अग्निपुराणम्

सङ्घातञ्च सकाकोलं कुद्मलं पूतिमृत्तिकं । लोहशङ्कुमृजीषञ्च प्रधानं शाल्मलीं नदीम् ।। ३७१.

'संगाठ', 'सकाकोल', 'कुद्मल', 'पूतिमृत्तिका', 'लोहशंकु', 'मृजीष', मुख्य 'शाल्मली' आणि ती नदी हे नरकात आहेत.

नरकान् विद्धि कोटीशनागान्वै घोरदर्शनान् । पात्यन्ते पापकर्म्माण एकैकस्मिन्बहुष्वपि ।। ३७१.

हे सर्व नरक कोट्यवधी आणि फारच भीषण आहेत. पाप करणाऱ्यांना अनेक नरकात टाकले जाते, कधी एकाच वेळी अनेक नरकातही.

मार्जारोलूकगोमायुगृध्रादिवदनाश्च ते । तैलद्रोण्यां नरं क्षिप्त्वा ज्वालयन्ति हुताशनं ।। ३७१.

मांजर, घुबड, कोल्हा आणि गिधाड यांसारखी तोंडे असलेले ते नरकपाल, माणसाला तेलाच्या कढईत टाकतात आणि खाली अग्नी पेटवतात.

अम्बरीषेषु चैवान्यांस्ताम्रपात्रेषु चापरान् । अयःपात्रेषु चैवान्यान् बकहुवह्निकणेषु च ।। ३७१.

काहींना तांब्याच्या कढईत, काहींना लोखंडाच्या भांड्यात, तर काहींना पितळ किंवा अग्नीच्या निखाऱ्यांमध्ये टाकतात.

शूलाग्रारोपिताश्चान्ये छिद्यन्ते नरकेऽपरे । ताड्यन्ते च कशाभिस्तु भोज्यन्ते चाप्ययोगुड़ान् ।। ३७१.

काहींना भाल्याच्या टोकावर टोचले जाते, काहींना नरकात तुकडे तुकडे केले जाते. काहींना चाबकाने मारले जाते, तर काहींना लोखंडाच्या चोची असणारे प्राणी खातात.

यमदूतैर्नराः पांशून्विष्ठारक्तकफादिकान् । तप्तं मद्यं पाययन्ति पाटयन्ति पाटयन्ति पुनर्नरान् ।। ३७१.

यमदूत माणसांना वाळू, विष्ठा, रक्त, कफ आणि उकडलेले मद्य पाजतात; पुन्हा पुन्हा त्यांना फाडतात.

यन्त्रेषु पीडयन्ति स्म भक्ष्यन्ते वायसादिभिः । तैलेनोष्णेन सिच्यन्ते छिद्यन्ते नैकधा शिरः ।। ३७१.

त्यांना यंत्रात छळले जाते, कावळे वगैरे प्राणी त्यांना खातात; गरम तेल ओतले जाते आणि त्यांच्या डोक्याचे अनेक प्रकारे तुकडे केले जातात.

हा तातेति क्रन्दमानाः स्वकन्नन्दन्ति कर्म्म ते । महापातकजान्घोरान्नरकान्प्राप्य गर्हितान् ।। ३७१.

'हाय बाबा!' असे ओरडत ते रडतात, पण त्यांच्या स्वतःच्या कर्मांमुळे त्यांची थट्टा होते; मोठ्या पापांमुळे या भीषण आणि निंदनीय नरकात ते पोहोचतात.

कर्म्मक्षयात्प्रजायन्ते महापातकिनस्त्विह । मृगश्वशूकरोष्ट्राणां ब्रह्महा योनिमृच्छति ।। ३७१.

कर्म संपल्यावर हे मोठे पापी पुन्हा इथे जन्म घेतात. ब्रह्महत्यारा माणूस हरिण, घोडा, डुक्कर किंवा उंट यांच्यापोटी जन्म घेतो.

खरपुक्कशम्लेच्छानां मद्यपः स्वर्णहार्य्यंपि । कृमिकीटपतङ्गत्वं गुरुगस्तृणगुल्मतां ।। ३७१.

दुष्ट, नीच आणि परकीय लोकांमध्ये, जे मद्यपान करतात किंवा सोनं चोरतात, ते पुढच्या जन्मी किडे, कीटक किंवा पतंग होतात; आणि जे गुरूच्या पत्नीशी संबंध ठेवतात, ते गवत किंवा झुडूप होतात.

