अग्निपुराणम्

यमाः पञ्च स्मृता विप्र नियमाद्‌भुक्तिमुक्तिदाः । शौचं सन्तोषतपसी स्वाध्यायेश्वरपूजने ।। ३७२.

हे पाच नियम 'यम' म्हणून ओळखले जातात, हे पाळल्याने सुख आणि मुक्ती मिळते. शौच, संतोष, तप, स्वाध्याय आणि ईश्वराची पूजा हे 'नियम' आहेत.

भूतापीड़ा ह्यहिंसा स्यादहिंसा धर्म्म उत्तमः । यथा गजपदेऽन्यानि पदानि पथगामिनां ।। ३७२.

सर्व प्राण्यांना न दुखावणं म्हणजे अहिंसा, आणि अहिंसा हा सर्वश्रेष्ठ धर्म आहे; जसं हत्तीच्या पावलाने वाटेवरचे इतर सर्व प्राण्यांचे पाऊल ठसे झाकले जातात.

एवं सर्वमहिंसायां धर्म्मार्थमभिधीयते । उद्वेगजननं हिंसा सन्तापकरणन्तथा ।। ३७२.

त्याचप्रमाणे, सर्व धर्मगुण अहिंसेमध्ये सामावतात; हिंसा केल्याने मनाला त्रास आणि दु:ख मिळतं.

रुक्कृतिः शोनितकृतिः पैशुन्यकरणन्तथा । हितस्यातिनिषेधश्च मर्मोद्‌घाटनमेव च ।। ३७२.

हिंसा म्हणजे मारहाण करणे, रक्त सांडणे, चुगली करणे, उपकाराच्या गोष्टींना अतीशय रोखणे आणि कोणाच्यातरी जीवघेण्या जागेला इजा पोहोचवणे.

सुखापह्नुतिः संरोधो बधो दशविधा च सा । यद्‌भूतहितमत्यन्तं वचः सत्यस्य लक्षणं ।। ३७२.

आनंद लपवणे, अडथळा घालणे, बांधून ठेवणे—हिंसेचे असे दहा प्रकार आहेत. जे प्राण्यांच्या खऱ्या हिताचं बोलणं आहे, तेच सत्याचं लक्षण आहे.

सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात्सत्यमप्रियं । प्रियञ्च नानृतं ब्रूयादेष धर्म्मः सनातनः ।। ३७२.

सत्य बोलावं, प्रिय बोलावं, पण अप्रिय सत्य बोलू नये; आणि प्रिय असलं तरी असत्य बोलू नये—हा सनातन धर्म आहे.

मैथुनस्य परित्यागो ब्रह्मचर्य्यन्तदष्टधा । स्मरणां कीर्त्तनं केलिः प्रेक्षणं गुह्यभाषणं ।। ३७२.

मैथुनाचा त्याग करणं म्हणजे ब्रह्मचर्य, आणि त्याचे आठ प्रकार आहेत: आठवण ठेवणं, स्तुती करणं, खेळ करणं, पाहणं, गुप्तपणे बोलणं—

सङ्कल्पोऽध्यवसायश्च क्रियानिर्वृत्तिरेव च । एतन्मैथुनमष्टाङ्गं प्रवदन्ति मनीषिणः ।। ३७२.

संकल्प, ठाम निर्धार आणि कृतीची पूर्णता — हे आठ अंगांचे मैथुन असल्याचे ज्ञानी लोक सांगतात.

ब्रह्मचर्य्यं क्रियामूलमन्यथा विफला क्रिया । वसिष्ठञ्चन्द्रमाः शुक्रो देवाचार्य्यः पितामहः ।। ३७२.

ब्रह्मचर्य हे सर्व कृतीचे मूळ आहे; अन्यथा कृती निष्फळ होते. वसिष्ठ, चंद्र, शुक्र, देवगुरु आणि पितामह —

तपोवृद्धा वयोवृद्धास्तेऽपि स्त्रीभिर्विमोहिताः । गौड़ी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेयास्त्रिविधाः सुराः ।। ३७२.

