अग्निपुराणम्

चतुर्थी स्त्री सुरा ज्ञेया ययेदं मोहितं जगत् । माद्यति प्रमदां दृष्ट्वा सुरां पीत्वा तु माद्याति ।। ३७२.

चौथी म्हणजे स्त्री, जिला मद्यासारखी मानतात, जिला पाहून हे जग मोहात पडते. स्त्रीला पाहून माणूस जसा मत्त होतो, तसेच मद्य प्यायल्यावरही होतो.

यस्माद्‌दृष्टमदा नारी तस्मात्तान्नावलोकयेत् । यद्वा तद्वाऽपरद्रव्यमपहृत्य बलान्नरः ।। ३७२.

म्हणूनच, जी स्त्री पाहिल्यावर माणूस मत्त होतो, तिला पाहू नये. किंवा दुसऱ्याचे धन जबरदस्तीने घेतल्यास —

अवश्यं याति तिर्य्यक्त्वं जगध्वा चैवाहुतं हविः । कौपीनाच्छादनं वासः कन्था शीतनिवारिणीं ।। ३७२.

तो नक्कीच पशुत्वाला जातो आणि यज्ञात दिलेले हवनही व्यर्थ जाते. कापड, वस्त्र, फडके किंवा थंडीपासून वाचवणारे काही —

पादुके चापि गृह्णीयात् कुर्य्यान्नान्यस्य संग्रहं । देहस्थितिनिमित्तस्य वस्त्रादेः स्यात्परिग्रहः ।। ३७२.

पादत्राणेही घेऊ शकतो, पण इतर कुठलीही वस्तू स्वीकारू नये. शरीर टिकवण्यासाठी लागणारे वस्त्र वगैरेच घ्यावे.

शरीरं धर्म्मसंयुक्तं रक्षणीयं प्रयत्नतः । शौचन्तु द्विविधं प्रोक्तं वाह्यमभ्यन्तरं तथा ।। ३७२.

धर्माशी जोडलेले शरीर काळजीपूर्वक जपावे. शुद्धता दोन प्रकारची सांगितली आहे — बाह्य आणि अंतःशुद्धी.

मृज्जलाभ्यां स्मृतं वाह्यं भावशुद्धेरथान्तरं । उभयेन् शुचिर्यस्तु स शुचिर्नेतरः शुचिः ।। ३७२.

माती आणि पाण्याने मिळणारी शुद्धता बाह्य समजली जाते; मनाची शुद्धता म्हणजे अंतःशुद्धी. जो दोन्ही प्रकारे शुद्ध आहे तोच खरा शुद्ध; अन्यथा नाही.

यथा कथञ्चित्प्राप्त्या च सन्तोषस्तुष्टिरुच्यते । मनसश्येन्द्रियाणाञ्च ऐकाग्र्यं तप उच्यते ।। ३७२.

कुठल्याही मार्गाने काही मिळाल्यावर समाधान म्हणजे तृप्ती. मन आणि इंद्रियांची एकाग्रता म्हणजेच तप.

तज्जयः सर्वधर्म्मेभ्यः स धर्म्मः पर उच्यते । वाचिकं मन्त्रजप्यादि मानसं रागवर्ज्जनं ।। ३७२.

त्यावर मिळवलेले नियंत्रण सर्व धर्मांपेक्षा श्रेष्ठ आहे; तेच परम धर्म मानले जाते. वाणीचे तप म्हणजे मंत्रजप वगैरे; मनाचे तप म्हणजे कामाचा त्याग.

शारीरं देवपूजादि सर्वदन्तु त्रिधा तपः । प्रणवाद्यास्ततो वेदाः प्रणवे पर्यवस्थिताः ।। ३७२.

देवतांची पूजा वगैरे शरीराचे तप आहे; अशा प्रकारे तप तीन प्रकारचे आहे. ॐकारातून वेद उत्पन्न होतात; ते ॐमध्येच स्थिर आहेत.

