अग्निपुराणम्

यमं दृष्ट्वा यमोक्तेन चित्रगुप्तेन चेरितान् । प्राप्नोति नरकान्रौद्रान्धर्मी शुभपथैर्दिवम् ।। ३७१.

तो यमाला आणि चित्रगुप्ताने सांगितलेली कर्मे पाहतो; त्यानुसार तो भयंकर नरकात जातो, किंवा पुण्याने स्वर्गप्राप्ती करतो.

भुज्यन्ते पापिभिर्वक्ष्ये नरकांस्ताश्च यातनाः । अष्टाविंशतिरेवाधः क्षितेर्नरककोटयः ।। ३७१.

पापी लोकांना जे नरक आणि त्यातील यातना भोगाव्या लागतात, त्या मी सांगतो. पृथ्वीच्या खाली बरोबर अठ्ठावीस कोटी नरक आहेत.

सप्तमस्य तलस्यान्ते घोरे तमसि संस्थिताः । घोराख्या प्रथमा कोटिः सुघोरा तदधः स्थिता ।। ३७१.

सातव्या थराच्या शेवटी, भीषण अंधारात, 'घोर' नावाची पहिली कोटी आहे. त्याखाली 'सुघोर' अशी दुसरी कोटी आहे.

अतिघोरा महाघोरा घोररूपा च पञ्चमी । षष्ठी तरलताराख्या सप्तमी च भयानका ।। ३७१.

'अतिघोर', 'महाघोर' आणि 'घोररूप' या पुढच्या तीन कोटी आहेत. सहावी 'तरलतारा' आणि सातवी 'भयानक' आहे.

भयोत्कटा कालरात्री महाचण्डा च चण्डया । कोलाहला प्रचण्डाख्या पद्मा नरकनायिका ।। ३७१.

'भयोत्कट', 'कालरात्रि', 'महाचंडा' आणि 'चंडया' या पुढे आहेत. 'कोलाहल', 'प्रचंड', आणि नरकांची नायिका 'पद्मा' या पुढे येतात.

पद्मावती भीषणा च भीमा चैव करालिका । विकराला महावज्रा त्रिकोणा पञ्चकोणिका ।। ३७१.

'पद्मावती', 'भीषण', 'भीमा' आणि 'कराळिका', 'विकराळ', 'महावज्र', 'त्रिकोण' आणि 'पंचकोणिका' या पुढे आहेत.

सुदीर्खघा वर्तुला सप्तभूमा चैव सुभूमिका । दीप्तमायाऽष्टाविंशतयः कोटयः पापिदुःशदाः ।। ३७१.

'सुदीर्घघा', 'वर्तुल', 'सप्तभूमी' आणि 'सुभूमिका' या नरकांच्या नावांमध्ये येतात. या सर्व, माया चमकणाऱ्या, अठ्ठावीस कोटी पापींसाठी भीषण नरक आहेत.

अष्टाविंशतिकोटीनां पञ्च पञ्च च नायकाः । रौरवाद्याः शतञ्चैकं चत्वारिंशच्चतुष्टयं ।। ३७१.

या अठ्ठावीस कोटी नरकांमध्ये प्रत्येकी पाच नायक आहेत. रौरव पासून सुरू होऊन एकशेचाळीस असे नायक आहेत.

तामिश्रमन्घतामिश्रं महारौरवरौरवौ । असिपत्रं वनञ्चैव लोहभारं तथैव च ।। ३७१.

त्यात 'तामिश्र', 'अंधतामिश्र', 'महाराैरव', 'रौरव', 'असिपत्रवन' आणि 'लोहभार' हे नरक आहेत.

नरकं कालसूत्रञ्च महानरकमेव च । सञ्जीवनं महावीचि तपनं सम्प्रतापनं ।। ३७१.

'कालसूत्र', 'महानरक', 'संजिवन', 'महावीचि', 'तपन' आणि 'संप्रतापन' हेही नरक आहेत.

सङ्घातञ्च सकाकोलं कुद्मलं पूतिमृत्तिकं । लोहशङ्कुमृजीषञ्च प्रधानं शाल्मलीं नदीम् ।। ३७१.

