अग्निपुराणम्

वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते ततः । वायौ नष्टे तु चाकाशन्नीरवं तिष्ठति द्विज ।। ३६८.

मग आकाश वाऱ्यातील स्पर्श हा गुण घेतं; वारा नाहीसा झाल्यावर, फक्त नादरहित आकाश उरतं, हे द्विज.

आकाशस्याथ वै शब्दं भूतादिर्ग्रसते च खं । अबिमानात्मकं खञ्च भूतादि ग्रसते महान् ।। ३६८.

मग भूतादी आकाशातील शब्द आणि अहंकारयुक्त आकाशही शोषून घेतं; आणि भूतादी महत्तत्त्वात विलीन होतं.

भूमिर्याति लयञ्चाप्सु आपो ज्योतिषि तद्‌व्रजेत् । वायौ वायुश्च खे खञ्च अहङ्कारे लयं स च ।। ३६८.

पृथ्वी पाण्यात विलीन होते, पाणी अग्नीत, अग्नी वाऱ्यात, वारा आकाशात, आकाश अहंकारात, आणि अहंकार महत्तत्त्वात विलीन होतो.

महत्तत्त्वे महान्तञ्च प्रकृतिर्ग्रसते द्विज । व्यक्ताऽव्यक्ता च प्रकृतिर्व्यक्तस्याव्यक्तके लयः ।। ३६८.

प्रकृती महत्तत्त्वालाही आपल्यात विलीन करते, हे द्विज. प्रकट आणि अप्रकट दोन्ही प्रकृतीत विलीन होतात, आणि प्रकट अप्रकटात विलीन होतं.

पुमानेकाक्षरः शुद्धः सोऽप्यंशः परमात्मनः । प्रकृतिः पुरुषशचैचौ लीयेते परमात्मनि ।। ३६८.

एकाक्षरी, शुद्ध पुरुष हाही परमात्म्याचा अंश आहे; प्रकृती आणि पुरुष दोघेही शेवटी परमात्म्यात विलीन होतात.

न सन्ति यत्र सर्वेशे नामजात्यादिकल्पनाः । सत्तामात्रात्मके ज्ञेये ज्ञानात्मन्यात्मनः परे ।। ३६८.

जिथे सर्वेश्वरात नाव, जात वगैरे कल्पना नसतात; जिथे केवळ अस्तित्व, ज्ञानस्वरूप आणि परमात्मा आहे.

अथ सप्तत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः शरीरावयवाः अग्निरुवाच श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं धीः खं च भूतगम् । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः खादिषु तद्गुणाः

आता तीनशे सत्तरवा अध्याय — शरीराचे अवयव. अग्नी म्हणतो: कान, त्वचा, डोळे, जिभ, नाक, बुद्धी आणि आकाश हे पंचमहाभूतांशी संबंधित आहेत. शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध हे त्यांच्या गुणांमध्ये येतात.

पायूपस्थौ करौ पादौ वाग्भवेत्कर्म खं तथा । उत्सर्गानन्दकादानगति वागादिकर्म तत्

मलद्वार, जननेंद्रिय, हात, पाय आणि वाणी — ही क्रियेची पाच इंद्रिये आहेत. त्यांची कामे म्हणजे मलत्याग, आनंद, पकडणे, चालणे आणि बोलणे.

पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यत्र पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि च । इन्द्रियार्थाश्च पञ्चैव महाभूता मनोधिपाः

इथे पाच कर्मेंद्रिये आणि पाच ज्ञानेंद्रिये आहेत. तसेच, पाच विषय आणि पाच महाभूतं आहेत; हे सर्व मनाच्या अधीन आहेत.

आत्माऽव्यक्तश्चतुर्विंशत्तत्त्वानि पुरुषः परः । संयुक्तश्च वियुक्तश्च यथा मत्स्योदके उभे

आत्मा अव्यक्त आहे, चोवीस तत्त्वे आहेत आणि पुरुष हा त्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे. तो कधी एकरूप, कधी वेगळा असतो, जसा पाण्यात मासा.

अव्यतमाश्रितानीह रजः सत्त्वतमांसि च । आन्तरः पुरुषो जीवः स परं ब्रह्म कारणम्

इथे अव्यक्त हे रज, सत्त्व आणि तम या गुणांचे आधार आहे. आतला पुरुष म्हणजे जीव, आणि परब्रह्म हे सर्वांचे कारण आहे.

स याति परमं स्थानं यो वेत्ति पुरुषं परम् । सप्ताऽऽशयाः स्मृता देहे रुधिरस्यैक आशयः

जो पुरुष श्रेष्ठ पुरुषाला ओळखतो, तो परम स्थानाला पोहोचतो. देहात सात आशय आहेत, त्यातील एक रक्ताचा आशय आहे असे सांगितले आहे.

श्लेष्मणश्चाऽऽमपित्ताभ्यां पक्वाशयस्तु पञ्चमः । वायुमूत्राशयः सप्त स्त्रीणां गर्भाशयोऽष्टमः

कफ, आम, पित्त यांचे आणि मोठ्या आतड्याचे — असे पाच आशय आहेत. वायू आणि मूत्र यांचे दोन, म्हणजे एकूण सात; स्त्रियांच्या देहात गर्भाशय आठवा आहे.

पित्तात्पक्वाशयोऽग्नेः स्याद्योनिर्विकशिता द्युतौ । पद्मवद्गर्भाशयः स्यात्तत्र धत्ते सरक्तकम्

पित्तापासून मोठे आतडे, अग्नीपासून आणि तेजाने योनिचा विस्तार होतो. गर्भाशय कमळासारखे असते, तिथे रक्तमिश्रित सर्व काही धरले जाते.