वाङ्‌मयः प्रणवः सर्वं तस्मात्प्रणवमभ्यसेत् । अकारश्च तथोकारो मकारश्चार्द्धमात्रया ।। ३७२.

ॐकार पूर्णपणे वाणीचा आहे; म्हणून ॐचा अभ्यास करावा. 'अ', 'उ' आणि 'म' हे अक्षर आणि अर्ध मात्रा —

तिस्रो मात्रास्त्रयो वेदाः लोका भूरादयो गुणाः । जाग्रत् स्वप्नः सुषुप्तिश्च ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।। ३७२.

तीन मात्रा, तीन वेद, भू इत्यादी लोक, गुण, जागरण, स्वप्न, सुषुप्ती, ब्रह्मा, विष्णु आणि महेश —

प्रद्युम्नः श्रीर्वासुदेवः सर्वमोङ्कारकः क्रमात् । अमात्रो नष्टमात्रश्च द्वैतस्यापगमः शिवः ।। ३७२.

प्रद्युम्न, श्री, वासुदेव — हे सर्व ॐकाराशी अनुक्रमे जोडलेले आहेत. अमात्रा, म्हणजेच मात्रा नाहीशी होणे, हे द्वैताचा अंत — शिव.

ओङ्कारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो मुनिः । चतुर्थी मात्रा गान्धारी प्रयुक्ता मूर्ध्निलक्ष्यते ।। ३७२.

जो ॐकार जाणतो तोच खरा ऋषी; इतर कोणी ऋषी नाही. चौथी मात्रा, गान्धारी, योग्य प्रकारे लावली तर ती डोक्याच्या टोकाशी जाणवते.

तत्तुरीयं परं ब्रह्म ज्योतिर्दीपो घटे यथा । तथा हृत्पद्मनिलयं ध्यायेन्नित्यं जपेन्नरः ।। ३७२.

तेच तुरीय, परम ब्रह्म, हे जणू मडक्यातील दिव्याच्या प्रकाशासारखे आहे. म्हणून, हृदयकमळात नेहमी ध्यान करावे आणि जप करावा.

प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते । अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् ।। ३७२.

ॐकार म्हणजे धनुष्य, आत्मा म्हणजे बाण, आणि ब्रह्म हे लक्ष्य आहे असे सांगितले आहे. पूर्ण एकाग्रतेने त्यावर बाण सोडावा; बाण जसा लक्ष्याशी एकरूप होतो, तसेच पूर्णपणे त्या ब्रह्माशी एकरूप व्हावे.

एतदेकाक्षरं ब्रह्म एतदेकाक्षरं परं । एतदेकाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ।। ३७२.

हे एकच अक्षर ब्रह्म आहे, हेच एकच अक्षर श्रेष्ठ आहे. हे एकच अक्षर ओळखून, जो जे काही इच्छितो, त्याला ते मिळते.

छन्दोऽस्य देवी गायत्री अन्तर्य्यामी ऋषिः स्मृतः । देवता परमात्मास्य नियोगो भुक्तिमुक्तये ।। ३७२.

याचे छंद म्हणजे गायीत्री देवी आहे, अंतःकरणातील ऋषी म्हणून ओळखला जातो. याची देवता म्हणजे परमात्मा, आणि याचा उपयोग सुख व मोक्षासाठी आहे.

भूरगन्यात्मने हृदयं भुवः प्राजापत्यात्मने । शिरः स्वः सूर्य्यात्मने च शिखा कवचमुच्यते ।। ३७२.

भू या आत्म्यासाठी हृदय, भुवः या आत्म्यासाठी शिर, आणि स्वः या आत्म्यासाठी शिखा, हे सर्व कवच म्हणून ओळखले जाते.

ओंभूर्भुवः स्वः कवचं सत्यात्मने ततोऽस्त्रकं । विन्यस्य पूजयेद्विष्णुं जपेद्वै भुक्तिमुक्तये ।। ३७२.

