अग्निपुराणम्

षट् कूर्चानि' स्मृतानीह हस्तयोः पादयोः पृथक् । ग्रीवायां च तथा मेद्रे कथितानि मनीषिभिः

हातात आणि पायात प्रत्येकी सहा गाठी सांगितल्या आहेत. तसंच मान आणि गुप्तेंद्रियातही तशाच गाठी आहेत, असं ज्ञानी लोकांनी सांगितलं आहे.

पृष्ठवंशस्योपगताश्चतस्रो मांसरज्जवः । तावन्त्य (त्य) श्च तथा पेश्यस्तासां बन्धनकारिकाः

पाठीच्या कण्याजवळ चार मांसाच्या दोऱ्या आहेत. तितक्याच संख्येने स्नायुही आहेत, ज्या त्या दोऱ्यांना बांधून ठेवतात.

सीरण्यश्च तथा सप्त पञ्च मूर्धानमाश्रिताः । एकैका मेढ्रजिह्वास्ता अस्थिषष्टिशतत्रयम्

सात नसा आणि पाच डोक्यात आहेत. प्रत्येकी एक गुप्तेंद्रियात आणि जिभेत आहे. हाडांची संख्या त्रेसष्ट आहे.

सूक्ष्मैः सह चतुः षष्टिर्दशना विंशतिर्नखाः । पाणिपादशलाकाश्च तासां स्थानचतुष्टयम्

सूक्ष्मांसह एकूण चौर्‍याऐंशी दात, वीस नखं, आणि हातपायांचे काडे — यांची चार ठिकाणं आहेत.

षष्ट्यङ्गुलीनां द्वे पार्ष्णयोर्गुल्फेषु च चतुष्टयम् । चत्वार्यरन्योरस्थीनि जङ्घयोस्तद्वदेव तु

साठ बोटांपैकी दोन टाचांमध्ये आणि चार टाचांमध्ये आहेत. दोन्ही हाताच्या आणि दोन्ही पायाच्या हाडांमध्ये प्रत्येकी चार हाडं आहेत, तसंच मांडींमध्येही.

द्वे द्वे जानुकपोलोरुफलकांशसमुद्भवम् (द्भवे) । अक्षस्थानांशक श्रोणिफलके चैवमादिशेत्

गुडघे, पोटऱ्या आणि मांडी — प्रत्येकी दोन हाडं निर्माण होतात. डोळ्यांच्या कप्प्यात आणि कंबरेच्या हाडातही तसंच आहे.

भगास्तोकं तथा पृष्ठे चत्वारिंशच्च पञ्च च । ग्रीवायां च तथाऽस्थीनि जत्रुकं च तथा हनुः

योनीमार्ग, पाठ, पंचेचाळीस हाडं, तसंच मानेत, कण्ठहाड आणि जबड्यातही हाडं आहेत.

तन्मूलं द्वे ललाटाक्षिगण्डनासाङ्ख्यवस्थिताः । पर्शुकास्तालुकैः सार्धमर्बुदैश्च द्विसप्ततिः

त्यांच्या मुळाशी दोन हाडं कपाळ, डोळे, गाल आणि नाक येथे आहेत. तालू आणि गाठींसह एकूण बहात्तर हाडं आहेत.

द्वे शङ्खके कपालानि चत्वार्येव शिरस्तथा । उरः सप्तदशाऽस्थीनि संधीनां द्वे शते दश

दोन्ही कपाळाच्या बाजूला, डोक्यात चार कवटीची हाडं; छातीत सतरा हाडं, आणि सांध्यांची संख्या दोनशे दहा आहे.

अष्टषष्टिस्तु शाखासु षष्टिश्चैकविवर्जिता । अन्तरा वै त्र्यशीतिश्च स्नायोर्नवशतानि च

शरीराच्या शाखांमध्ये अठ्ठावीस, आणि एक कमी साठ; मध्ये त्र्याऐंशी, आणि स्नायू नवशे आहेत.

त्रिंशाधिके द्वे शते तु अन्तराधौ तु सप्ततिः । ऊर्ध्वगाः षट् शतान्येव शाखास्तु कथितानि तु

एकूण दोनशे बत्तीस, मध्ये सत्तर; वरच्या भागात सहाशे, आणि शाखांची अशी मांडणी आहे.

पञ्च पेशीशतान्येव चत्वारिंशत्तथोर्ध्वगाः । चतुः शतं तु शाखासु अन्तराधौ च षष्ठिका

पाचशे स्नायू, वरच्या भागात चाळीस; शाखांमध्ये चारशे, आणि मध्ये साठ आहेत.

स्त्रीणां चैकाधिका वै स्याद्विंशतिश्चतुरुत्तरा । स्तनयोर्दश योनौ च त्रयोदश तथाऽऽशये

स्त्रियांमध्ये एक जास्त, म्हणजे चौवीस; स्तनात दहा, गर्भाशयात तेरा, आणि पोकळीतही तितकीच आहेत.

गर्भस्य च चतस्रः स्युः शिराणां च शरीरिणाम् । त्रिंशच्छतसहस्राणि तथाऽन्यानि नवैव तु

गर्भामध्ये चार नाड्या असतात, आणि शरीर असलेल्या प्रत्येकात तीन लाख नाड्या आहेत, याशिवाय आणखी नऊ वेगळ्या नाड्या आहेत.

षट्पञ्चाशत्सहस्राणि रसं देहे वहन्ति ताः । केदार इव कुल्याश्च क्लेदलेपादिकं च यत्

त्यातील छप्पन्न हजार नाड्या शरीरातील रस वाहून नेतात, जसे शेतातल्या पाण्याच्या कड्या पाणी वाहतात, तसेच ओलावा, चिकटपणा आणि इतर गोष्टीही त्या वाहून नेतात.

