अग्निपुराणम्

ब्रह्महा क्षयरोगी स्यात् सुरापः श्यावदन्तकः । स्वर्णहारी तु कुनखी दुश्चर्म्मा गुरुतल्पगः ।। ३७१.

जो ब्राह्मणाचा वध करतो, त्याला क्षयरोग होतो; मद्यपान करणाऱ्याचे दात काळे पडतात; सोनं चोरणारा टाचा वाकड्या आणि त्वचेचे विकार घेऊन जन्मतो; आणि गुरूच्या पत्नीशी संबंध ठेवणाऱ्यालाही असेच दु:ख भोगावे लागते.

यो येन संस्पृशत्येषां स तल्लिह्गोऽभिजायते । अन्नहर्ता मायावी स्याम्मूको वागपहारकः ।। ३७१.

या पापी लोकांशी जो जसा संबंध ठेवतो, त्याला तशीच खूण मिळते; अन्न चोरणारा माणूस फसवणूक करणारा किंवा मूक, किंवा दुसऱ्याची वाणी चोरणारा होतो.

धान्यं हृत्वाऽतिरिक्ताङ्गः पिशुनः पूतिनासिकः । तैलहृत्तैलपायी स्यात् पूतिवक्त्रस्तु सूचकः ।। ३७१.

धान्य चोरणारा माणूस जास्त हातपाय घेऊन जन्मतो, तो खोटं बोलणारा किंवा नाकाला दुर्गंधी असणारा होतो; तेल चोरणारा तेल प्यायला लागतो, आणि गुपित उघड करणाऱ्याचे तोंड दुर्गंधीने भरते.

परस्य योषितं हृत्वा ब्रह्मस्वमपहृत्य च । अरण्ये निर्जने देशे जायते ब्रह्मराक्षसः ।। ३७१.

जो दुसऱ्याची बायको किंवा ब्राह्मणाचे धन चोरतो, तो निर्जन, एकाकी ठिकाणी ब्रह्मराक्षस म्हणून जन्म घेतो.

रत्नहारी हीनजातिर्गन्धान् छुछुन्दरी शुभान् । पत्रं शाकं शिखी हृत्वा मुखरो धान्यहारकः ।। ३७१.

रत्न चोरणारा नीच जातीमध्ये जन्मतो; सुवासिक वस्तू चोरणारा उंदीर होतो; पाने किंवा भाजी चोरणारा मोर होतो; आणि धान्य चोरणारा बडबड्या होतो.

अजः पशुंपयः काको यानमुष्ट्रः फलं कपिः । मधु दंशः फलं गृध्रो गृहकाक उपस्करं ।। ३७१.

मेंढा जनावरं चोरतो; कावळा वाहनं चोरतो; माकड फळं चोरतो; मधमाशी मध चोरते; गिधाड फळं चोरतो; घरातला कावळा घरातील वस्तू चोरतो.

श्वित्री वस्त्रं सारसञ्च झिल्ली लवणहारकः । उक्त आध्यात्मिकस्तापः शत्राद्यैराधिभौतिकः ।। ३७१.

कोढ असणारा वस्त्र चोरतो; सारस तांदूळ चोरतो; झिल्ली मीठ चोरते. आतापर्यंत सांगितलेलं दु:ख हे 'आध्यात्मिक' मानलं जातं; शत्रू वगैरेमुळे होणारं दु:ख 'आधिभौतिक' असं म्हणतात.

ग्रहाग्निदेवपीड़ाद्यैराधिदैविक ईरितः । त्रिधा तापं हि संसारं ज्ञानयोगाद्विनाशयेत् ३७१.

ग्रह, अग्नी, देव वगैरेमुळे होणारं दु:ख 'आधिदैविक' म्हणतात. हे संसारातील तिहेरी दु:ख ज्ञान आणि योगाच्या सहाय्याने नष्ट करावं.

अग्निरुवाच संसारतापमुक्त्यर्थं वक्ष्याम्यऽष्टाङ्गयोगकं । ब्रह्मप्रकाशकं ज्ञानं योगस्तत्रैकचित्तता ।। ३७२.

अग्नी म्हणाले: संसाराच्या दु:खातून मुक्त होण्यासाठी मी आता अष्टांग योग सांगतो, जो ब्रह्मज्ञान प्रकट करतो; योग म्हणजे मन एकाग्र करणे.