ॐ भूर्भुवः स्वः हे सत्याच्या आत्म्यासाठी कवच आहे; त्यानंतर अस्त्र आहे. हे सर्व स्थापन करून, विष्णूची पूजा करावी आणि सुख व मोक्षासाठी जप करावा.

जुहुयाच्च तिलाज्यादि सर्वं सम्पद्यते नरे । यस्तु द्वादशसाहस्रं जपमन्वहमाचरेत् ।। ३७२.

तिळ, तूप आणि इतर वस्तू यज्ञात अर्पण कराव्यात; त्यामुळे सर्व काही साध्य होते. जो दररोज बारा हजार वेळा जप करतो,

तस्य द्वादशभिर्मासैः परं ब्रह्मा प्रकाशते । अणिमादि कोटिजप्याल्लक्षात्सारस्वतादिकं ।। ३७२.

त्याला बारा महिन्यांत परमब्रह्म प्रकट होते. अणिमा वगैरे सिद्धींच्या कोटी जपांनी सरस्वती वगैरेचा सार मिळतो.

वैदिकस्तान्त्रिको मिश्रो विष्णोर्वै त्रिविधो मखः । त्रयाणामीप्सितेनैकविधिना हरिमर्च्चयेत् ।। ३७२.

वैदिक, तांत्रिक आणि मिश्र — अशी विष्णूच्या यज्ञाची तीन प्रकारे विभागणी आहे. या तिघांपैकी ज्या पद्धतीने इच्छा असेल, त्या एकाच पद्धतीने हरिची पूजा करावी.

प्रणम्य दण्डवद्भमौ नमस्कारेण योऽर्चयेत् । स याङ्गतिमवाप्नोति न तां क्रतुशतैरपि ।। ३७२.

जो पृथ्वीवर दंडवत घालून, नम्रतेने पूजा करतो, तो अशी अवस्था प्राप्त करतो, जी शेकडो यज्ञांनीही मिळत नाही.

यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ।। ३७२.

ज्याला देवावर जशी श्रेष्ठ भक्ती आहे, तशीच गुरूवरही आहे, त्याला येथे सांगितलेले अर्थ, हे महात्मा, प्रकट होतात.

अग्निरुवाच आसनं कमलाद्युक्तं तद्‌बद्‌ध्वा चिन्तयेत्परं । शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनामात्मनः ।। ३७३.

अग्नी म्हणाला: कमळ वगैरे वस्तूंनी युक्त आसन लावून, त्या आसनावर परमात्म्याचा ध्यान करावे. स्वच्छ जागी स्वतःसाठी स्थिर आसन बसवावे.

नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चेलाजिनकुशोत्तरं । तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।। ३७३.

ते आसन फार उंच किंवा फार खाली नसावे, त्यावर कापड, मृगाजिन आणि कुशा घालाव्यात. तेथे मन एकाग्र करून, मन व इंद्रियांच्या क्रिया नियंत्रित कराव्यात.

उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये । समकायशिरग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।। ३७३.

आसनावर बसून, आत्म्याच्या शुद्धीसाठी योग साधावा. शरीर, डोके आणि मान सरळ ठेवून, स्थिर व हलू न देणारा बसावा.

सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वन्दिशश्चानवलोकयन् । पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस्तथा प्रजननं पुनः ।। ३७३.

स्वतःच्या नाकाच्या टोकाकडे पाहावे, इतर दिशांना पाहू नये. टाचांनी वृषणांचे आणि तसेच जननेंद्रियाचे रक्षण करावे.

उरुभ्यामुपरिस्थाप्य बाहू तिर्य्यक् प्रयत्नतः । दक्षिणं करपृष्ठञ्च न्यसेद्वामतलोपरि ।। ३७३.

दोन्ही हात जांघांवर आडवे ठेवावेत, उजवा हाताचा पाठीमागचा भाग डाव्या हाताच्या तळहातावर ठेवावा.