अग्निपुराणम्

नासिकापुटमङ्गुल्या पीड्यैव च परेण च । औदरं रेचयेद्वायुं रेचनाद्रेचकः स्मृतः ।। ३७३.

नाकाच्या दोन्ही छिद्रांना बोटांनी आणि दुसऱ्या हाताने दाबून, पोटातील वायू बाहेर सोडावा; वायू सोडणे म्हणजे रेचक असे म्हणतात.

बाह्येन वायुना देहं दृतिवत् पूरयेद्यथा । तथा पूर्णश्च सन्तिष्ठेत् पूरणात् पूरकः स्मृतः ।। ३७३.

बाहेरच्या वायूने शरीर घट्टपणे भरावे; तसे भरून, पूर्ण अवस्थेत स्थिर बसावे, याला पूरक असे म्हणतात.

. न मुञ्चति न गृह्णाति वायुमन्तर्बहिः स्थितम् । सम्पूर्णकुम्भवत्तिष्ठेदचलः स तु कुम्भकः ।। ३७३.

ना वायू सोडावा, ना घ्यावा, तो आत किंवा बाहेर स्थिर ठेवावा; पूर्ण घड्याळीसारखा हलू न देता बसावे, हेच कुम्भक आहे.

कन्यकः सकृदुद्‌घातः स वै द्वादशमात्रिकः । मध्यमश्च द्विरुद्‌घातश्चतुर्विंशतिमात्रिकः ।। ३७३.

कन्यक हा एकदाच श्वास सोडून केला जातो, आणि त्याची माप बारा ठरते. मध्यम हा दोनदा श्वास सोडून केला जातो, आणि त्याची माप चोवीस असते.

उत्तमश्च त्रिरुद्‌घातः षट्‌त्रिंशत्तालमात्रिकः । स्वेदकम्पाभिघातानां जननश्चोत्तमोत्तमः ।। ३७३.

उत्तम हा तीनदा श्वास सोडून केला जातो, त्याची माप छत्तीस असते. घाम येणे, अंग थरथरणे यांसारख्या कारणांमध्ये हा सर्वात जास्त परिणाम करणारा आहे.

अजितान्नारुहेद्‌भूमिं हिक्काश्वासादयस्तथा । जिते प्राणे स्वल्पदोषविण्मूत्रादि प्रजायते ।। ३७३.

अन्न जिंकले नाही तर, माणूस जमिनीवरून उठताना उचकी, धाप लागणे आणि अशाच आजारांना सामोरा जातो. पण प्राण जिंकला तर, थोडेफार मलमूत्राचे दोषच राहतात.

आरोग्यं शीघ्रगामित्वमुत्साहः स्वरसौष्ठवम् । बलवर्णप्रसादश्च सर्वदोषक्षयः फलं ।। ३७३.

आरोग्य, वेगाने चालता येणे, उत्साह, आवाजातील गोडवा, बळ, रंगातील तेज आणि सर्व दोषांचा नाश — हे सर्व त्याचे फळ आहे.

जपध्यानं विनागर्भः स गर्भस्तत्समन्वितः । इन्द्रियाणां जयार्थाय स गर्भं धारयेत्परं ।। ३७३.

जप आणि ध्यानाशिवाय तो 'गर्भ' म्हणतात; जप-ध्यानासह तो 'गर्भ' युक्त असतो. इंद्रियांवर विजय मिळवण्यासाठी श्रेष्ठ 'गर्भ' धारण करावा.

ज्ञानवैराग्ययुक्ताभ्यां प्राणायामवशेन च । इन्द्रियांश्च विनिर्जित्य सर्वमेव जितं भवेत् ।। ३७३.

ज्ञान आणि वैराग्य युक्तीने, तसेच प्राणायामाच्या जोरावर, इंद्रिये जिंकली की सर्व काही जिंकले जाते.

इन्द्रियाण्येव तत्सर्वं यत् स्वर्गनरकावुभौ । निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च ।। ३७३.

इंद्रियेच सर्व काही आहेत — स्वर्ग आणि नरक दोन्ही त्यांच्यामुळे मिळतात. इंद्रिये आवरली तर स्वर्ग मिळतो, मोकळी सोडली तर नरक मिळतो.