'संगाठ', 'सकाकोल', 'कुद्मल', 'पूतिमृत्तिका', 'लोहशंकु', 'मृजीष', मुख्य 'शाल्मली' आणि ती नदी हे नरकात आहेत.

नरकान् विद्धि कोटीशनागान्वै घोरदर्शनान् । पात्यन्ते पापकर्म्माण एकैकस्मिन्बहुष्वपि ।। ३७१.

हे सर्व नरक कोट्यवधी आणि फारच भीषण आहेत. पाप करणाऱ्यांना अनेक नरकात टाकले जाते, कधी एकाच वेळी अनेक नरकातही.

मार्जारोलूकगोमायुगृध्रादिवदनाश्च ते । तैलद्रोण्यां नरं क्षिप्त्वा ज्वालयन्ति हुताशनं ।। ३७१.

मांजर, घुबड, कोल्हा आणि गिधाड यांसारखी तोंडे असलेले ते नरकपाल, माणसाला तेलाच्या कढईत टाकतात आणि खाली अग्नी पेटवतात.

अम्बरीषेषु चैवान्यांस्ताम्रपात्रेषु चापरान् । अयःपात्रेषु चैवान्यान् बकहुवह्निकणेषु च ।। ३७१.

काहींना तांब्याच्या कढईत, काहींना लोखंडाच्या भांड्यात, तर काहींना पितळ किंवा अग्नीच्या निखाऱ्यांमध्ये टाकतात.

शूलाग्रारोपिताश्चान्ये छिद्यन्ते नरकेऽपरे । ताड्यन्ते च कशाभिस्तु भोज्यन्ते चाप्ययोगुड़ान् ।। ३७१.

काहींना भाल्याच्या टोकावर टोचले जाते, काहींना नरकात तुकडे तुकडे केले जाते. काहींना चाबकाने मारले जाते, तर काहींना लोखंडाच्या चोची असणारे प्राणी खातात.

यमदूतैर्नराः पांशून्विष्ठारक्तकफादिकान् । तप्तं मद्यं पाययन्ति पाटयन्ति पाटयन्ति पुनर्नरान् ।। ३७१.

यमदूत माणसांना वाळू, विष्ठा, रक्त, कफ आणि उकडलेले मद्य पाजतात; पुन्हा पुन्हा त्यांना फाडतात.

यन्त्रेषु पीडयन्ति स्म भक्ष्यन्ते वायसादिभिः । तैलेनोष्णेन सिच्यन्ते छिद्यन्ते नैकधा शिरः ।। ३७१.

त्यांना यंत्रात छळले जाते, कावळे वगैरे प्राणी त्यांना खातात; गरम तेल ओतले जाते आणि त्यांच्या डोक्याचे अनेक प्रकारे तुकडे केले जातात.

हा तातेति क्रन्दमानाः स्वकन्नन्दन्ति कर्म्म ते । महापातकजान्घोरान्नरकान्प्राप्य गर्हितान् ।। ३७१.

'हाय बाबा!' असे ओरडत ते रडतात, पण त्यांच्या स्वतःच्या कर्मांमुळे त्यांची थट्टा होते; मोठ्या पापांमुळे या भीषण आणि निंदनीय नरकात ते पोहोचतात.

कर्म्मक्षयात्प्रजायन्ते महापातकिनस्त्विह । मृगश्वशूकरोष्ट्राणां ब्रह्महा योनिमृच्छति ।। ३७१.

कर्म संपल्यावर हे मोठे पापी पुन्हा इथे जन्म घेतात. ब्रह्महत्यारा माणूस हरिण, घोडा, डुक्कर किंवा उंट यांच्यापोटी जन्म घेतो.

खरपुक्कशम्लेच्छानां मद्यपः स्वर्णहार्य्यंपि । कृमिकीटपतङ्गत्वं गुरुगस्तृणगुल्मतां ।। ३७१.

दुष्ट, नीच आणि परकीय लोकांमध्ये, जे मद्यपान करतात किंवा सोनं चोरतात, ते पुढच्या जन्मी किडे, कीटक किंवा पतंग होतात; आणि जे गुरूच्या पत्नीशी संबंध ठेवतात, ते गवत किंवा झुडूप होतात.