द्वासप्ततिस्तथा 'कोट्यो व्योम्नामिह महामुने । मज्जाया मेदसश्चैव वसायाश्च तथा द्विज

महामुने, शरीरात मज्जा, मेद आणि वसा यांच्या संबंधी बहात्तर कोटी नाड्या आहेत.

मूत्रस्य चैव पित्तस्य श्लेष्मणः शकृतस्तथा । रक्तस्य सरसस्यात्र क्रमशोऽञ्जलयो मताः

मूत्र, पित्त, कफ, विष्ठा, रक्त आणि रस यांचे प्रमाण अनुक्रमे एकेक मुठ एवढे मानले आहे.

अर्धार्धाभ्यधिकाः सर्वाः पूर्वपूर्वाञ्जलेर्मताः । अर्धाञ्जलिश्च शुक्रस्य तदर्थं च तथौजसः

प्रत्येक आधीचे प्रमाण पुढच्यापेक्षा अर्ध्याहून थोडे जास्त असते; शुक्र आणि तेज यांचे प्रमाण अर्धा मुठ एवढे सांगितले आहे.

रजसस्तु तथा स्त्रीणां चतस्रः कथिता बुधैः । शरीरं मलदोषादिपिण्डं ज्ञात्वाऽऽत्मनि त्यजेत्

स्त्रियांच्या रजसाच्या चार नाड्या विद्वानांनी सांगितल्या आहेत; शरीर हे दोष आणि अपवित्रतेचे मूळ आहे हे जाणून त्याच्याशी आसक्ती सोडावी.

अग्निरुवाच उक्तानि यममार्गाणि वक्ष्येऽथ मरणे नृणां । ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः ।। ३७१.

अग्नी म्हणाले: आता मी मनुष्यांच्या मृत्यूसमयी यमाच्या मार्गांचे वर्णन करतो. जेव्हा शरीरातील उष्णता प्रचंड वाऱ्यामुळे हलते—

शरीरमुपरुध्याऽथ कृत्‌स्नान्दोषान्रुणद्धि वै । छिनत्ति प्राणस्थानानि पुनर्मर्माणि चैव हि ।। ३७१.

ती शरीराला अडथळा आणते आणि सगळ्या दोषांच्या मार्गांना बंद करते; प्राणाच्या जागा आणि मर्मस्थानं तोडून टाकते.

शैत्यात् प्रकुपितो वायुश्छिद्रमन्विष्यते ततः । द्वे नेत्रे द्वौ तथा कर्णौ द्वौ तु नासापुटौ तथा ।। ३७१.

थंडीमुळे वायू अस्वस्थ होतो आणि बाहेर पडण्यासाठी मार्ग शोधतो; म्हणून दोन डोळे, दोन कान आणि दोन नाकपुड्या—

ऊद्‌ध्वन्तु सप्त च्छिद्राणि अष्टमं वदनं तथा । एतैः प्राणो विनिर्याति प्रायशः शुभकर्मणं ।। ३७१.

वर सात छिद्रं आणि आठवे तोंड आहे; या मार्गांनी चांगले कर्म करणाऱ्यांचा प्राण साधारणपणे बाहेर पडतो.

अधः पायुरुपस्थञ्च अनेनाशुभकारिणां । मूर्द्धानं योगिनो भित्त्वा जीवो यात्यथ चेच्छया ।। ३७१.

खाली गुदद्वार आणि जननेंद्रिय—या मार्गांनी पाप करणाऱ्यांचा प्राण जातो; पण योगींचा जीव इच्छेने डोक्याच्या टोकातून बाहेर पडतो.

अन्तकाले तु सम्प्राप्ते प्राणेऽपानमुपस्थिते । तमसा संवृते ज्ञाने संवृतेषु च मर्म्मसु ।। ३७१.

मृत्यूसमयी, जेव्हा अपानवायू उपस्थित असतो, ज्ञान अंधाराने झाकलेले असते आणि मर्मस्थानं बंद झालेली असतात—

स जीवो नाभ्यधिष्ठानश्चाल्यते मातरिश्वना । बाध्यमाणश्चानयते अष्टाङ्गाः प्राणवृत्तिकाः ।। ३७१.

तेव्हा जीव नाभीच्या ठिकाणी अस्थिर होतो आणि वाऱ्यामुळे हलतो; त्रास होऊन तो आठ प्रकारच्या प्राणवृत्तींना ओढून नेत असतो.

च्यवन्तं जायमानं वा प्रविशन्तञ्च योनिषु । प्रपश्यन्ति च तं सिद्धा देवा दिव्येन चक्षुषा ।। ३७१.

सिद्ध आणि देवता दिव्य दृष्टीने त्या जीवाला पडताना, जन्म घेताना किंवा गर्भात प्रवेश करताना पाहतात.

गृह्णाति तत्क्षणाद् योगे शरीरञ्चातिवाहिकम् । आकाशवायुतेजांसि विग्रहादूद्‌र्ध्वगामिनः ।। ३७१.

त्या क्षणी, योगशक्तीने तो जीव आकाश, वायू आणि तेज यांच्यापासून बनलेले सूक्ष्म शरीर घेतो, जे स्थूल शरीरातून वर जाते.

जलं मही च पञ्चत्वमापन्नः पुरुषः स्मृतः । आतिवाहिकदेहन्तु यमदूता नयन्ति तं ।। ३७१.

जेव्हा पाणी आणि पृथ्वी नष्ट होतात, तेव्हा त्या व्यक्तीला मृत मानतात; मग यमदूत त्याला सूक्ष्म शरीरात घेऊन जातात.