शरीरं रथमित्याहुरिन्द्रियाण्यस्य वाजिनः । मनश्च सारथिः प्रोक्तः प्राणायामः कशः स्मृतः ।। ३७३.

शरीर हे रथ आहे असे म्हणतात, त्याची इंद्रिये म्हणजे घोडे, मन सारथी आहे आणि प्राणायाम म्हणजे चाबूक आहे.

ज्ञानवैराग्यरश्मिभ्यां सायया विधृतं मनः । शनैर्निश्चलतामेति प्राणायामैकसंहितम् ।। ३७३.

ज्ञान आणि वैराग्य यांच्या किरणांनी धरलेले मन, प्राणायामाशी एकरूप होत हळूहळू स्थिर होते.

जलबिन्दुं [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php कुशाग्रेण] मासे मासे पिबेत्तु यः । संवत्सरशतं साग्रं प्राणायामश्च तत्समः ।। ३७३.

जो दर महिन्याला कुशाच्या पातीने पाण्याचा एक थेंब पितो, तो शंभर वर्षांपेक्षा जास्त जगतो; प्राणायाम त्याच्यासारखाच आहे.

इन्द्रियाणि प्रसक्तानि प्रविश्य विषयोदधौ । आहृत्य यो निगृह्णाति प्रत्याहारः स उच्यते ।। ३७३.

इंद्रिये विषयांच्या समुद्रात गुंततात, पण जो त्यांना आवरतो, त्याला 'प्रत्याहार' म्हणतात.

उद्धरेदात्मनात्मानं मज्जमानं यथाम्भसि । भोगनद्यतिवेगेन ज्ञानवृक्षं समाश्रयेत् ।। ३७३.

जसा पाण्यात बुडणारा स्वतःला वर काढतो, तसा भोगांच्या प्रवाहात वाहताना, माणसाने ज्ञानरूपी झाडाचा आधार घ्यावा.

अग्निरुवाच ध्यै चिन्तायां स्मृतो धातुर्विष्णुचिन्ता मुहुर्मुहुः । अनाक्षिप्तेन मनसा ध्यानमित्यभिधीयते ।। ३७४.

अग्नी म्हणतो: चिंतन म्हणजेच ध्यान असे ओळखले जाते. विष्णूचे पुन्हा पुन्हा एकाग्र मनाने चिंतन करणे, हेच ध्यान आहे.

आत्मनः समनस्कस्य मुक्ताशेषोपधस्य च । ब्रह्मचिन्तासमा शक्तिर्ध्यानं नाम तदुच्यते ।। ३७४.

ज्याचे मन स्थिर आहे आणि सर्व अडथळ्यांपासून मुक्त आहे, त्याच्यासाठी ब्रह्माचे चिंतन करण्याइतकीच शक्ती ध्यानात असते.

ध्येयालम्बनसंस्थस्य सदृशप्रत्ययस्य च । प्रत्ययान्तरनिर्मुक्तः प्रत्ययो ध्यानमुच्यते ।। ३७४.

ध्यानाच्या विषयावर मन स्थिर असताना, त्या विषयाशी जुळणारा एकच विचार राहतो, आणि इतर सर्व विचार दूर होतात — तोच विचार ध्यान म्हणतात.

ध्येयावस्थितचित्तस्य प्रदेशे यत्र कुत्रचित् । ध्यानमेतत्समुद्दिष्टं प्रत्ययस्यैकभावना ।। ३७४.

ध्यानाच्या विषयावर मन पूर्णपणे स्थिर असताना, कुठेही असो, त्या एकाच विचाराचे चिंतन म्हणजे ध्यान असे सांगितले आहे.

एवं ध्यानसमायुक्तः स्वदेहं यः परित्यजत् । कुलं स्वजनमित्राणि समुद्‌धृत्य हरिर्भवेत् ।। ३७४.

अशा प्रकारे, जो ध्यानयुक्त होऊन आपले शरीर सोडतो, तो आपल्या कुटुंबाला, नातेवाईकांना आणि मित्रांना उध्दरून, हरि बनतो.

