अग्निपुराणम्

शरीरं रथमित्याहुरिन्द्रियाण्यस्य वाजिनः । मनश्च सारथिः प्रोक्तः प्राणायामः कशः स्मृतः ।। ३७३.

शरीर हे रथ आहे असे म्हणतात, त्याची इंद्रिये म्हणजे घोडे, मन सारथी आहे आणि प्राणायाम म्हणजे चाबूक आहे.

ज्ञानवैराग्यरश्मिभ्यां सायया विधृतं मनः । शनैर्निश्चलतामेति प्राणायामैकसंहितम् ।। ३७३.

ज्ञान आणि वैराग्य यांच्या किरणांनी धरलेले मन, प्राणायामाशी एकरूप होत हळूहळू स्थिर होते.

जलबिन्दुं [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php कुशाग्रेण] मासे मासे पिबेत्तु यः । संवत्सरशतं साग्रं प्राणायामश्च तत्समः ।। ३७३.

जो दर महिन्याला कुशाच्या पातीने पाण्याचा एक थेंब पितो, तो शंभर वर्षांपेक्षा जास्त जगतो; प्राणायाम त्याच्यासारखाच आहे.

इन्द्रियाणि प्रसक्तानि प्रविश्य विषयोदधौ । आहृत्य यो निगृह्णाति प्रत्याहारः स उच्यते ।। ३७३.

इंद्रिये विषयांच्या समुद्रात गुंततात, पण जो त्यांना आवरतो, त्याला 'प्रत्याहार' म्हणतात.

उद्धरेदात्मनात्मानं मज्जमानं यथाम्भसि । भोगनद्यतिवेगेन ज्ञानवृक्षं समाश्रयेत् ।। ३७३.

जसा पाण्यात बुडणारा स्वतःला वर काढतो, तसा भोगांच्या प्रवाहात वाहताना, माणसाने ज्ञानरूपी झाडाचा आधार घ्यावा.

अग्निरुवाच ध्यै चिन्तायां स्मृतो धातुर्विष्णुचिन्ता मुहुर्मुहुः । अनाक्षिप्तेन मनसा ध्यानमित्यभिधीयते ।। ३७४.

अग्नी म्हणतो: चिंतन म्हणजेच ध्यान असे ओळखले जाते. विष्णूचे पुन्हा पुन्हा एकाग्र मनाने चिंतन करणे, हेच ध्यान आहे.

आत्मनः समनस्कस्य मुक्ताशेषोपधस्य च । ब्रह्मचिन्तासमा शक्तिर्ध्यानं नाम तदुच्यते ।। ३७४.

ज्याचे मन स्थिर आहे आणि सर्व अडथळ्यांपासून मुक्त आहे, त्याच्यासाठी ब्रह्माचे चिंतन करण्याइतकीच शक्ती ध्यानात असते.

ध्येयालम्बनसंस्थस्य सदृशप्रत्ययस्य च । प्रत्ययान्तरनिर्मुक्तः प्रत्ययो ध्यानमुच्यते ।। ३७४.

ध्यानाच्या विषयावर मन स्थिर असताना, त्या विषयाशी जुळणारा एकच विचार राहतो, आणि इतर सर्व विचार दूर होतात — तोच विचार ध्यान म्हणतात.

ध्येयावस्थितचित्तस्य प्रदेशे यत्र कुत्रचित् । ध्यानमेतत्समुद्दिष्टं प्रत्ययस्यैकभावना ।। ३७४.

ध्यानाच्या विषयावर मन पूर्णपणे स्थिर असताना, कुठेही असो, त्या एकाच विचाराचे चिंतन म्हणजे ध्यान असे सांगितले आहे.

एवं ध्यानसमायुक्तः स्वदेहं यः परित्यजत् । कुलं स्वजनमित्राणि समुद्‌धृत्य हरिर्भवेत् ।। ३७४.

अशा प्रकारे, जो ध्यानयुक्त होऊन आपले शरीर सोडतो, तो आपल्या कुटुंबाला, नातेवाईकांना आणि मित्रांना उध्दरून, हरि बनतो.

