अग्निपुराणम्

त्रिंशाधिके द्वे शते तु अन्तराधौ तु सप्ततिः । ऊर्ध्वगाः षट् शतान्येव शाखास्तु कथितानि तु

एकूण दोनशे बत्तीस, मध्ये सत्तर; वरच्या भागात सहाशे, आणि शाखांची अशी मांडणी आहे.

पञ्च पेशीशतान्येव चत्वारिंशत्तथोर्ध्वगाः । चतुः शतं तु शाखासु अन्तराधौ च षष्ठिका

पाचशे स्नायू, वरच्या भागात चाळीस; शाखांमध्ये चारशे, आणि मध्ये साठ आहेत.

स्त्रीणां चैकाधिका वै स्याद्विंशतिश्चतुरुत्तरा । स्तनयोर्दश योनौ च त्रयोदश तथाऽऽशये

स्त्रियांमध्ये एक जास्त, म्हणजे चौवीस; स्तनात दहा, गर्भाशयात तेरा, आणि पोकळीतही तितकीच आहेत.

गर्भस्य च चतस्रः स्युः शिराणां च शरीरिणाम् । त्रिंशच्छतसहस्राणि तथाऽन्यानि नवैव तु

गर्भामध्ये चार नाड्या असतात, आणि शरीर असलेल्या प्रत्येकात तीन लाख नाड्या आहेत, याशिवाय आणखी नऊ वेगळ्या नाड्या आहेत.

षट्पञ्चाशत्सहस्राणि रसं देहे वहन्ति ताः । केदार इव कुल्याश्च क्लेदलेपादिकं च यत्

त्यातील छप्पन्न हजार नाड्या शरीरातील रस वाहून नेतात, जसे शेतातल्या पाण्याच्या कड्या पाणी वाहतात, तसेच ओलावा, चिकटपणा आणि इतर गोष्टीही त्या वाहून नेतात.

द्वासप्ततिस्तथा 'कोट्यो व्योम्नामिह महामुने । मज्जाया मेदसश्चैव वसायाश्च तथा द्विज

महामुने, शरीरात मज्जा, मेद आणि वसा यांच्या संबंधी बहात्तर कोटी नाड्या आहेत.

मूत्रस्य चैव पित्तस्य श्लेष्मणः शकृतस्तथा । रक्तस्य सरसस्यात्र क्रमशोऽञ्जलयो मताः

मूत्र, पित्त, कफ, विष्ठा, रक्त आणि रस यांचे प्रमाण अनुक्रमे एकेक मुठ एवढे मानले आहे.

अर्धार्धाभ्यधिकाः सर्वाः पूर्वपूर्वाञ्जलेर्मताः । अर्धाञ्जलिश्च शुक्रस्य तदर्थं च तथौजसः

प्रत्येक आधीचे प्रमाण पुढच्यापेक्षा अर्ध्याहून थोडे जास्त असते; शुक्र आणि तेज यांचे प्रमाण अर्धा मुठ एवढे सांगितले आहे.

रजसस्तु तथा स्त्रीणां चतस्रः कथिता बुधैः । शरीरं मलदोषादिपिण्डं ज्ञात्वाऽऽत्मनि त्यजेत्

स्त्रियांच्या रजसाच्या चार नाड्या विद्वानांनी सांगितल्या आहेत; शरीर हे दोष आणि अपवित्रतेचे मूळ आहे हे जाणून त्याच्याशी आसक्ती सोडावी.

अग्निरुवाच उक्तानि यममार्गाणि वक्ष्येऽथ मरणे नृणां । ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः ।। ३७१.

अग्नी म्हणाले: आता मी मनुष्यांच्या मृत्यूसमयी यमाच्या मार्गांचे वर्णन करतो. जेव्हा शरीरातील उष्णता प्रचंड वाऱ्यामुळे हलते—

शरीरमुपरुध्याऽथ कृत्‌स्नान्दोषान्रुणद्धि वै । छिनत्ति प्राणस्थानानि पुनर्मर्माणि चैव हि ।। ३७१.

ती शरीराला अडथळा आणते आणि सगळ्या दोषांच्या मार्गांना बंद करते; प्राणाच्या जागा आणि मर्मस्थानं तोडून टाकते.

शैत्यात् प्रकुपितो वायुश्छिद्रमन्विष्यते ततः । द्वे नेत्रे द्वौ तथा कर्णौ द्वौ तु नासापुटौ तथा ।। ३७१.

थंडीमुळे वायू अस्वस्थ होतो आणि बाहेर पडण्यासाठी मार्ग शोधतो; म्हणून दोन डोळे, दोन कान आणि दोन नाकपुड्या—

ऊद्‌ध्वन्तु सप्त च्छिद्राणि अष्टमं वदनं तथा । एतैः प्राणो विनिर्याति प्रायशः शुभकर्मणं ।। ३७१.

वर सात छिद्रं आणि आठवे तोंड आहे; या मार्गांनी चांगले कर्म करणाऱ्यांचा प्राण साधारणपणे बाहेर पडतो.

अधः पायुरुपस्थञ्च अनेनाशुभकारिणां । मूर्द्धानं योगिनो भित्त्वा जीवो यात्यथ चेच्छया ।। ३७१.

खाली गुदद्वार आणि जननेंद्रिय—या मार्गांनी पाप करणाऱ्यांचा प्राण जातो; पण योगींचा जीव इच्छेने डोक्याच्या टोकातून बाहेर पडतो.

अन्तकाले तु सम्प्राप्ते प्राणेऽपानमुपस्थिते । तमसा संवृते ज्ञाने संवृतेषु च मर्म्मसु ।। ३७१.

