अग्निपुराणम्

तिस्रो मात्रास्त्रयो वेदाः लोका भूरादयो गुणाः । जाग्रत् स्वप्नः सुषुप्तिश्च ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।। ३७२.

तीन मात्रा, तीन वेद, भू इत्यादी लोक, गुण, जागरण, स्वप्न, सुषुप्ती, ब्रह्मा, विष्णु आणि महेश —

प्रद्युम्नः श्रीर्वासुदेवः सर्वमोङ्कारकः क्रमात् । अमात्रो नष्टमात्रश्च द्वैतस्यापगमः शिवः ।। ३७२.

प्रद्युम्न, श्री, वासुदेव — हे सर्व ॐकाराशी अनुक्रमे जोडलेले आहेत. अमात्रा, म्हणजेच मात्रा नाहीशी होणे, हे द्वैताचा अंत — शिव.

ओङ्कारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो मुनिः । चतुर्थी मात्रा गान्धारी प्रयुक्ता मूर्ध्निलक्ष्यते ।। ३७२.

जो ॐकार जाणतो तोच खरा ऋषी; इतर कोणी ऋषी नाही. चौथी मात्रा, गान्धारी, योग्य प्रकारे लावली तर ती डोक्याच्या टोकाशी जाणवते.

तत्तुरीयं परं ब्रह्म ज्योतिर्दीपो घटे यथा । तथा हृत्पद्मनिलयं ध्यायेन्नित्यं जपेन्नरः ।। ३७२.

तेच तुरीय, परम ब्रह्म, हे जणू मडक्यातील दिव्याच्या प्रकाशासारखे आहे. म्हणून, हृदयकमळात नेहमी ध्यान करावे आणि जप करावा.

प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते । अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् ।। ३७२.

ॐकार म्हणजे धनुष्य, आत्मा म्हणजे बाण, आणि ब्रह्म हे लक्ष्य आहे असे सांगितले आहे. पूर्ण एकाग्रतेने त्यावर बाण सोडावा; बाण जसा लक्ष्याशी एकरूप होतो, तसेच पूर्णपणे त्या ब्रह्माशी एकरूप व्हावे.

एतदेकाक्षरं ब्रह्म एतदेकाक्षरं परं । एतदेकाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ।। ३७२.

हे एकच अक्षर ब्रह्म आहे, हेच एकच अक्षर श्रेष्ठ आहे. हे एकच अक्षर ओळखून, जो जे काही इच्छितो, त्याला ते मिळते.

छन्दोऽस्य देवी गायत्री अन्तर्य्यामी ऋषिः स्मृतः । देवता परमात्मास्य नियोगो भुक्तिमुक्तये ।। ३७२.

याचे छंद म्हणजे गायीत्री देवी आहे, अंतःकरणातील ऋषी म्हणून ओळखला जातो. याची देवता म्हणजे परमात्मा, आणि याचा उपयोग सुख व मोक्षासाठी आहे.

भूरगन्यात्मने हृदयं भुवः प्राजापत्यात्मने । शिरः स्वः सूर्य्यात्मने च शिखा कवचमुच्यते ।। ३७२.

भू या आत्म्यासाठी हृदय, भुवः या आत्म्यासाठी शिर, आणि स्वः या आत्म्यासाठी शिखा, हे सर्व कवच म्हणून ओळखले जाते.

ओंभूर्भुवः स्वः कवचं सत्यात्मने ततोऽस्त्रकं । विन्यस्य पूजयेद्विष्णुं जपेद्वै भुक्तिमुक्तये ।। ३७२.

ॐ भूर्भुवः स्वः हे सत्याच्या आत्म्यासाठी कवच आहे; त्यानंतर अस्त्र आहे. हे सर्व स्थापन करून, विष्णूची पूजा करावी आणि सुख व मोक्षासाठी जप करावा.

