्य, श्रद्धा आणि संयम आहे.

विष्णुभक्तः सदोत्साही ध्यातेत्थं पुरुषः स्मृतः । मूर्तामूर्त्तं परम्ब्रह्म हरेर्ध्यानं हि चिन्तनम् ।। ३७४.

जो विष्णूभक्त नेहमी उत्साही असतो, तो अशा प्रकारे ध्यान करतो असे स्मरणात ठेवले जाते; हरिचे ध्यान म्हणजे साकार आणि निराकार परमब्रह्माचे चिंतनच आहे.

सकलो निष्कलो ज्ञेयः सर्वज्ञः परमो हरिः । अणिमादिगुणैश्वर्य्यं मुक्तिर्ध्यानप्रयोजनम् ।। ३७४.

हरि हा सगुण आणि निर्गुण, सर्वज्ञ आणि परम आहे; ध्यानाचा हेतू म्हणजे मुक्ती आणि अणिमा वगैरे सिद्धी मिळवणे.

फलेन योजको विष्णुरतो ध्यायेत् परेश्वरं । गच्छंस्तिष्ठन् स्वपन् जाग्रदुन्मिषन्निमिषन्नपि ।। ३७४.

फलाशी जोडणारा विष्णू आहे, म्हणून चालताना, उभा असताना, झोपेत, जागेपणी, डोळे उघडे किंवा मिटले असताना — अशा सर्व अवस्थांमध्ये परमेश्वराचे ध्यान करावे.

शुचिर्वाप्यशुचिर्वापि ध्यायेत् सततमीश्वरम् । स्वदेहायतनस्यान्ते मनसि स्थाप्य केशवम् ।। ३७४.

शुद्ध असो वा अशुद्ध, नेहमीच ईश्वराचे ध्यान करावे; आपल्या देहाच्या शेवटी, मनात केशवाला स्थिर करावा.

हृत्पद्मपीठिकामध्ये ध्यानयोगेन पूजयेत् । ध्यानयज्ञः परः शुद्धः सर्वदोषक्विर्ज्जितः ।। ३७४.

हृदयातील कमळाच्या आसनाच्या मध्यभागी ध्यानयोगाने पूजा करावी; ध्यानयज्ञ हा श्रेष्ठ, शुद्ध आणि सर्व दोषांपासून मुक्त आहे.

तेनेष्ट्वा मुक्तिमाप्नोति वाह्यशुद्धैश्च नाध्वरैः । हिंसादोषविमुक्तित्वाद्विशुद्धिश्चित्तसाधनः ।। ३७४.

अशा प्रकारे अर्पण केल्याने मुक्ती मिळते, बाह्य शुद्ध यज्ञांनी नाही; कारण यात हिंसेचा दोष नाही, मनाच्या साधनेने खरी शुद्धता मिळते.

ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः । तस्मादशुद्धं सन्त्यज्य ह्यनित्यं वाह्यसाधनं ।। ३७४.

म्हणून ध्यानयज्ञ हा सर्वश्रेष्ठ असून तो अंतिम मुक्तीचे फळ देतो; म्हणून अशुद्ध आणि क्षणभंगुर बाह्य साधने सोडून द्यावीत.

यज्ञाद्यं कर्म्म सन्त्यज्य योगमत्यर्थमभ्यसेत् । विकारमुक्तमव्यक्तं भोग्यभोगसमन्वितं ।। ३७४.

यज्ञादी कर्मे सोडून अत्यंत योगाचा सराव करावा; जो विकाररहित, अव्यक्त, आणि भोग व भोग्य यांच्याशी युक्त आहे.

चिन्तयेद्धृदये पूर्वं क्रमादादौ गुणत्रयं । तमः प्रच्छाद्य रजसा सत्त्वेन च्छादयेद्रजः ।। ३७४.

