अग्निपुराणम्

त्रिव्यामानि तथा स्त्रीणां प्राहुर्वेदविदो जनाः । रक्तवायुसमायोगात्कामे यस्योद्भवः स्मृतः

स्त्रियांमध्ये ती लांबी तीन व्याम असल्याचे वेदज्ञ लोक सांगतात. रक्त आणि वायू यांच्या संयोगाने कामभावना उत्पन्न होते असे मानतात.

कफप्रसाराद्भवति हृदयं पद्मसंनिभम् । अधोमुखं तच्छुषिरं यत्र जीवो व्यवस्थितः

कफाचा प्रसार झाल्याने हृदय, जे कमळासारखे दिसते, तयार होते. ते खाली वळलेले आणि पोकळ असते, तिथे जीव स्थित असतो.

चैतन्यानुगता भावाः सर्वे तत्र व्यवस्थिताः । तस्य वामे यथा प्लीहा दक्षिणे च यथा यकृत्

चैतन्याशी जोडलेली सर्व भावनांची स्थिती तिथे असते. त्याच्या डाव्या बाजूला प्लीहा आणि उजव्या बाजूला यकृत असते.

दक्षिणे च तथा क्लोम पद्मस्यैवं प्रकीर्तितम् । श्रोतांसि यानि देहेऽस्मिन्कफरक्तवहानि च

कमळाच्या उजव्या बाजूला क्लोम आहे, असे सांगितले आहे. या देहातील नाड्या कफ आणि रक्त वाहतात.

तेषां भूतानुमानाच्च भवतीन्द्रियसंभवः । नेत्रयोर्मण्डलं शुक्लं कफाद्भवति पैतृकम्

महाभूतांच्या अनुमानावरून इंद्रियांचा उगम कळतो. डोळ्यांतील पांढरा भाग कफापासून निर्माण होतो आणि तो पितृकडून मिळतो.

कृष्णं च मण्डलं वातात्तथा भवति मातृकम् । पित्तात्त्वङ्मण्डलं ज्ञेयं मातापितृसमुद्भवम्

कृष्ण रंगाचा वर्तुळ वाऱ्यामुळे निर्माण होतो आणि तो मातृक म्हणतात. त्वचेचं वर्तुळ मात्र आई-वडिल दोघांपासून उत्पन्न होतं.

मांसासृक्कफजा जिह्वा मेदोसृक्कफमांसजौ । वृषा (ष) णौ दश प्राणस्य ज्ञेयान्यायतनानि तु

जिभ मांस, रक्त आणि कफ यांच्यापासून बनते. मेद, रक्त, कफ आणि मांस यांपासून वृषण तयार होतात. प्राणाचे दहा स्थानं समजावीत.

मूर्धा हृन्नाभिकण्ठाश्च जिह्वा शुक्रं च शोणितम् । गुदं वस्तिश्च गुल्फं च 'कण्डुराः षोडशेरिताः

डोकं, हृदय, नाभी, घसा, जीभ, शुक्र, रक्त, गुद, मूत्राशय आणि टाच — ही सोळा नाड्या आहेत.

द्वे करे द्वे च चरणे चतस्रः पृष्ठतो गले' । देहे पादादिशीर्षान्ते जालानि चैव षोडश

हातात दोन, पायात दोन, मानेच्या मागे चार; शरीरात पायापासून डोक्यापर्यंत सोळा जाळ्या आहेत.

मांसस्नायुशिरास्थिभ्यश्चत्वारश्च पृथक्पृथक् । मणिबन्धनगुल्फेषु निबद्धानि परस्परम्

मांस, स्नायु, नसा आणि हाडं — प्रत्येकी चार, वेगवेगळ्या; या सगळ्या मनगट आणि टाच येथे एकमेकांना जोडलेल्या आहेत.

षट् कूर्चानि' स्मृतानीह हस्तयोः पादयोः पृथक् । ग्रीवायां च तथा मेद्रे कथितानि मनीषिभिः

हातात आणि पायात प्रत्येकी सहा गाठी सांगितल्या आहेत. तसंच मान आणि गुप्तेंद्रियातही तशाच गाठी आहेत, असं ज्ञानी लोकांनी सांगितलं आहे.

पृष्ठवंशस्योपगताश्चतस्रो मांसरज्जवः । तावन्त्य (त्य) श्च तथा पेश्यस्तासां बन्धनकारिकाः

पाठीच्या कण्याजवळ चार मांसाच्या दोऱ्या आहेत. तितक्याच संख्येने स्नायुही आहेत, ज्या त्या दोऱ्यांना बांधून ठेवतात.

सीरण्यश्च तथा सप्त पञ्च मूर्धानमाश्रिताः । एकैका मेढ्रजिह्वास्ता अस्थिषष्टिशतत्रयम्

सात नसा आणि पाच डोक्यात आहेत. प्रत्येकी एक गुप्तेंद्रियात आणि जिभेत आहे. हाडांची संख्या त्रेसष्ट आहे.

सूक्ष्मैः सह चतुः षष्टिर्दशना विंशतिर्नखाः । पाणिपादशलाकाश्च तासां स्थानचतुष्टयम्

सूक्ष्मांसह एकूण चौर्‍याऐंशी दात, वीस नखं, आणि हातपायांचे काडे — यांची चार ठिकाणं आहेत.