जुहुयाच्च तिलाज्यादि सर्वं सम्पद्यते नरे । यस्तु द्वादशसाहस्रं जपमन्वहमाचरेत् ।। ३७२.

तिळ, तूप आणि इतर वस्तू यज्ञात अर्पण कराव्यात; त्यामुळे सर्व काही साध्य होते. जो दररोज बारा हजार वेळा जप करतो,

तस्य द्वादशभिर्मासैः परं ब्रह्मा प्रकाशते । अणिमादि कोटिजप्याल्लक्षात्सारस्वतादिकं ।। ३७२.

त्याला बारा महिन्यांत परमब्रह्म प्रकट होते. अणिमा वगैरे सिद्धींच्या कोटी जपांनी सरस्वती वगैरेचा सार मिळतो.

वैदिकस्तान्त्रिको मिश्रो विष्णोर्वै त्रिविधो मखः । त्रयाणामीप्सितेनैकविधिना हरिमर्च्चयेत् ।। ३७२.

वैदिक, तांत्रिक आणि मिश्र — अशी विष्णूच्या यज्ञाची तीन प्रकारे विभागणी आहे. या तिघांपैकी ज्या पद्धतीने इच्छा असेल, त्या एकाच पद्धतीने हरिची पूजा करावी.

प्रणम्य दण्डवद्भमौ नमस्कारेण योऽर्चयेत् । स याङ्गतिमवाप्नोति न तां क्रतुशतैरपि ।। ३७२.

जो पृथ्वीवर दंडवत घालून, नम्रतेने पूजा करतो, तो अशी अवस्था प्राप्त करतो, जी शेकडो यज्ञांनीही मिळत नाही.

यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ।। ३७२.

ज्याला देवावर जशी श्रेष्ठ भक्ती आहे, तशीच गुरूवरही आहे, त्याला येथे सांगितलेले अर्थ, हे महात्मा, प्रकट होतात.

अग्निरुवाच आसनं कमलाद्युक्तं तद्‌बद्‌ध्वा चिन्तयेत्परं । शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनामात्मनः ।। ३७३.

अग्नी म्हणाला: कमळ वगैरे वस्तूंनी युक्त आसन लावून, त्या आसनावर परमात्म्याचा ध्यान करावे. स्वच्छ जागी स्वतःसाठी स्थिर आसन बसवावे.

नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चेलाजिनकुशोत्तरं । तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।। ३७३.

ते आसन फार उंच किंवा फार खाली नसावे, त्यावर कापड, मृगाजिन आणि कुशा घालाव्यात. तेथे मन एकाग्र करून, मन व इंद्रियांच्या क्रिया नियंत्रित कराव्यात.

उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये । समकायशिरग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।। ३७३.

आसनावर बसून, आत्म्याच्या शुद्धीसाठी योग साधावा. शरीर, डोके आणि मान सरळ ठेवून, स्थिर व हलू न देणारा बसावा.

सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वन्दिशश्चानवलोकयन् । पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस्तथा प्रजननं पुनः ।। ३७३.

स्वतःच्या नाकाच्या टोकाकडे पाहावे, इतर दिशांना पाहू नये. टाचांनी वृषणांचे आणि तसेच जननेंद्रियाचे रक्षण करावे.

उरुभ्यामुपरिस्थाप्य बाहू तिर्य्यक् प्रयत्नतः । दक्षिणं करपृष्ठञ्च न्यसेद्वामतलोपरि ।। ३७३.

दोन्ही हात जांघांवर आडवे ठेवावेत, उजवा हाताचा पाठीमागचा भाग डाव्या हाताच्या तळहातावर ठेवावा.

उन्नम्य शनकैर्वक्त्त्रं मुखं विष्टभ्य चाग्रतः । प्राणः स्वदेहजो वायुस्तस्यायामो निरोधनं ।। ३७३.

हळूहळू चेहरा वर उचलावा, आणि तोंड समोर घट्ट धरावे. शरीरातील वायू म्हणजे प्राण, त्याचे नियंत्रण म्हणजे आयाम किंवा रोखणे.