ब्रह्महा क्षयरोगी स्यात् सुरापः श्यावदन्तकः । स्वर्णहारी तु कुनखी दुश्चर्म्मा गुरुतल्पगः ।। ३७१.

जो ब्राह्मणाचा वध करतो, त्याला क्षयरोग होतो; मद्यपान करणाऱ्याचे दात काळे पडतात; सोनं चोरणारा टाचा वाकड्या आणि त्वचेचे विकार घेऊन जन्मतो; आणि गुरूच्या पत्नीशी संबंध ठेवणाऱ्यालाही असेच दु:ख भोगावे लागते.

यो येन संस्पृशत्येषां स तल्लिह्गोऽभिजायते । अन्नहर्ता मायावी स्याम्मूको वागपहारकः ।। ३७१.

या पापी लोकांशी जो जसा संबंध ठेवतो, त्याला तशीच खूण मिळते; अन्न चोरणारा माणूस फसवणूक करणारा किंवा मूक, किंवा दुसऱ्याची वाणी चोरणारा होतो.

धान्यं हृत्वाऽतिरिक्ताङ्गः पिशुनः पूतिनासिकः । तैलहृत्तैलपायी स्यात् पूतिवक्त्रस्तु सूचकः ।। ३७१.

धान्य चोरणारा माणूस जास्त हातपाय घेऊन जन्मतो, तो खोटं बोलणारा किंवा नाकाला दुर्गंधी असणारा होतो; तेल चोरणारा तेल प्यायला लागतो, आणि गुपित उघड करणाऱ्याचे तोंड दुर्गंधीने भरते.

परस्य योषितं हृत्वा ब्रह्मस्वमपहृत्य च । अरण्ये निर्जने देशे जायते ब्रह्मराक्षसः ।। ३७१.

जो दुसऱ्याची बायको किंवा ब्राह्मणाचे धन चोरतो, तो निर्जन, एकाकी ठिकाणी ब्रह्मराक्षस म्हणून जन्म घेतो.

रत्नहारी हीनजातिर्गन्धान् छुछुन्दरी शुभान् । पत्रं शाकं शिखी हृत्वा मुखरो धान्यहारकः ।। ३७१.

रत्न चोरणारा नीच जातीमध्ये जन्मतो; सुवासिक वस्तू चोरणारा उंदीर होतो; पाने किंवा भाजी चोरणारा मोर होतो; आणि धान्य चोरणारा बडबड्या होतो.

अजः पशुंपयः काको यानमुष्ट्रः फलं कपिः । मधु दंशः फलं गृध्रो गृहकाक उपस्करं ।। ३७१.

मेंढा जनावरं चोरतो; कावळा वाहनं चोरतो; माकड फळं चोरतो; मधमाशी मध चोरते; गिधाड फळं चोरतो; घरातला कावळा घरातील वस्तू चोरतो.

श्वित्री वस्त्रं सारसञ्च झिल्ली लवणहारकः । उक्त आध्यात्मिकस्तापः शत्राद्यैराधिभौतिकः ।। ३७१.

कोढ असणारा वस्त्र चोरतो; सारस तांदूळ चोरतो; झिल्ली मीठ चोरते. आतापर्यंत सांगितलेलं दु:ख हे 'आध्यात्मिक' मानलं जातं; शत्रू वगैरेमुळे होणारं दु:ख 'आधिभौतिक' असं म्हणतात.

ग्रहाग्निदेवपीड़ाद्यैराधिदैविक ईरितः । त्रिधा तापं हि संसारं ज्ञानयोगाद्विनाशयेत् ३७१.

ग्रह, अग्नी, देव वगैरेमुळे होणारं दु:ख 'आधिदैविक' म्हणतात. हे संसारातील तिहेरी दु:ख ज्ञान आणि योगाच्या सहाय्याने नष्ट करावं.

अग्निरुवाच संसारतापमुक्त्यर्थं वक्ष्याम्यऽष्टाङ्गयोगकं । ब्रह्मप्रकाशकं ज्ञानं योगस्तत्रैकचित्तता ।। ३७२.

अग्नी म्हणाले: संसाराच्या दु:खातून मुक्त होण्यासाठी मी आता अष्टांग योग सांगतो, जो ब्रह्मज्ञान प्रकट करतो; योग म्हणजे मन एकाग्र करणे.