मृत्यूसमयी, जेव्हा अपानवायू उपस्थित असतो, ज्ञान अंधाराने झाकलेले असते आणि मर्मस्थानं बंद झालेली असतात—

स जीवो नाभ्यधिष्ठानश्चाल्यते मातरिश्वना । बाध्यमाणश्चानयते अष्टाङ्गाः प्राणवृत्तिकाः ।। ३७१.

तेव्हा जीव नाभीच्या ठिकाणी अस्थिर होतो आणि वाऱ्यामुळे हलतो; त्रास होऊन तो आठ प्रकारच्या प्राणवृत्तींना ओढून नेत असतो.

च्यवन्तं जायमानं वा प्रविशन्तञ्च योनिषु । प्रपश्यन्ति च तं सिद्धा देवा दिव्येन चक्षुषा ।। ३७१.

सिद्ध आणि देवता दिव्य दृष्टीने त्या जीवाला पडताना, जन्म घेताना किंवा गर्भात प्रवेश करताना पाहतात.

गृह्णाति तत्क्षणाद् योगे शरीरञ्चातिवाहिकम् । आकाशवायुतेजांसि विग्रहादूद्‌र्ध्वगामिनः ।। ३७१.

त्या क्षणी, योगशक्तीने तो जीव आकाश, वायू आणि तेज यांच्यापासून बनलेले सूक्ष्म शरीर घेतो, जे स्थूल शरीरातून वर जाते.

जलं मही च पञ्चत्वमापन्नः पुरुषः स्मृतः । आतिवाहिकदेहन्तु यमदूता नयन्ति तं ।। ३७१.

जेव्हा पाणी आणि पृथ्वी नष्ट होतात, तेव्हा त्या व्यक्तीला मृत मानतात; मग यमदूत त्याला सूक्ष्म शरीरात घेऊन जातात.

याम्यं मार्गं महाघोरं षड़शीतिसहस्रकम् । अन्नोदकं नीयमानो बान्धवैर्दत्तमश्नुते ।। ३७१.

तो यमाचा अत्यंत भयंकर, छपन्न हजार योजन लांब मार्ग जातो; त्या मार्गावर नातेवाईकांनी दिलेले अन्न-पाणी त्याला मिळते.

यमं दृष्ट्वा यमोक्तेन चित्रगुप्तेन चेरितान् । प्राप्नोति नरकान्रौद्रान्धर्मी शुभपथैर्दिवम् ।। ३७१.

तो यमाला आणि चित्रगुप्ताने सांगितलेली कर्मे पाहतो; त्यानुसार तो भयंकर नरकात जातो, किंवा पुण्याने स्वर्गप्राप्ती करतो.

भुज्यन्ते पापिभिर्वक्ष्ये नरकांस्ताश्च यातनाः । अष्टाविंशतिरेवाधः क्षितेर्नरककोटयः ।। ३७१.

पापी लोकांना जे नरक आणि त्यातील यातना भोगाव्या लागतात, त्या मी सांगतो. पृथ्वीच्या खाली बरोबर अठ्ठावीस कोटी नरक आहेत.

सप्तमस्य तलस्यान्ते घोरे तमसि संस्थिताः । घोराख्या प्रथमा कोटिः सुघोरा तदधः स्थिता ।। ३७१.

सातव्या थराच्या शेवटी, भीषण अंधारात, 'घोर' नावाची पहिली कोटी आहे. त्याखाली 'सुघोर' अशी दुसरी कोटी आहे.

अतिघोरा महाघोरा घोररूपा च पञ्चमी । षष्ठी तरलताराख्या सप्तमी च भयानका ।। ३७१.

'अतिघोर', 'महाघोर' आणि 'घोररूप' या पुढच्या तीन कोटी आहेत. सहावी 'तरलतारा' आणि सातवी 'भयानक' आहे.

भयोत्कटा कालरात्री महाचण्डा च चण्डया । कोलाहला प्रचण्डाख्या पद्मा नरकनायिका ।। ३७१.

'भयोत्कट', 'कालरात्रि', 'महाचंडा' आणि 'चंडया' या पुढे आहेत. 'कोलाहल', 'प्रचंड', आणि नरकांची नायिका 'पद्मा' या पुढे येतात.

पद्मावती भीषणा च भीमा चैव करालिका । विकराला महावज्रा त्रिकोणा पञ्चकोणिका ।। ३७१.

'पद्मावती', 'भीषण', 'भीमा' आणि 'कराळिका', 'विकराळ', 'महावज्र', 'त्रिकोण' आणि 'पंचकोणिका' या पुढे आहेत.

सुदीर्खघा वर्तुला सप्तभूमा चैव सुभूमिका । दीप्तमायाऽष्टाविंशतयः कोटयः पापिदुःशदाः ।। ३७१.

'सुदीर्घघा', 'वर्तुल', 'सप्तभूमी' आणि 'सुभूमिका' या नरकांच्या नावांमध्ये येतात. या सर्व, माया चमकणाऱ्या, अठ्ठावीस कोटी पापींसाठी भीषण नरक आहेत.

अष्टाविंशतिकोटीनां पञ्च पञ्च च नायकाः । रौरवाद्याः शतञ्चैकं चत्वारिंशच्चतुष्टयं ।। ३७१.

या अठ्ठावीस कोटी नरकांमध्ये प्रत्येकी पाच नायक आहेत. रौरव पासून सुरू होऊन एकशेचाळीस असे नायक आहेत.

तामिश्रमन्घतामिश्रं महारौरवरौरवौ । असिपत्रं वनञ्चैव लोहभारं तथैव च ।। ३७१.

त्यात 'तामिश्र', 'अंधतामिश्र', 'महाराैरव', 'रौरव', 'असिपत्रवन' आणि 'लोहभार' हे नरक आहेत.