अग्निपुराणम्

अव्यतमाश्रितानीह रजः सत्त्वतमांसि च । आन्तरः पुरुषो जीवः स परं ब्रह्म कारणम्

इथे अव्यक्त हे रज, सत्त्व आणि तम या गुणांचे आधार आहे. आतला पुरुष म्हणजे जीव, आणि परब्रह्म हे सर्वांचे कारण आहे.

स याति परमं स्थानं यो वेत्ति पुरुषं परम् । सप्ताऽऽशयाः स्मृता देहे रुधिरस्यैक आशयः

जो पुरुष श्रेष्ठ पुरुषाला ओळखतो, तो परम स्थानाला पोहोचतो. देहात सात आशय आहेत, त्यातील एक रक्ताचा आशय आहे असे सांगितले आहे.

श्लेष्मणश्चाऽऽमपित्ताभ्यां पक्वाशयस्तु पञ्चमः । वायुमूत्राशयः सप्त स्त्रीणां गर्भाशयोऽष्टमः

कफ, आम, पित्त यांचे आणि मोठ्या आतड्याचे — असे पाच आशय आहेत. वायू आणि मूत्र यांचे दोन, म्हणजे एकूण सात; स्त्रियांच्या देहात गर्भाशय आठवा आहे.

पित्तात्पक्वाशयोऽग्नेः स्याद्योनिर्विकशिता द्युतौ । पद्मवद्गर्भाशयः स्यात्तत्र धत्ते सरक्तकम्

पित्तापासून मोठे आतडे, अग्नीपासून आणि तेजाने योनिचा विस्तार होतो. गर्भाशय कमळासारखे असते, तिथे रक्तमिश्रित सर्व काही धरले जाते.

शुक्रं स्वशुक्रतश्चाङ्गं कुन्तलान्यत्र कालतः । न्यस्तं शुक्रमतो योनौ नैति गर्भाशयं मुने

वीर्यापासून, आणि त्याच वीर्यापासून योग्य वेळी अंग आणि केस निर्माण होतात. हे वीर्य योनित ठेवले तरी, हे मुने, ते गर्भाशयात पोहोचत नाही.

ऋतावपि च योनिश्चेद्वातपित्तकफावृता । भवेत्तदा विकाशित्वं नैव तस्यां प्रजायते

ऋतूच्या काळातही, जर योनी वायू, पित्त किंवा कफाने अडलेली असेल, तर तिथे विस्तार होत नाही आणि संतती निर्माण होत नाही.

बुक्कात्पुक्कसकप्लीहकृतकोष्ठाङ्गहृद्व्रणाः । तण्डकश्च महाभाग निबद्धान्याशये मतः

बुक्का, पुक्कस, प्लीहा, यकृत, कोष्ठ, हृदय आणि व्रण — हे सर्व, महाभागा, आशयांमध्ये धरलेले मानले जातात. तंडकही त्यातच आहे.

रसस्य पच्यमानस्य साराद्भवति देहिनाम् । प्लीहा यकृच्च धर्मज्ञ रक्तफेनाच्च पुक्कसः

पचणाऱ्या रसाच्या सारापासून देहधारकांना प्लीहा आणि यकृत निर्माण होतात, धर्मज्ञा, आणि रक्ताच्या फेसापासून पुक्कस तयार होतो.

रक्तं पित्तं च भवति तथा तण्डकसंज्ञकः । भेदो रक्तप्रसाराच्च बुक्कायाः संभवः स्मृतः

रक्त, पित्त आणि तंडक असे निर्माण होतात. रक्ताचा प्रसार झाल्याने बुक्काचा उगम मानला जातो.

रक्तमांसप्रकाराच्च भवन्त्यन्त्राणि देहिनाम् । सार्धत्रिव्यायाम (व्याम) संख्यानि तानि नृणां विनिर्दिशेत्

रक्त आणि मांस यांच्या प्रकारांपासून देहातील आतडी तयार होतात. पुरुषांमध्ये त्यांची लांबी सव्वा व्याम इतकी सांगितली आहे.

त्रिव्यामानि तथा स्त्रीणां प्राहुर्वेदविदो जनाः । रक्तवायुसमायोगात्कामे यस्योद्भवः स्मृतः

स्त्रियांमध्ये ती लांबी तीन व्याम असल्याचे वेदज्ञ लोक सांगतात. रक्त आणि वायू यांच्या संयोगाने कामभावना उत्पन्न होते असे मानतात.

कफप्रसाराद्भवति हृदयं पद्मसंनिभम् । अधोमुखं तच्छुषिरं यत्र जीवो व्यवस्थितः

कफाचा प्रसार झाल्याने हृदय, जे कमळासारखे दिसते, तयार होते. ते खाली वळलेले आणि पोकळ असते, तिथे जीव स्थित असतो.

चैतन्यानुगता भावाः सर्वे तत्र व्यवस्थिताः । तस्य वामे यथा प्लीहा दक्षिणे च यथा यकृत्

चैतन्याशी जोडलेली सर्व भावनांची स्थिती तिथे असते. त्याच्या डाव्या बाजूला प्लीहा आणि उजव्या बाजूला यकृत असते.

दक्षिणे च तथा क्लोम पद्मस्यैवं प्रकीर्तितम् । श्रोतांसि यानि देहेऽस्मिन्कफरक्तवहानि च

कमळाच्या उजव्या बाजूला क्लोम आहे, असे सांगितले आहे. या देहातील नाड्या कफ आणि रक्त वाहतात.