एवं मुहूर्त्तमर्धं वा ध्यायेद् यः श्रद्ध्या हरिं । सोपि यां गतिमाप्नोति न तां सर्वैर्महामखैः ।। ३७४.

अशा प्रकारे, जो कोणी श्रद्धेने अर्धा क्षण जरी हरिचे ध्यान करतो, तो जी अवस्था मिळवतो, ती सर्व मोठ्या यज्ञांनीही मिळत नाही.

ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यच्च ध्यानप्रयोजनं । एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा योगं युञ्जीत तत्त्ववित् ।। ३७४.

ध्यान करणारा, ध्यान, ध्यानाचा विषय आणि ध्यानाचा हेतू — ही चारही गोष्टी समजून जो खरा जाणणारा आहे, त्याने योगाचा सराव करावा.

योगाभ्यासाद्‌भवेन्मुक्तिरैश्वर्य्यञ्चाष्टधा महत् । ज्ञानवैराग्यसम्पन्नः श्रद्दधानः क्षमान्वितः ।। ३७४.

योगाचा सराव केल्याने मुक्ती मिळते आणि अष्टमहासिद्धीही मिळतात; ज्याच्याकडे ज्ञान, वैराग्य, श्रद्धा आणि संयम आहे.

विष्णुभक्तः सदोत्साही ध्यातेत्थं पुरुषः स्मृतः । मूर्तामूर्त्तं परम्ब्रह्म हरेर्ध्यानं हि चिन्तनम् ।। ३७४.

जो विष्णूभक्त नेहमी उत्साही असतो, तो अशा प्रकारे ध्यान करतो असे स्मरणात ठेवले जाते; हरिचे ध्यान म्हणजे साकार आणि निराकार परमब्रह्माचे चिंतनच आहे.

सकलो निष्कलो ज्ञेयः सर्वज्ञः परमो हरिः । अणिमादिगुणैश्वर्य्यं मुक्तिर्ध्यानप्रयोजनम् ।। ३७४.

हरि हा सगुण आणि निर्गुण, सर्वज्ञ आणि परम आहे; ध्यानाचा हेतू म्हणजे मुक्ती आणि अणिमा वगैरे सिद्धी मिळवणे.

फलेन योजको विष्णुरतो ध्यायेत् परेश्वरं । गच्छंस्तिष्ठन् स्वपन् जाग्रदुन्मिषन्निमिषन्नपि ।। ३७४.

फलाशी जोडणारा विष्णू आहे, म्हणून चालताना, उभा असताना, झोपेत, जागेपणी, डोळे उघडे किंवा मिटले असताना — अशा सर्व अवस्थांमध्ये परमेश्वराचे ध्यान करावे.

शुचिर्वाप्यशुचिर्वापि ध्यायेत् सततमीश्वरम् । स्वदेहायतनस्यान्ते मनसि स्थाप्य केशवम् ।। ३७४.

शुद्ध असो वा अशुद्ध, नेहमीच ईश्वराचे ध्यान करावे; आपल्या देहाच्या शेवटी, मनात केशवाला स्थिर करावा.

हृत्पद्मपीठिकामध्ये ध्यानयोगेन पूजयेत् । ध्यानयज्ञः परः शुद्धः सर्वदोषक्विर्ज्जितः ।। ३७४.

हृदयातील कमळाच्या आसनाच्या मध्यभागी ध्यानयोगाने पूजा करावी; ध्यानयज्ञ हा श्रेष्ठ, शुद्ध आणि सर्व दोषांपासून मुक्त आहे.

तेनेष्ट्वा मुक्तिमाप्नोति वाह्यशुद्धैश्च नाध्वरैः । हिंसादोषविमुक्तित्वाद्विशुद्धिश्चित्तसाधनः ।। ३७४.

अशा प्रकारे अर्पण केल्याने मुक्ती मिळते, बाह्य शुद्ध यज्ञांनी नाही; कारण यात हिंसेचा दोष नाही, मनाच्या साधनेने खरी शुद्धता मिळते.

ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः । तस्मादशुद्धं सन्त्यज्य ह्यनित्यं वाह्यसाधनं ।। ३७४.