षष्ट्यङ्गुलीनां द्वे पार्ष्णयोर्गुल्फेषु च चतुष्टयम् । चत्वार्यरन्योरस्थीनि जङ्घयोस्तद्वदेव तु

साठ बोटांपैकी दोन टाचांमध्ये आणि चार टाचांमध्ये आहेत. दोन्ही हाताच्या आणि दोन्ही पायाच्या हाडांमध्ये प्रत्येकी चार हाडं आहेत, तसंच मांडींमध्येही.

द्वे द्वे जानुकपोलोरुफलकांशसमुद्भवम् (द्भवे) । अक्षस्थानांशक श्रोणिफलके चैवमादिशेत्

गुडघे, पोटऱ्या आणि मांडी — प्रत्येकी दोन हाडं निर्माण होतात. डोळ्यांच्या कप्प्यात आणि कंबरेच्या हाडातही तसंच आहे.

भगास्तोकं तथा पृष्ठे चत्वारिंशच्च पञ्च च । ग्रीवायां च तथाऽस्थीनि जत्रुकं च तथा हनुः

योनीमार्ग, पाठ, पंचेचाळीस हाडं, तसंच मानेत, कण्ठहाड आणि जबड्यातही हाडं आहेत.

तन्मूलं द्वे ललाटाक्षिगण्डनासाङ्ख्यवस्थिताः । पर्शुकास्तालुकैः सार्धमर्बुदैश्च द्विसप्ततिः

त्यांच्या मुळाशी दोन हाडं कपाळ, डोळे, गाल आणि नाक येथे आहेत. तालू आणि गाठींसह एकूण बहात्तर हाडं आहेत.

द्वे शङ्खके कपालानि चत्वार्येव शिरस्तथा । उरः सप्तदशाऽस्थीनि संधीनां द्वे शते दश

दोन्ही कपाळाच्या बाजूला, डोक्यात चार कवटीची हाडं; छातीत सतरा हाडं, आणि सांध्यांची संख्या दोनशे दहा आहे.

अष्टषष्टिस्तु शाखासु षष्टिश्चैकविवर्जिता । अन्तरा वै त्र्यशीतिश्च स्नायोर्नवशतानि च

शरीराच्या शाखांमध्ये अठ्ठावीस, आणि एक कमी साठ; मध्ये त्र्याऐंशी, आणि स्नायू नवशे आहेत.

त्रिंशाधिके द्वे शते तु अन्तराधौ तु सप्ततिः । ऊर्ध्वगाः षट् शतान्येव शाखास्तु कथितानि तु

एकूण दोनशे बत्तीस, मध्ये सत्तर; वरच्या भागात सहाशे, आणि शाखांची अशी मांडणी आहे.

पञ्च पेशीशतान्येव चत्वारिंशत्तथोर्ध्वगाः । चतुः शतं तु शाखासु अन्तराधौ च षष्ठिका

पाचशे स्नायू, वरच्या भागात चाळीस; शाखांमध्ये चारशे, आणि मध्ये साठ आहेत.

स्त्रीणां चैकाधिका वै स्याद्विंशतिश्चतुरुत्तरा । स्तनयोर्दश योनौ च त्रयोदश तथाऽऽशये

स्त्रियांमध्ये एक जास्त, म्हणजे चौवीस; स्तनात दहा, गर्भाशयात तेरा, आणि पोकळीतही तितकीच आहेत.

गर्भस्य च चतस्रः स्युः शिराणां च शरीरिणाम् । त्रिंशच्छतसहस्राणि तथाऽन्यानि नवैव तु

गर्भामध्ये चार नाड्या असतात, आणि शरीर असलेल्या प्रत्येकात तीन लाख नाड्या आहेत, याशिवाय आणखी नऊ वेगळ्या नाड्या आहेत.

षट्पञ्चाशत्सहस्राणि रसं देहे वहन्ति ताः । केदार इव कुल्याश्च क्लेदलेपादिकं च यत्

त्यातील छप्पन्न हजार नाड्या शरीरातील रस वाहून नेतात, जसे शेतातल्या पाण्याच्या कड्या पाणी वाहतात, तसेच ओलावा, चिकटपणा आणि इतर गोष्टीही त्या वाहून नेतात.

द्वासप्ततिस्तथा 'कोट्यो व्योम्नामिह महामुने । मज्जाया मेदसश्चैव वसायाश्च तथा द्विज

महामुने, शरीरात मज्जा, मेद आणि वसा यांच्या संबंधी बहात्तर कोटी नाड्या आहेत.

मूत्रस्य चैव पित्तस्य श्लेष्मणः शकृतस्तथा । रक्तस्य सरसस्यात्र क्रमशोऽञ्जलयो मताः

मूत्र, पित्त, कफ, विष्ठा, रक्त आणि रस यांचे प्रमाण अनुक्रमे एकेक मुठ एवढे मानले आहे.

अर्धार्धाभ्यधिकाः सर्वाः पूर्वपूर्वाञ्जलेर्मताः । अर्धाञ्जलिश्च शुक्रस्य तदर्थं च तथौजसः

प्रत्येक आधीचे प्रमाण पुढच्यापेक्षा अर्ध्याहून थोडे जास्त असते; शुक्र आणि तेज यांचे प्रमाण अर्धा मुठ एवढे सांगितले आहे.

रजसस्तु तथा स्त्रीणां चतस्रः कथिता बुधैः । शरीरं मलदोषादिपिण्डं ज्ञात्वाऽऽत्मनि त्यजेत्

स्त्रियांच्या रजसाच्या चार नाड्या विद्वानांनी सांगितल्या आहेत; शरीर हे दोष आणि अपवित्रतेचे मूळ आहे हे जाणून त्याच्याशी आसक्ती सोडावी.