चित्तवृत्तिनिरोधश्य जीवब्रह्मात्मनोः परः । अहिसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्य्यापरिग्रहौ ।। ३७२.

मनाच्या वृत्तींचं नियंत्रण हे जीव आणि ब्रह्म यांच्या एकत्वाचं सर्वोच्च साधन आहे; अहिंसा, सत्य, चोरी न करणे, ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह हे त्याचे मुख्य नियम आहेत.

यमाः पञ्च स्मृता विप्र नियमाद्‌भुक्तिमुक्तिदाः । शौचं सन्तोषतपसी स्वाध्यायेश्वरपूजने ।। ३७२.

हे पाच नियम 'यम' म्हणून ओळखले जातात, हे पाळल्याने सुख आणि मुक्ती मिळते. शौच, संतोष, तप, स्वाध्याय आणि ईश्वराची पूजा हे 'नियम' आहेत.

भूतापीड़ा ह्यहिंसा स्यादहिंसा धर्म्म उत्तमः । यथा गजपदेऽन्यानि पदानि पथगामिनां ।। ३७२.

सर्व प्राण्यांना न दुखावणं म्हणजे अहिंसा, आणि अहिंसा हा सर्वश्रेष्ठ धर्म आहे; जसं हत्तीच्या पावलाने वाटेवरचे इतर सर्व प्राण्यांचे पाऊल ठसे झाकले जातात.

एवं सर्वमहिंसायां धर्म्मार्थमभिधीयते । उद्वेगजननं हिंसा सन्तापकरणन्तथा ।। ३७२.

त्याचप्रमाणे, सर्व धर्मगुण अहिंसेमध्ये सामावतात; हिंसा केल्याने मनाला त्रास आणि दु:ख मिळतं.

रुक्कृतिः शोनितकृतिः पैशुन्यकरणन्तथा । हितस्यातिनिषेधश्च मर्मोद्‌घाटनमेव च ।। ३७२.

हिंसा म्हणजे मारहाण करणे, रक्त सांडणे, चुगली करणे, उपकाराच्या गोष्टींना अतीशय रोखणे आणि कोणाच्यातरी जीवघेण्या जागेला इजा पोहोचवणे.

सुखापह्नुतिः संरोधो बधो दशविधा च सा । यद्‌भूतहितमत्यन्तं वचः सत्यस्य लक्षणं ।। ३७२.

आनंद लपवणे, अडथळा घालणे, बांधून ठेवणे—हिंसेचे असे दहा प्रकार आहेत. जे प्राण्यांच्या खऱ्या हिताचं बोलणं आहे, तेच सत्याचं लक्षण आहे.

सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात्सत्यमप्रियं । प्रियञ्च नानृतं ब्रूयादेष धर्म्मः सनातनः ।। ३७२.

सत्य बोलावं, प्रिय बोलावं, पण अप्रिय सत्य बोलू नये; आणि प्रिय असलं तरी असत्य बोलू नये—हा सनातन धर्म आहे.

मैथुनस्य परित्यागो ब्रह्मचर्य्यन्तदष्टधा । स्मरणां कीर्त्तनं केलिः प्रेक्षणं गुह्यभाषणं ।। ३७२.

मैथुनाचा त्याग करणं म्हणजे ब्रह्मचर्य, आणि त्याचे आठ प्रकार आहेत: आठवण ठेवणं, स्तुती करणं, खेळ करणं, पाहणं, गुप्तपणे बोलणं—

सङ्कल्पोऽध्यवसायश्च क्रियानिर्वृत्तिरेव च । एतन्मैथुनमष्टाङ्गं प्रवदन्ति मनीषिणः ।। ३७२.

संकल्प, ठाम निर्धार आणि कृतीची पूर्णता — हे आठ अंगांचे मैथुन असल्याचे ज्ञानी लोक सांगतात.

ब्रह्मचर्य्यं क्रियामूलमन्यथा विफला क्रिया । वसिष्ठञ्चन्द्रमाः शुक्रो देवाचार्य्यः पितामहः ।। ३७२.

ब्रह्मचर्य हे सर्व कृतीचे मूळ आहे; अन्यथा कृती निष्फळ होते. वसिष्ठ, चंद्र, शुक्र, देवगुरु आणि पितामह —

तपोवृद्धा वयोवृद्धास्तेऽपि स्त्रीभिर्विमोहिताः । गौड़ी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेयास्त्रिविधाः सुराः ।। ३७२.