तेषां भूतानुमानाच्च भवतीन्द्रियसंभवः । नेत्रयोर्मण्डलं शुक्लं कफाद्भवति पैतृकम्

महाभूतांच्या अनुमानावरून इंद्रियांचा उगम कळतो. डोळ्यांतील पांढरा भाग कफापासून निर्माण होतो आणि तो पितृकडून मिळतो.

कृष्णं च मण्डलं वातात्तथा भवति मातृकम् । पित्तात्त्वङ्मण्डलं ज्ञेयं मातापितृसमुद्भवम्

कृष्ण रंगाचा वर्तुळ वाऱ्यामुळे निर्माण होतो आणि तो मातृक म्हणतात. त्वचेचं वर्तुळ मात्र आई-वडिल दोघांपासून उत्पन्न होतं.

मांसासृक्कफजा जिह्वा मेदोसृक्कफमांसजौ । वृषा (ष) णौ दश प्राणस्य ज्ञेयान्यायतनानि तु

जिभ मांस, रक्त आणि कफ यांच्यापासून बनते. मेद, रक्त, कफ आणि मांस यांपासून वृषण तयार होतात. प्राणाचे दहा स्थानं समजावीत.

मूर्धा हृन्नाभिकण्ठाश्च जिह्वा शुक्रं च शोणितम् । गुदं वस्तिश्च गुल्फं च 'कण्डुराः षोडशेरिताः

डोकं, हृदय, नाभी, घसा, जीभ, शुक्र, रक्त, गुद, मूत्राशय आणि टाच — ही सोळा नाड्या आहेत.

द्वे करे द्वे च चरणे चतस्रः पृष्ठतो गले' । देहे पादादिशीर्षान्ते जालानि चैव षोडश

हातात दोन, पायात दोन, मानेच्या मागे चार; शरीरात पायापासून डोक्यापर्यंत सोळा जाळ्या आहेत.

मांसस्नायुशिरास्थिभ्यश्चत्वारश्च पृथक्पृथक् । मणिबन्धनगुल्फेषु निबद्धानि परस्परम्

मांस, स्नायु, नसा आणि हाडं — प्रत्येकी चार, वेगवेगळ्या; या सगळ्या मनगट आणि टाच येथे एकमेकांना जोडलेल्या आहेत.

षट् कूर्चानि' स्मृतानीह हस्तयोः पादयोः पृथक् । ग्रीवायां च तथा मेद्रे कथितानि मनीषिभिः

हातात आणि पायात प्रत्येकी सहा गाठी सांगितल्या आहेत. तसंच मान आणि गुप्तेंद्रियातही तशाच गाठी आहेत, असं ज्ञानी लोकांनी सांगितलं आहे.

पृष्ठवंशस्योपगताश्चतस्रो मांसरज्जवः । तावन्त्य (त्य) श्च तथा पेश्यस्तासां बन्धनकारिकाः

पाठीच्या कण्याजवळ चार मांसाच्या दोऱ्या आहेत. तितक्याच संख्येने स्नायुही आहेत, ज्या त्या दोऱ्यांना बांधून ठेवतात.

सीरण्यश्च तथा सप्त पञ्च मूर्धानमाश्रिताः । एकैका मेढ्रजिह्वास्ता अस्थिषष्टिशतत्रयम्

सात नसा आणि पाच डोक्यात आहेत. प्रत्येकी एक गुप्तेंद्रियात आणि जिभेत आहे. हाडांची संख्या त्रेसष्ट आहे.

सूक्ष्मैः सह चतुः षष्टिर्दशना विंशतिर्नखाः । पाणिपादशलाकाश्च तासां स्थानचतुष्टयम्

सूक्ष्मांसह एकूण चौर्‍याऐंशी दात, वीस नखं, आणि हातपायांचे काडे — यांची चार ठिकाणं आहेत.

षष्ट्यङ्गुलीनां द्वे पार्ष्णयोर्गुल्फेषु च चतुष्टयम् । चत्वार्यरन्योरस्थीनि जङ्घयोस्तद्वदेव तु

साठ बोटांपैकी दोन टाचांमध्ये आणि चार टाचांमध्ये आहेत. दोन्ही हाताच्या आणि दोन्ही पायाच्या हाडांमध्ये प्रत्येकी चार हाडं आहेत, तसंच मांडींमध्येही.

द्वे द्वे जानुकपोलोरुफलकांशसमुद्भवम् (द्भवे) । अक्षस्थानांशक श्रोणिफलके चैवमादिशेत्

गुडघे, पोटऱ्या आणि मांडी — प्रत्येकी दोन हाडं निर्माण होतात. डोळ्यांच्या कप्प्यात आणि कंबरेच्या हाडातही तसंच आहे.

भगास्तोकं तथा पृष्ठे चत्वारिंशच्च पञ्च च । ग्रीवायां च तथाऽस्थीनि जत्रुकं च तथा हनुः

योनीमार्ग, पाठ, पंचेचाळीस हाडं, तसंच मानेत, कण्ठहाड आणि जबड्यातही हाडं आहेत.

तन्मूलं द्वे ललाटाक्षिगण्डनासाङ्ख्यवस्थिताः । पर्शुकास्तालुकैः सार्धमर्बुदैश्च द्विसप्ततिः

त्यांच्या मुळाशी दोन हाडं कपाळ, डोळे, गाल आणि नाक येथे आहेत. तालू आणि गाठींसह एकूण बहात्तर हाडं आहेत.

द्वे शङ्खके कपालानि चत्वार्येव शिरस्तथा । उरः सप्तदशाऽस्थीनि संधीनां द्वे शते दश

दोन्ही कपाळाच्या बाजूला, डोक्यात चार कवटीची हाडं; छातीत सतरा हाडं, आणि सांध्यांची संख्या दोनशे दहा आहे.