ब्रह्महा क्षयरोगी स्यात् सुरापः श्यावदन्तकः । स्वर्णहारी तु कुनखी दुश्चर्म्मा गुरुतल्पगः ।। ३७१.

जो ब्राह्मणाचा वध करतो, त्याला क्षयरोग होतो; मद्यपान करणाऱ्याचे दात काळे पडतात; सोनं चोरणारा टाचा वाकड्या आणि त्वचेचे विकार घेऊन जन्मतो; आणि गुरूच्या पत्नीशी संबंध ठेवणाऱ्यालाही असेच दु:ख भोगावे लागते.

यो येन संस्पृशत्येषां स तल्लिह्गोऽभिजायते । अन्नहर्ता मायावी स्याम्मूको वागपहारकः ।। ३७१.

या पापी लोकांशी जो जसा संबंध ठेवतो, त्याला तशीच खूण मिळते; अन्न चोरणारा माणूस फसवणूक करणारा किंवा मूक, किंवा दुसऱ्याची वाणी चोरणारा होतो.

धान्यं हृत्वाऽतिरिक्ताङ्गः पिशुनः पूतिनासिकः । तैलहृत्तैलपायी स्यात् पूतिवक्त्रस्तु सूचकः ।। ३७१.

धान्य चोरणारा माणूस जास्त हातपाय घेऊन जन्मतो, तो खोटं बोलणारा किंवा नाकाला दुर्गंधी असणारा होतो; तेल चोरणारा तेल प्यायला लागतो, आणि गुपित उघड करणाऱ्याचे तोंड दुर्गंधीने भरते.

परस्य योषितं हृत्वा ब्रह्मस्वमपहृत्य च । अरण्ये निर्जने देशे जायते ब्रह्मराक्षसः ।। ३७१.

जो दुसऱ्याची बायको किंवा ब्राह्मणाचे धन चोरतो, तो निर्जन, एकाकी ठिकाणी ब्रह्मराक्षस म्हणून जन्म घेतो.

रत्नहारी हीनजातिर्गन्धान् छुछुन्दरी शुभान् । पत्रं शाकं शिखी हृत्वा मुखरो धान्यहारकः ।। ३७१.

रत्न चोरणारा नीच जातीमध्ये जन्मतो; सुवासिक वस्तू चोरणारा उंदीर होतो; पाने किंवा भाजी चोरणारा मोर होतो; आणि धान्य चोरणारा बडबड्या होतो.

अजः पशुंपयः काको यानमुष्ट्रः फलं कपिः । मधु दंशः फलं गृध्रो गृहकाक उपस्करं ।। ३७१.

मेंढा जनावरं चोरतो; कावळा वाहनं चोरतो; माकड फळं चोरतो; मधमाशी मध चोरते; गिधाड फळं चोरतो; घरातला कावळा घरातील वस्तू चोरतो.

श्वित्री वस्त्रं सारसञ्च झिल्ली लवणहारकः । उक्त आध्यात्मिकस्तापः शत्राद्यैराधिभौतिकः ।। ३७१.

कोढ असणारा वस्त्र चोरतो; सारस तांदूळ चोरतो; झिल्ली मीठ चोरते. आतापर्यंत सांगितलेलं दु:ख हे 'आध्यात्मिक' मानलं जातं; शत्रू वगैरेमुळे होणारं दु:ख 'आधिभौतिक' असं म्हणतात.

ग्रहाग्निदेवपीड़ाद्यैराधिदैविक ईरितः । त्रिधा तापं हि संसारं ज्ञानयोगाद्विनाशयेत् ३७१.

ग्रह, अग्नी, देव वगैरेमुळे होणारं दु:ख 'आधिदैविक' म्हणतात. हे संसारातील तिहेरी दु:ख ज्ञान आणि योगाच्या सहाय्याने नष्ट करावं.

अग्निरुवाच संसारतापमुक्त्यर्थं वक्ष्याम्यऽष्टाङ्गयोगकं । ब्रह्मप्रकाशकं ज्ञानं योगस्तत्रैकचित्तता ।। ३७२.

अग्नी म्हणाले: संसाराच्या दु:खातून मुक्त होण्यासाठी मी आता अष्टांग योग सांगतो, जो ब्रह्मज्ञान प्रकट करतो; योग म्हणजे मन एकाग्र करणे.