म्हणून ध्यानयज्ञ हा सर्वश्रेष्ठ असून तो अंतिम मुक्तीचे फळ देतो; म्हणून अशुद्ध आणि क्षणभंगुर बाह्य साधने सोडून द्यावीत.

यज्ञाद्यं कर्म्म सन्त्यज्य योगमत्यर्थमभ्यसेत् । विकारमुक्तमव्यक्तं भोग्यभोगसमन्वितं ।। ३७४.

यज्ञादी कर्मे सोडून अत्यंत योगाचा सराव करावा; जो विकाररहित, अव्यक्त, आणि भोग व भोग्य यांच्याशी युक्त आहे.

चिन्तयेद्धृदये पूर्वं क्रमादादौ गुणत्रयं । तमः प्रच्छाद्य रजसा सत्त्वेन च्छादयेद्रजः ।। ३७४.

हृदयात प्रथम एकामागून एक तीन गुणांचे चिंतन करावे; अंधकारावर रजोगुणाने, आणि रजोगुणावर सत्त्वगुणाने आच्छादन करावे.

ध्यायेत्त्रिमण्डलं पूर्वं कृष्णां रक्तं सितं क्रमात् । सत्त्वोपाधिगुणातीतः पुरुषः पञ्चविंशकः ।। ३७४.

प्रथम काळा, लाल आणि पांढरा — असे तीन मंडल ध्यानात घ्यावेत; पंचविंश पुरुष हा सत्त्वगुणाच्या आधारे त्रिगुणांपलीकडे आहे.

ध्येयमेतदशुद्धञ्च त्यक्त्वा शुद्धं विचिन्तयेत् । ऐश्वर्य्यं पङ्कजं दिव्यं पुरुषोपरि संस्थितं ।। ३७४.

हे अशुद्ध ध्यानाचे विषय सोडून शुद्धाचे चिंतन करावे; दिव्य शक्तीचे कमळ, पुरुषाच्या वरती स्थित आहे.

द्वादशाङ्गुलविस्तीर्णं शुद्धं विकशितं सितम् । नालमष्टङ्गुलं तस्य नाभिकन्दसमुद्भ्वं ।। ३७४.

ते कमळ शुद्ध, फुललेले, पांढरे आणि बारा बोटे रुंद आहे; त्याचा दांडा आठ बोटांचा असून, नाभीच्या मूळातून उगवलेला आहे.

पद्मपत्राष्टकं ज्ञेयमणिमादिगुणाष्टकम् । कर्णिकाकेशरं नालं ज्ञानवैराग्यभुत्तमम् ।। ३७४.

त्या कमळाची आठ पाकळी आणि अणिमा वगैरे आठ सिद्धी ओळखाव्यात; त्याचा मध्यभाग, केशर आणि दांडा हेच श्रेष्ठ ज्ञान आणि वैराग्य आहेत.

विष्णुधर्म्मश्च तत्कन्दमिति पद्मं विचिन्तयेत् । तद्धर्मज्ञानवैराग्यं शिवैश्वर्य्यमयं परं ।। ३७४.

त्या कमळाच्या मुळाशी विष्णूचे धर्म आहे, असे ध्यान करावे; त्याचा धर्म म्हणजे ज्ञान आणि वैराग्य, शिवाच्या ऐश्वर्यांनी युक्त सर्वोच्च आहे.

ज्ञात्वा पद्मासनं सर्वं सर्वदुःखान्तमाप्नुयात् । तत्पद्मकर्णिकामध्ये शुद्धदीपशिखाकृति ।। ३७४.

संपूर्ण पद्मासन समजून घेतल्यावर सर्व दुःखांचा अंत मिळतो; त्या कमळाच्या मध्यभागी शुद्ध दीपशिखेसारखी आकृती आहे.

अङ्गुष्ठमात्रममलं ध्यायेदोङ्कारमीश्वरं । कदम्वगोलकाकारं तारं रूपमिव स्थितं ।। ३७४.

अंगठ्याएवढ्या आकाराचा, निर्मळ ओंकारस्वरूप ईश्वर ध्यानात घ्यावा; तो कदंबाच्या गोलासारखा असून, स्वराच्या रूपात स्थिर आहे.