हृदयात प्रथम एकामागून एक तीन गुणांचे चिंतन करावे; अंधकारावर रजोगुणाने, आणि रजोगुणावर सत्त्वगुणाने आच्छादन करावे.

ध्यायेत्त्रिमण्डलं पूर्वं कृष्णां रक्तं सितं क्रमात् । सत्त्वोपाधिगुणातीतः पुरुषः पञ्चविंशकः ।। ३७४.

प्रथम काळा, लाल आणि पांढरा — असे तीन मंडल ध्यानात घ्यावेत; पंचविंश पुरुष हा सत्त्वगुणाच्या आधारे त्रिगुणांपलीकडे आहे.

ध्येयमेतदशुद्धञ्च त्यक्त्वा शुद्धं विचिन्तयेत् । ऐश्वर्य्यं पङ्कजं दिव्यं पुरुषोपरि संस्थितं ।। ३७४.

हे अशुद्ध ध्यानाचे विषय सोडून शुद्धाचे चिंतन करावे; दिव्य शक्तीचे कमळ, पुरुषाच्या वरती स्थित आहे.

द्वादशाङ्गुलविस्तीर्णं शुद्धं विकशितं सितम् । नालमष्टङ्गुलं तस्य नाभिकन्दसमुद्भ्वं ।। ३७४.

ते कमळ शुद्ध, फुललेले, पांढरे आणि बारा बोटे रुंद आहे; त्याचा दांडा आठ बोटांचा असून, नाभीच्या मूळातून उगवलेला आहे.

पद्मपत्राष्टकं ज्ञेयमणिमादिगुणाष्टकम् । कर्णिकाकेशरं नालं ज्ञानवैराग्यभुत्तमम् ।। ३७४.

त्या कमळाची आठ पाकळी आणि अणिमा वगैरे आठ सिद्धी ओळखाव्यात; त्याचा मध्यभाग, केशर आणि दांडा हेच श्रेष्ठ ज्ञान आणि वैराग्य आहेत.

विष्णुधर्म्मश्च तत्कन्दमिति पद्मं विचिन्तयेत् । तद्धर्मज्ञानवैराग्यं शिवैश्वर्य्यमयं परं ।। ३७४.

त्या कमळाच्या मुळाशी विष्णूचे धर्म आहे, असे ध्यान करावे; त्याचा धर्म म्हणजे ज्ञान आणि वैराग्य, शिवाच्या ऐश्वर्यांनी युक्त सर्वोच्च आहे.

ज्ञात्वा पद्मासनं सर्वं सर्वदुःखान्तमाप्नुयात् । तत्पद्मकर्णिकामध्ये शुद्धदीपशिखाकृति ।। ३७४.

संपूर्ण पद्मासन समजून घेतल्यावर सर्व दुःखांचा अंत मिळतो; त्या कमळाच्या मध्यभागी शुद्ध दीपशिखेसारखी आकृती आहे.

अङ्गुष्ठमात्रममलं ध्यायेदोङ्कारमीश्वरं । कदम्वगोलकाकारं तारं रूपमिव स्थितं ।। ३७४.

अंगठ्याएवढ्या आकाराचा, निर्मळ ओंकारस्वरूप ईश्वर ध्यानात घ्यावा; तो कदंबाच्या गोलासारखा असून, स्वराच्या रूपात स्थिर आहे.

ध्यायेद्वा रश्मिजालेन दीप्यमानं समन्ततः । प्रधानं पुरुषातीतं स्थितं पद्मस्थमीश्वरं ।। ३७४.

आपण सर्व बाजूंनी तेजाच्या किरणांनी उजळून निघालेल्या, सर्वश्रेष्ठ तत्त्व, पुरुषाच्या पलीकडील, कमळावर विराजमान असलेल्या परमेश्वराचे ध्यान करावे.

ध्यायेज्जपेच्च सततमोङ्कारं परमक्षरं । मनःस्थित्यर्थमिच्छन्ति स्थूलध्यानमनुक्रमात् ।। ३७४.