तप आणि वयाने मोठे असलेले हेही स्त्रियांनी मोहून गेले आहेत. गौरी, पैष्टी आणि माध्वी — या तीन प्रकारच्या मद्य आहेत.

चतुर्थी स्त्री सुरा ज्ञेया ययेदं मोहितं जगत् । माद्यति प्रमदां दृष्ट्वा सुरां पीत्वा तु माद्याति ।। ३७२.

चौथी म्हणजे स्त्री, जिला मद्यासारखी मानतात, जिला पाहून हे जग मोहात पडते. स्त्रीला पाहून माणूस जसा मत्त होतो, तसेच मद्य प्यायल्यावरही होतो.

यस्माद्‌दृष्टमदा नारी तस्मात्तान्नावलोकयेत् । यद्वा तद्वाऽपरद्रव्यमपहृत्य बलान्नरः ।। ३७२.

म्हणूनच, जी स्त्री पाहिल्यावर माणूस मत्त होतो, तिला पाहू नये. किंवा दुसऱ्याचे धन जबरदस्तीने घेतल्यास —

अवश्यं याति तिर्य्यक्त्वं जगध्वा चैवाहुतं हविः । कौपीनाच्छादनं वासः कन्था शीतनिवारिणीं ।। ३७२.

तो नक्कीच पशुत्वाला जातो आणि यज्ञात दिलेले हवनही व्यर्थ जाते. कापड, वस्त्र, फडके किंवा थंडीपासून वाचवणारे काही —

पादुके चापि गृह्णीयात् कुर्य्यान्नान्यस्य संग्रहं । देहस्थितिनिमित्तस्य वस्त्रादेः स्यात्परिग्रहः ।। ३७२.

पादत्राणेही घेऊ शकतो, पण इतर कुठलीही वस्तू स्वीकारू नये. शरीर टिकवण्यासाठी लागणारे वस्त्र वगैरेच घ्यावे.

शरीरं धर्म्मसंयुक्तं रक्षणीयं प्रयत्नतः । शौचन्तु द्विविधं प्रोक्तं वाह्यमभ्यन्तरं तथा ।। ३७२.

धर्माशी जोडलेले शरीर काळजीपूर्वक जपावे. शुद्धता दोन प्रकारची सांगितली आहे — बाह्य आणि अंतःशुद्धी.

मृज्जलाभ्यां स्मृतं वाह्यं भावशुद्धेरथान्तरं । उभयेन् शुचिर्यस्तु स शुचिर्नेतरः शुचिः ।। ३७२.

माती आणि पाण्याने मिळणारी शुद्धता बाह्य समजली जाते; मनाची शुद्धता म्हणजे अंतःशुद्धी. जो दोन्ही प्रकारे शुद्ध आहे तोच खरा शुद्ध; अन्यथा नाही.

यथा कथञ्चित्प्राप्त्या च सन्तोषस्तुष्टिरुच्यते । मनसश्येन्द्रियाणाञ्च ऐकाग्र्यं तप उच्यते ।। ३७२.

कुठल्याही मार्गाने काही मिळाल्यावर समाधान म्हणजे तृप्ती. मन आणि इंद्रियांची एकाग्रता म्हणजेच तप.

तज्जयः सर्वधर्म्मेभ्यः स धर्म्मः पर उच्यते । वाचिकं मन्त्रजप्यादि मानसं रागवर्ज्जनं ।। ३७२.

त्यावर मिळवलेले नियंत्रण सर्व धर्मांपेक्षा श्रेष्ठ आहे; तेच परम धर्म मानले जाते. वाणीचे तप म्हणजे मंत्रजप वगैरे; मनाचे तप म्हणजे कामाचा त्याग.

शारीरं देवपूजादि सर्वदन्तु त्रिधा तपः । प्रणवाद्यास्ततो वेदाः प्रणवे पर्यवस्थिताः ।। ३७२.

देवतांची पूजा वगैरे शरीराचे तप आहे; अशा प्रकारे तप तीन प्रकारचे आहे. ॐकारातून वेद उत्पन्न होतात; ते ॐमध्येच स्थिर आहेत.

