अग्निपुराणम्

तस्य द्वादशभिर्मासैः परं ब्रह्मा प्रकाशते । अणिमादि कोटिजप्याल्लक्षात्सारस्वतादिकं ।। ३७२.

त्याला बारा महिन्यांत परमब्रह्म प्रकट होते. अणिमा वगैरे सिद्धींच्या कोटी जपांनी सरस्वती वगैरेचा सार मिळतो.

वैदिकस्तान्त्रिको मिश्रो विष्णोर्वै त्रिविधो मखः । त्रयाणामीप्सितेनैकविधिना हरिमर्च्चयेत् ।। ३७२.

वैदिक, तांत्रिक आणि मिश्र — अशी विष्णूच्या यज्ञाची तीन प्रकारे विभागणी आहे. या तिघांपैकी ज्या पद्धतीने इच्छा असेल, त्या एकाच पद्धतीने हरिची पूजा करावी.

प्रणम्य दण्डवद्भमौ नमस्कारेण योऽर्चयेत् । स याङ्गतिमवाप्नोति न तां क्रतुशतैरपि ।। ३७२.

जो पृथ्वीवर दंडवत घालून, नम्रतेने पूजा करतो, तो अशी अवस्था प्राप्त करतो, जी शेकडो यज्ञांनीही मिळत नाही.

यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ।। ३७२.

ज्याला देवावर जशी श्रेष्ठ भक्ती आहे, तशीच गुरूवरही आहे, त्याला येथे सांगितलेले अर्थ, हे महात्मा, प्रकट होतात.

अग्निरुवाच आसनं कमलाद्युक्तं तद्‌बद्‌ध्वा चिन्तयेत्परं । शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनामात्मनः ।। ३७३.

अग्नी म्हणाला: कमळ वगैरे वस्तूंनी युक्त आसन लावून, त्या आसनावर परमात्म्याचा ध्यान करावे. स्वच्छ जागी स्वतःसाठी स्थिर आसन बसवावे.

नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चेलाजिनकुशोत्तरं । तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।। ३७३.

ते आसन फार उंच किंवा फार खाली नसावे, त्यावर कापड, मृगाजिन आणि कुशा घालाव्यात. तेथे मन एकाग्र करून, मन व इंद्रियांच्या क्रिया नियंत्रित कराव्यात.

उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये । समकायशिरग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।। ३७३.

आसनावर बसून, आत्म्याच्या शुद्धीसाठी योग साधावा. शरीर, डोके आणि मान सरळ ठेवून, स्थिर व हलू न देणारा बसावा.

सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वन्दिशश्चानवलोकयन् । पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस्तथा प्रजननं पुनः ।। ३७३.

स्वतःच्या नाकाच्या टोकाकडे पाहावे, इतर दिशांना पाहू नये. टाचांनी वृषणांचे आणि तसेच जननेंद्रियाचे रक्षण करावे.

उरुभ्यामुपरिस्थाप्य बाहू तिर्य्यक् प्रयत्नतः । दक्षिणं करपृष्ठञ्च न्यसेद्वामतलोपरि ।। ३७३.

दोन्ही हात जांघांवर आडवे ठेवावेत, उजवा हाताचा पाठीमागचा भाग डाव्या हाताच्या तळहातावर ठेवावा.

उन्नम्य शनकैर्वक्त्त्रं मुखं विष्टभ्य चाग्रतः । प्राणः स्वदेहजो वायुस्तस्यायामो निरोधनं ।। ३७३.

हळूहळू चेहरा वर उचलावा, आणि तोंड समोर घट्ट धरावे. शरीरातील वायू म्हणजे प्राण, त्याचे नियंत्रण म्हणजे आयाम किंवा रोखणे.

नासिकापुटमङ्गुल्या पीड्यैव च परेण च । औदरं रेचयेद्वायुं रेचनाद्रेचकः स्मृतः ।। ३७३.

नाकाच्या दोन्ही छिद्रांना बोटांनी आणि दुसऱ्या हाताने दाबून, पोटातील वायू बाहेर सोडावा; वायू सोडणे म्हणजे रेचक असे म्हणतात.

बाह्येन वायुना देहं दृतिवत् पूरयेद्यथा । तथा पूर्णश्च सन्तिष्ठेत् पूरणात् पूरकः स्मृतः ।। ३७३.

बाहेरच्या वायूने शरीर घट्टपणे भरावे; तसे भरून, पूर्ण अवस्थेत स्थिर बसावे, याला पूरक असे म्हणतात.

. न मुञ्चति न गृह्णाति वायुमन्तर्बहिः स्थितम् । सम्पूर्णकुम्भवत्तिष्ठेदचलः स तु कुम्भकः ।। ३७३.

ना वायू सोडावा, ना घ्यावा, तो आत किंवा बाहेर स्थिर ठेवावा; पूर्ण घड्याळीसारखा हलू न देता बसावे, हेच कुम्भक आहे.

कन्यकः सकृदुद्‌घातः स वै द्वादशमात्रिकः । मध्यमश्च द्विरुद्‌घातश्चतुर्विंशतिमात्रिकः ।। ३७३.

कन्यक हा एकदाच श्वास सोडून केला जातो, आणि त्याची माप बारा ठरते. मध्यम हा दोनदा श्वास सोडून केला जातो, आणि त्याची माप चोवीस असते.

उत्तमश्च त्रिरुद्‌घातः षट्‌त्रिंशत्तालमात्रिकः । स्वेदकम्पाभिघातानां जननश्चोत्तमोत्तमः ।। ३७३.

उत्तम हा तीनदा श्वास सोडून केला जातो, त्याची माप छत्तीस असते. घाम येणे, अंग थरथरणे यांसारख्या कारणांमध्ये हा सर्वात जास्त परिणाम करणारा आहे.