शुक्रं स्वशुक्रतश्चाङ्गं कुन्तलान्यत्र कालतः । न्यस्तं शुक्रमतो योनौ नैति गर्भाशयं मुने

वीर्यापासून, आणि त्याच वीर्यापासून योग्य वेळी अंग आणि केस निर्माण होतात. हे वीर्य योनित ठेवले तरी, हे मुने, ते गर्भाशयात पोहोचत नाही.

ऋतावपि च योनिश्चेद्वातपित्तकफावृता । भवेत्तदा विकाशित्वं नैव तस्यां प्रजायते

ऋतूच्या काळातही, जर योनी वायू, पित्त किंवा कफाने अडलेली असेल, तर तिथे विस्तार होत नाही आणि संतती निर्माण होत नाही.

बुक्कात्पुक्कसकप्लीहकृतकोष्ठाङ्गहृद्व्रणाः । तण्डकश्च महाभाग निबद्धान्याशये मतः

बुक्का, पुक्कस, प्लीहा, यकृत, कोष्ठ, हृदय आणि व्रण — हे सर्व, महाभागा, आशयांमध्ये धरलेले मानले जातात. तंडकही त्यातच आहे.

रसस्य पच्यमानस्य साराद्भवति देहिनाम् । प्लीहा यकृच्च धर्मज्ञ रक्तफेनाच्च पुक्कसः

पचणाऱ्या रसाच्या सारापासून देहधारकांना प्लीहा आणि यकृत निर्माण होतात, धर्मज्ञा, आणि रक्ताच्या फेसापासून पुक्कस तयार होतो.

रक्तं पित्तं च भवति तथा तण्डकसंज्ञकः । भेदो रक्तप्रसाराच्च बुक्कायाः संभवः स्मृतः

रक्त, पित्त आणि तंडक असे निर्माण होतात. रक्ताचा प्रसार झाल्याने बुक्काचा उगम मानला जातो.

रक्तमांसप्रकाराच्च भवन्त्यन्त्राणि देहिनाम् । सार्धत्रिव्यायाम (व्याम) संख्यानि तानि नृणां विनिर्दिशेत्

रक्त आणि मांस यांच्या प्रकारांपासून देहातील आतडी तयार होतात. पुरुषांमध्ये त्यांची लांबी सव्वा व्याम इतकी सांगितली आहे.

त्रिव्यामानि तथा स्त्रीणां प्राहुर्वेदविदो जनाः । रक्तवायुसमायोगात्कामे यस्योद्भवः स्मृतः

स्त्रियांमध्ये ती लांबी तीन व्याम असल्याचे वेदज्ञ लोक सांगतात. रक्त आणि वायू यांच्या संयोगाने कामभावना उत्पन्न होते असे मानतात.

कफप्रसाराद्भवति हृदयं पद्मसंनिभम् । अधोमुखं तच्छुषिरं यत्र जीवो व्यवस्थितः

कफाचा प्रसार झाल्याने हृदय, जे कमळासारखे दिसते, तयार होते. ते खाली वळलेले आणि पोकळ असते, तिथे जीव स्थित असतो.

चैतन्यानुगता भावाः सर्वे तत्र व्यवस्थिताः । तस्य वामे यथा प्लीहा दक्षिणे च यथा यकृत्

चैतन्याशी जोडलेली सर्व भावनांची स्थिती तिथे असते. त्याच्या डाव्या बाजूला प्लीहा आणि उजव्या बाजूला यकृत असते.

दक्षिणे च तथा क्लोम पद्मस्यैवं प्रकीर्तितम् । श्रोतांसि यानि देहेऽस्मिन्कफरक्तवहानि च

कमळाच्या उजव्या बाजूला क्लोम आहे, असे सांगितले आहे. या देहातील नाड्या कफ आणि रक्त वाहतात.

तेषां भूतानुमानाच्च भवतीन्द्रियसंभवः । नेत्रयोर्मण्डलं शुक्लं कफाद्भवति पैतृकम्

महाभूतांच्या अनुमानावरून इंद्रियांचा उगम कळतो. डोळ्यांतील पांढरा भाग कफापासून निर्माण होतो आणि तो पितृकडून मिळतो.

कृष्णं च मण्डलं वातात्तथा भवति मातृकम् । पित्तात्त्वङ्मण्डलं ज्ञेयं मातापितृसमुद्भवम्

कृष्ण रंगाचा वर्तुळ वाऱ्यामुळे निर्माण होतो आणि तो मातृक म्हणतात. त्वचेचं वर्तुळ मात्र आई-वडिल दोघांपासून उत्पन्न होतं.

मांसासृक्कफजा जिह्वा मेदोसृक्कफमांसजौ । वृषा (ष) णौ दश प्राणस्य ज्ञेयान्यायतनानि तु

जिभ मांस, रक्त आणि कफ यांच्यापासून बनते. मेद, रक्त, कफ आणि मांस यांपासून वृषण तयार होतात. प्राणाचे दहा स्थानं समजावीत.

मूर्धा हृन्नाभिकण्ठाश्च जिह्वा शुक्रं च शोणितम् । गुदं वस्तिश्च गुल्फं च 'कण्डुराः षोडशेरिताः

डोकं, हृदय, नाभी, घसा, जीभ, शुक्र, रक्त, गुद, मूत्राशय आणि टाच — ही सोळा नाड्या आहेत.

द्वे करे द्वे च चरणे चतस्रः पृष्ठतो गले' । देहे पादादिशीर्षान्ते जालानि चैव षोडश

हातात दोन, पायात दोन, मानेच्या मागे चार; शरीरात पायापासून डोक्यापर्यंत सोळा जाळ्या आहेत.