वाङ्‌मयः प्रणवः सर्वं तस्मात्प्रणवमभ्यसेत् । अकारश्च तथोकारो मकारश्चार्द्धमात्रया ।। ३७२.

ॐकार पूर्णपणे वाणीचा आहे; म्हणून ॐचा अभ्यास करावा. 'अ', 'उ' आणि 'म' हे अक्षर आणि अर्ध मात्रा —

तिस्रो मात्रास्त्रयो वेदाः लोका भूरादयो गुणाः । जाग्रत् स्वप्नः सुषुप्तिश्च ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।। ३७२.

तीन मात्रा, तीन वेद, भू इत्यादी लोक, गुण, जागरण, स्वप्न, सुषुप्ती, ब्रह्मा, विष्णु आणि महेश —

प्रद्युम्नः श्रीर्वासुदेवः सर्वमोङ्कारकः क्रमात् । अमात्रो नष्टमात्रश्च द्वैतस्यापगमः शिवः ।। ३७२.

प्रद्युम्न, श्री, वासुदेव — हे सर्व ॐकाराशी अनुक्रमे जोडलेले आहेत. अमात्रा, म्हणजेच मात्रा नाहीशी होणे, हे द्वैताचा अंत — शिव.

ओङ्कारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो मुनिः । चतुर्थी मात्रा गान्धारी प्रयुक्ता मूर्ध्निलक्ष्यते ।। ३७२.

जो ॐकार जाणतो तोच खरा ऋषी; इतर कोणी ऋषी नाही. चौथी मात्रा, गान्धारी, योग्य प्रकारे लावली तर ती डोक्याच्या टोकाशी जाणवते.

तत्तुरीयं परं ब्रह्म ज्योतिर्दीपो घटे यथा । तथा हृत्पद्मनिलयं ध्यायेन्नित्यं जपेन्नरः ।। ३७२.

तेच तुरीय, परम ब्रह्म, हे जणू मडक्यातील दिव्याच्या प्रकाशासारखे आहे. म्हणून, हृदयकमळात नेहमी ध्यान करावे आणि जप करावा.

प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते । अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् ।। ३७२.

ॐकार म्हणजे धनुष्य, आत्मा म्हणजे बाण, आणि ब्रह्म हे लक्ष्य आहे असे सांगितले आहे. पूर्ण एकाग्रतेने त्यावर बाण सोडावा; बाण जसा लक्ष्याशी एकरूप होतो, तसेच पूर्णपणे त्या ब्रह्माशी एकरूप व्हावे.

एतदेकाक्षरं ब्रह्म एतदेकाक्षरं परं । एतदेकाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ।। ३७२.

हे एकच अक्षर ब्रह्म आहे, हेच एकच अक्षर श्रेष्ठ आहे. हे एकच अक्षर ओळखून, जो जे काही इच्छितो, त्याला ते मिळते.

छन्दोऽस्य देवी गायत्री अन्तर्य्यामी ऋषिः स्मृतः । देवता परमात्मास्य नियोगो भुक्तिमुक्तये ।। ३७२.

याचे छंद म्हणजे गायीत्री देवी आहे, अंतःकरणातील ऋषी म्हणून ओळखला जातो. याची देवता म्हणजे परमात्मा, आणि याचा उपयोग सुख व मोक्षासाठी आहे.

भूरगन्यात्मने हृदयं भुवः प्राजापत्यात्मने । शिरः स्वः सूर्य्यात्मने च शिखा कवचमुच्यते ।। ३७२.

भू या आत्म्यासाठी हृदय, भुवः या आत्म्यासाठी शिर, आणि स्वः या आत्म्यासाठी शिखा, हे सर्व कवच म्हणून ओळखले जाते.

ओंभूर्भुवः स्वः कवचं सत्यात्मने ततोऽस्त्रकं । विन्यस्य पूजयेद्विष्णुं जपेद्वै भुक्तिमुक्तये ।। ३७२.

ॐ भूर्भुवः स्वः हे सत्याच्या आत्म्यासाठी कवच आहे; त्यानंतर अस्त्र आहे. हे सर्व स्थापन करून, विष्णूची पूजा करावी आणि सुख व मोक्षासाठी जप करावा.