अजितान्नारुहेद्‌भूमिं हिक्काश्वासादयस्तथा । जिते प्राणे स्वल्पदोषविण्मूत्रादि प्रजायते ।। ३७३.

अन्न जिंकले नाही तर, माणूस जमिनीवरून उठताना उचकी, धाप लागणे आणि अशाच आजारांना सामोरा जातो. पण प्राण जिंकला तर, थोडेफार मलमूत्राचे दोषच राहतात.

आरोग्यं शीघ्रगामित्वमुत्साहः स्वरसौष्ठवम् । बलवर्णप्रसादश्च सर्वदोषक्षयः फलं ।। ३७३.

आरोग्य, वेगाने चालता येणे, उत्साह, आवाजातील गोडवा, बळ, रंगातील तेज आणि सर्व दोषांचा नाश — हे सर्व त्याचे फळ आहे.

जपध्यानं विनागर्भः स गर्भस्तत्समन्वितः । इन्द्रियाणां जयार्थाय स गर्भं धारयेत्परं ।। ३७३.

जप आणि ध्यानाशिवाय तो 'गर्भ' म्हणतात; जप-ध्यानासह तो 'गर्भ' युक्त असतो. इंद्रियांवर विजय मिळवण्यासाठी श्रेष्ठ 'गर्भ' धारण करावा.

ज्ञानवैराग्ययुक्ताभ्यां प्राणायामवशेन च । इन्द्रियांश्च विनिर्जित्य सर्वमेव जितं भवेत् ।। ३७३.

ज्ञान आणि वैराग्य युक्तीने, तसेच प्राणायामाच्या जोरावर, इंद्रिये जिंकली की सर्व काही जिंकले जाते.

इन्द्रियाण्येव तत्सर्वं यत् स्वर्गनरकावुभौ । निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च ।। ३७३.

इंद्रियेच सर्व काही आहेत — स्वर्ग आणि नरक दोन्ही त्यांच्यामुळे मिळतात. इंद्रिये आवरली तर स्वर्ग मिळतो, मोकळी सोडली तर नरक मिळतो.

शरीरं रथमित्याहुरिन्द्रियाण्यस्य वाजिनः । मनश्च सारथिः प्रोक्तः प्राणायामः कशः स्मृतः ।। ३७३.

शरीर हे रथ आहे असे म्हणतात, त्याची इंद्रिये म्हणजे घोडे, मन सारथी आहे आणि प्राणायाम म्हणजे चाबूक आहे.

ज्ञानवैराग्यरश्मिभ्यां सायया विधृतं मनः । शनैर्निश्चलतामेति प्राणायामैकसंहितम् ।। ३७३.

ज्ञान आणि वैराग्य यांच्या किरणांनी धरलेले मन, प्राणायामाशी एकरूप होत हळूहळू स्थिर होते.

जलबिन्दुं [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php कुशाग्रेण] मासे मासे पिबेत्तु यः । संवत्सरशतं साग्रं प्राणायामश्च तत्समः ।। ३७३.

जो दर महिन्याला कुशाच्या पातीने पाण्याचा एक थेंब पितो, तो शंभर वर्षांपेक्षा जास्त जगतो; प्राणायाम त्याच्यासारखाच आहे.

इन्द्रियाणि प्रसक्तानि प्रविश्य विषयोदधौ । आहृत्य यो निगृह्णाति प्रत्याहारः स उच्यते ।। ३७३.

इंद्रिये विषयांच्या समुद्रात गुंततात, पण जो त्यांना आवरतो, त्याला 'प्रत्याहार' म्हणतात.

उद्धरेदात्मनात्मानं मज्जमानं यथाम्भसि । भोगनद्यतिवेगेन ज्ञानवृक्षं समाश्रयेत् ।। ३७३.

जसा पाण्यात बुडणारा स्वतःला वर काढतो, तसा भोगांच्या प्रवाहात वाहताना, माणसाने ज्ञानरूपी झाडाचा आधार घ्यावा.

अग्निरुवाच ध्यै चिन्तायां स्मृतो धातुर्विष्णुचिन्ता मुहुर्मुहुः । अनाक्षिप्तेन मनसा ध्यानमित्यभिधीयते ।। ३७४.

अग्नी म्हणतो: चिंतन म्हणजेच ध्यान असे ओळखले जाते. विष्णूचे पुन्हा पुन्हा एकाग्र मनाने चिंतन करणे, हेच ध्यान आहे.

आत्मनः समनस्कस्य मुक्ताशेषोपधस्य च । ब्रह्मचिन्तासमा शक्तिर्ध्यानं नाम तदुच्यते ।। ३७४.

ज्याचे मन स्थिर आहे आणि सर्व अडथळ्यांपासून मुक्त आहे, त्याच्यासाठी ब्रह्माचे चिंतन करण्याइतकीच शक्ती ध्यानात असते.

ध्येयालम्बनसंस्थस्य सदृशप्रत्ययस्य च । प्रत्ययान्तरनिर्मुक्तः प्रत्ययो ध्यानमुच्यते ।। ३७४.

ध्यानाच्या विषयावर मन स्थिर असताना, त्या विषयाशी जुळणारा एकच विचार राहतो, आणि इतर सर्व विचार दूर होतात — तोच विचार ध्यान म्हणतात.

ध्येयावस्थितचित्तस्य प्रदेशे यत्र कुत्रचित् । ध्यानमेतत्समुद्दिष्टं प्रत्ययस्यैकभावना ।। ३७४.

ध्यानाच्या विषयावर मन पूर्णपणे स्थिर असताना, कुठेही असो, त्या एकाच विचाराचे चिंतन म्हणजे ध्यान असे सांगितले आहे.