एवं मुहूर्त्तमर्धं वा ध्यायेद् यः श्रद्ध्या हरिं । सोपि यां गतिमाप्नोति न तां सर्वैर्महामखैः ।। ३७४.

अशा प्रकारे, जो कोणी श्रद्धेने अर्धा क्षण जरी हरिचे ध्यान करतो, तो जी अवस्था मिळवतो, ती सर्व मोठ्या यज्ञांनीही मिळत नाही.

ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यच्च ध्यानप्रयोजनं । एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा योगं युञ्जीत तत्त्ववित् ।। ३७४.

ध्यान करणारा, ध्यान, ध्यानाचा विषय आणि ध्यानाचा हेतू — ही चारही गोष्टी समजून जो खरा जाणणारा आहे, त्याने योगाचा सराव करावा.

योगाभ्यासाद्‌भवेन्मुक्तिरैश्वर्य्यञ्चाष्टधा महत् । ज्ञानवैराग्यसम्पन्नः श्रद्दधानः क्षमान्वितः ।। ३७४.

योगाचा सराव केल्याने मुक्ती मिळते आणि अष्टमहासिद्धीही मिळतात; ज्याच्याकडे ज्ञान, वैराग्य, श्रद्धा आणि संयम आहे.

विष्णुभक्तः सदोत्साही ध्यातेत्थं पुरुषः स्मृतः । मूर्तामूर्त्तं परम्ब्रह्म हरेर्ध्यानं हि चिन्तनम् ।। ३७४.

जो विष्णूभक्त नेहमी उत्साही असतो, तो अशा प्रकारे ध्यान करतो असे स्मरणात ठेवले जाते; हरिचे ध्यान म्हणजे साकार आणि निराकार परमब्रह्माचे चिंतनच आहे.

सकलो निष्कलो ज्ञेयः सर्वज्ञः परमो हरिः । अणिमादिगुणैश्वर्य्यं मुक्तिर्ध्यानप्रयोजनम् ।। ३७४.

हरि हा सगुण आणि निर्गुण, सर्वज्ञ आणि परम आहे; ध्यानाचा हेतू म्हणजे मुक्ती आणि अणिमा वगैरे सिद्धी मिळवणे.

फलेन योजको विष्णुरतो ध्यायेत् परेश्वरं । गच्छंस्तिष्ठन् स्वपन् जाग्रदुन्मिषन्निमिषन्नपि ।। ३७४.

फलाशी जोडणारा विष्णू आहे, म्हणून चालताना, उभा असताना, झोपेत, जागेपणी, डोळे उघडे किंवा मिटले असताना — अशा सर्व अवस्थांमध्ये परमेश्वराचे ध्यान करावे.

शुचिर्वाप्यशुचिर्वापि ध्यायेत् सततमीश्वरम् । स्वदेहायतनस्यान्ते मनसि स्थाप्य केशवम् ।। ३७४.

शुद्ध असो वा अशुद्ध, नेहमीच ईश्वराचे ध्यान करावे; आपल्या देहाच्या शेवटी, मनात केशवाला स्थिर करावा.

हृत्पद्मपीठिकामध्ये ध्यानयोगेन पूजयेत् । ध्यानयज्ञः परः शुद्धः सर्वदोषक्विर्ज्जितः ।। ३७४.

हृदयातील कमळाच्या आसनाच्या मध्यभागी ध्यानयोगाने पूजा करावी; ध्यानयज्ञ हा श्रेष्ठ, शुद्ध आणि सर्व दोषांपासून मुक्त आहे.

तेनेष्ट्वा मुक्तिमाप्नोति वाह्यशुद्धैश्च नाध्वरैः । हिंसादोषविमुक्तित्वाद्विशुद्धिश्चित्तसाधनः ।। ३७४.

अशा प्रकारे अर्पण केल्याने मुक्ती मिळते, बाह्य शुद्ध यज्ञांनी नाही; कारण यात हिंसेचा दोष नाही, मनाच्या साधनेने खरी शुद्धता मिळते.