तप आणि वयाने मोठे असलेले हेही स्त्रियांनी मोहून गेले आहेत. गौरी, पैष्टी आणि माध्वी — या तीन प्रकारच्या मद्य आहेत.

चतुर्थी स्त्री सुरा ज्ञेया ययेदं मोहितं जगत् । माद्यति प्रमदां दृष्ट्वा सुरां पीत्वा तु माद्याति ।। ३७२.

चौथी म्हणजे स्त्री, जिला मद्यासारखी मानतात, जिला पाहून हे जग मोहात पडते. स्त्रीला पाहून माणूस जसा मत्त होतो, तसेच मद्य प्यायल्यावरही होतो.

यस्माद्‌दृष्टमदा नारी तस्मात्तान्नावलोकयेत् । यद्वा तद्वाऽपरद्रव्यमपहृत्य बलान्नरः ।। ३७२.

म्हणूनच, जी स्त्री पाहिल्यावर माणूस मत्त होतो, तिला पाहू नये. किंवा दुसऱ्याचे धन जबरदस्तीने घेतल्यास —

अवश्यं याति तिर्य्यक्त्वं जगध्वा चैवाहुतं हविः । कौपीनाच्छादनं वासः कन्था शीतनिवारिणीं ।। ३७२.

तो नक्कीच पशुत्वाला जातो आणि यज्ञात दिलेले हवनही व्यर्थ जाते. कापड, वस्त्र, फडके किंवा थंडीपासून वाचवणारे काही —

पादुके चापि गृह्णीयात् कुर्य्यान्नान्यस्य संग्रहं । देहस्थितिनिमित्तस्य वस्त्रादेः स्यात्परिग्रहः ।। ३७२.

पादत्राणेही घेऊ शकतो, पण इतर कुठलीही वस्तू स्वीकारू नये. शरीर टिकवण्यासाठी लागणारे वस्त्र वगैरेच घ्यावे.

शरीरं धर्म्मसंयुक्तं रक्षणीयं प्रयत्नतः । शौचन्तु द्विविधं प्रोक्तं वाह्यमभ्यन्तरं तथा ।। ३७२.

धर्माशी जोडलेले शरीर काळजीपूर्वक जपावे. शुद्धता दोन प्रकारची सांगितली आहे — बाह्य आणि अंतःशुद्धी.

मृज्जलाभ्यां स्मृतं वाह्यं भावशुद्धेरथान्तरं । उभयेन् शुचिर्यस्तु स शुचिर्नेतरः शुचिः ।। ३७२.

माती आणि पाण्याने मिळणारी शुद्धता बाह्य समजली जाते; मनाची शुद्धता म्हणजे अंतःशुद्धी. जो दोन्ही प्रकारे शुद्ध आहे तोच खरा शुद्ध; अन्यथा नाही.

यथा कथञ्चित्प्राप्त्या च सन्तोषस्तुष्टिरुच्यते । मनसश्येन्द्रियाणाञ्च ऐकाग्र्यं तप उच्यते ।। ३७२.

कुठल्याही मार्गाने काही मिळाल्यावर समाधान म्हणजे तृप्ती. मन आणि इंद्रियांची एकाग्रता म्हणजेच तप.

तज्जयः सर्वधर्म्मेभ्यः स धर्म्मः पर उच्यते । वाचिकं मन्त्रजप्यादि मानसं रागवर्ज्जनं ।। ३७२.

त्यावर मिळवलेले नियंत्रण सर्व धर्मांपेक्षा श्रेष्ठ आहे; तेच परम धर्म मानले जाते. वाणीचे तप म्हणजे मंत्रजप वगैरे; मनाचे तप म्हणजे कामाचा त्याग.

शारीरं देवपूजादि सर्वदन्तु त्रिधा तपः । प्रणवाद्यास्ततो वेदाः प्रणवे पर्यवस्थिताः ।। ३७२.

देवतांची पूजा वगैरे शरीराचे तप आहे; अशा प्रकारे तप तीन प्रकारचे आहे. ॐकारातून वेद उत्पन्न होतात; ते ॐमध्येच स्थिर आहेत.