नासिकापुटमङ्गुल्या पीड्यैव च परेण च । औदरं रेचयेद्वायुं रेचनाद्रेचकः स्मृतः ।। ३७३.

नाकाच्या दोन्ही छिद्रांना बोटांनी आणि दुसऱ्या हाताने दाबून, पोटातील वायू बाहेर सोडावा; वायू सोडणे म्हणजे रेचक असे म्हणतात.

बाह्येन वायुना देहं दृतिवत् पूरयेद्यथा । तथा पूर्णश्च सन्तिष्ठेत् पूरणात् पूरकः स्मृतः ।। ३७३.

बाहेरच्या वायूने शरीर घट्टपणे भरावे; तसे भरून, पूर्ण अवस्थेत स्थिर बसावे, याला पूरक असे म्हणतात.

. न मुञ्चति न गृह्णाति वायुमन्तर्बहिः स्थितम् । सम्पूर्णकुम्भवत्तिष्ठेदचलः स तु कुम्भकः ।। ३७३.

ना वायू सोडावा, ना घ्यावा, तो आत किंवा बाहेर स्थिर ठेवावा; पूर्ण घड्याळीसारखा हलू न देता बसावे, हेच कुम्भक आहे.

कन्यकः सकृदुद्‌घातः स वै द्वादशमात्रिकः । मध्यमश्च द्विरुद्‌घातश्चतुर्विंशतिमात्रिकः ।। ३७३.

कन्यक हा एकदाच श्वास सोडून केला जातो, आणि त्याची माप बारा ठरते. मध्यम हा दोनदा श्वास सोडून केला जातो, आणि त्याची माप चोवीस असते.

उत्तमश्च त्रिरुद्‌घातः षट्‌त्रिंशत्तालमात्रिकः । स्वेदकम्पाभिघातानां जननश्चोत्तमोत्तमः ।। ३७३.

उत्तम हा तीनदा श्वास सोडून केला जातो, त्याची माप छत्तीस असते. घाम येणे, अंग थरथरणे यांसारख्या कारणांमध्ये हा सर्वात जास्त परिणाम करणारा आहे.

अजितान्नारुहेद्‌भूमिं हिक्काश्वासादयस्तथा । जिते प्राणे स्वल्पदोषविण्मूत्रादि प्रजायते ।। ३७३.

अन्न जिंकले नाही तर, माणूस जमिनीवरून उठताना उचकी, धाप लागणे आणि अशाच आजारांना सामोरा जातो. पण प्राण जिंकला तर, थोडेफार मलमूत्राचे दोषच राहतात.

आरोग्यं शीघ्रगामित्वमुत्साहः स्वरसौष्ठवम् । बलवर्णप्रसादश्च सर्वदोषक्षयः फलं ।। ३७३.

आरोग्य, वेगाने चालता येणे, उत्साह, आवाजातील गोडवा, बळ, रंगातील तेज आणि सर्व दोषांचा नाश — हे सर्व त्याचे फळ आहे.

जपध्यानं विनागर्भः स गर्भस्तत्समन्वितः । इन्द्रियाणां जयार्थाय स गर्भं धारयेत्परं ।। ३७३.

जप आणि ध्यानाशिवाय तो 'गर्भ' म्हणतात; जप-ध्यानासह तो 'गर्भ' युक्त असतो. इंद्रियांवर विजय मिळवण्यासाठी श्रेष्ठ 'गर्भ' धारण करावा.

ज्ञानवैराग्ययुक्ताभ्यां प्राणायामवशेन च । इन्द्रियांश्च विनिर्जित्य सर्वमेव जितं भवेत् ।। ३७३.

ज्ञान आणि वैराग्य युक्तीने, तसेच प्राणायामाच्या जोरावर, इंद्रिये जिंकली की सर्व काही जिंकले जाते.