चित्तवृत्तिनिरोधश्य जीवब्रह्मात्मनोः परः । अहिसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्य्यापरिग्रहौ ।। ३७२.

मनाच्या वृत्तींचं नियंत्रण हे जीव आणि ब्रह्म यांच्या एकत्वाचं सर्वोच्च साधन आहे; अहिंसा, सत्य, चोरी न करणे, ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह हे त्याचे मुख्य नियम आहेत.

यमाः पञ्च स्मृता विप्र नियमाद्‌भुक्तिमुक्तिदाः । शौचं सन्तोषतपसी स्वाध्यायेश्वरपूजने ।। ३७२.

हे पाच नियम 'यम' म्हणून ओळखले जातात, हे पाळल्याने सुख आणि मुक्ती मिळते. शौच, संतोष, तप, स्वाध्याय आणि ईश्वराची पूजा हे 'नियम' आहेत.

भूतापीड़ा ह्यहिंसा स्यादहिंसा धर्म्म उत्तमः । यथा गजपदेऽन्यानि पदानि पथगामिनां ।। ३७२.

सर्व प्राण्यांना न दुखावणं म्हणजे अहिंसा, आणि अहिंसा हा सर्वश्रेष्ठ धर्म आहे; जसं हत्तीच्या पावलाने वाटेवरचे इतर सर्व प्राण्यांचे पाऊल ठसे झाकले जातात.

एवं सर्वमहिंसायां धर्म्मार्थमभिधीयते । उद्वेगजननं हिंसा सन्तापकरणन्तथा ।। ३७२.

त्याचप्रमाणे, सर्व धर्मगुण अहिंसेमध्ये सामावतात; हिंसा केल्याने मनाला त्रास आणि दु:ख मिळतं.

रुक्कृतिः शोनितकृतिः पैशुन्यकरणन्तथा । हितस्यातिनिषेधश्च मर्मोद्‌घाटनमेव च ।। ३७२.

हिंसा म्हणजे मारहाण करणे, रक्त सांडणे, चुगली करणे, उपकाराच्या गोष्टींना अतीशय रोखणे आणि कोणाच्यातरी जीवघेण्या जागेला इजा पोहोचवणे.

सुखापह्नुतिः संरोधो बधो दशविधा च सा । यद्‌भूतहितमत्यन्तं वचः सत्यस्य लक्षणं ।। ३७२.

आनंद लपवणे, अडथळा घालणे, बांधून ठेवणे—हिंसेचे असे दहा प्रकार आहेत. जे प्राण्यांच्या खऱ्या हिताचं बोलणं आहे, तेच सत्याचं लक्षण आहे.

सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात्सत्यमप्रियं । प्रियञ्च नानृतं ब्रूयादेष धर्म्मः सनातनः ।। ३७२.

सत्य बोलावं, प्रिय बोलावं, पण अप्रिय सत्य बोलू नये; आणि प्रिय असलं तरी असत्य बोलू नये—हा सनातन धर्म आहे.

मैथुनस्य परित्यागो ब्रह्मचर्य्यन्तदष्टधा । स्मरणां कीर्त्तनं केलिः प्रेक्षणं गुह्यभाषणं ।। ३७२.

मैथुनाचा त्याग करणं म्हणजे ब्रह्मचर्य, आणि त्याचे आठ प्रकार आहेत: आठवण ठेवणं, स्तुती करणं, खेळ करणं, पाहणं, गुप्तपणे बोलणं—

सङ्कल्पोऽध्यवसायश्च क्रियानिर्वृत्तिरेव च । एतन्मैथुनमष्टाङ्गं प्रवदन्ति मनीषिणः ।। ३७२.

संकल्प, ठाम निर्धार आणि कृतीची पूर्णता — हे आठ अंगांचे मैथुन असल्याचे ज्ञानी लोक सांगतात.

ब्रह्मचर्य्यं क्रियामूलमन्यथा विफला क्रिया । वसिष्ठञ्चन्द्रमाः शुक्रो देवाचार्य्यः पितामहः ।। ३७२.

ब्रह्मचर्य हे सर्व कृतीचे मूळ आहे; अन्यथा कृती निष्फळ होते. वसिष्ठ, चंद्र, शुक्र, देवगुरु आणि पितामह —