सदैव 'ॐ' या परम अक्षराचे ध्यान करावे व जप करावा. मन स्थिर राहावे म्हणून, क्रमाने स्थूल ध्यानाची इच्छा करतात.

तद्‌भूतं निश्चलीभूतं लभेत् सूक्ष्मेऽपि संस्थितं । नाभिकन्दे स्थितं नालं दशाङ्गुलसमायतं ।। ३७४.

जे असे आहे, ते स्थिर झालेले, अगदी सूक्ष्म अवस्थेतही मिळते; नाभीच्या मुळाशी स्थिर असलेले, त्याचा दांडा दहा बोटे लांबीचा आहे.

नालेनाष्टदलं पद्म द्वादशाङ्गुलविस्तृतं । सकर्णिके केसराले सूर्य्यसोमाग्निमण्डलं ।। ३७४.

त्या दांड्यावर आठ पाकळ्यांचे कमळ आहे, ते बारा बोटे रुंद आहे; त्यात कुंडी व केसर आहेत, आणि त्यात सूर्य, चंद्र व अग्नीचे मंडळ आहे.

अग्निमण्डलमध्यस्थः शङ्खक्रगदाधरः । पद्मी चतुर्भुजो विष्णुरथवाष्टभुजो हरिः ।। ३७४.

त्या अग्नीच्या मंडळाच्या मध्यभागी, शंख, चक्र, गदा धारण केलेला, कमळावर बसलेला, चार हातांचा विष्णु किंवा आठ हातांचा हरि आहे.

शार्ङ्गाक्षवलयधरः पाशाङ्कुशधरः परः । स्वर्णबर्णः श्वेतवर्णः सश्रीवत्सः सकौस्तुभः ।। ३७४.

तो शार्ङ्ग धनुष्य, चक्र, कडे, पाश व अंकुश धारण करणारा, सुवर्णासारखा, शुभ्रवर्णाचा, श्रीवत्स व कौस्तुभ मणीने अलंकृत आहे.

वनमाली स्वर्णहारी स्फुरन्मकरकुण्डलः । रत्नोज्जवलकिरीटश्च पीताम्बरधरो महान् ।। ३७४.

त्याने वनमाळा व सोन्याची माळ घातली आहे, चमकणारे मकरकुंडल कानात आहेत, रत्नांनी झळाळणारे मुकुट आहे, आणि पिवळे वस्त्र परिधान केलेले आहे.

सर्व्वाभरणभूषाढ्यो वितस्तिर्वा यथेच्छया । अहं ब्रह्म ज्योतिरात्मा वासुदेवो विमुक्त ओं ।। ३७४.

सर्व अलंकारांनी सजलेला, एक विटस्ति किंवा इच्छेनुसार आकाराचा; 'मीच ब्रह्म, तेजाचा आत्मा, वासुदेव, मुक्त, ॐ' असे जाणावे.

ध्यानाच्छ्रान्तो जपेन्मन्त्रं जपाच्छ्रान्तश्च चिन्तयेत् । जपध्यानादियुक्तस्य विष्णुः शीघ्रं प्रसीदति ।। ३७४.

ध्यान करताना थकल्यास मंत्राचा जप करावा; जप करताना थकल्यास ध्यान करावे; जप व ध्यान या दोन्हीमध्ये मन लावणाऱ्यांवर विष्णु लवकर प्रसन्न होतो.

जपयज्ञस्य वै यज्ञाः कलां नार्हन्ति षोड़शीं । जपिनं नोपसर्पन्ति व्याधयश्चाधयो ग्रहाः ३७४.

जपयज्ञाचे इतर सर्व यज्ञ जपाच्या सोळाव्या भागालाही समकक्ष नाहीत; जप करणाऱ्याजवळ रोग, दुःख व ग्रहांचा त्रास येत नाही.