अग्निपुराणम्

मृगः शशोऽथ वृषभः कूर्म्मो हंसस्ततो बहिः। पृश्निगर्भः कुमुदाद्या द्वारपाला द्वयं द्वयम्

हरिण, ससा, नंतर वृषभ, कासव, हंस, मग बाहेर; पृष्णिगर्भ, कुमुद वगैरे, दोन दोन द्वारपाल.

पूर्व्वाद्युत्तरद्वारान्तं हरिं नत्वा बलिं बहिः। विष्णुपार्षदेभ्यो नमो बलिपीठे बलिं ददेत्

पूर्व व उत्तर दरवाज्याशी हरीला वंदन करून, बाहेर बळी द्यावा; विष्णूच्या पार्षदांना नमस्कार करून, बळीपीठावर बळी अर्पण करावा.

विश्वाय विश्वक्सेनात्मने ईशानके यजेत्। देवस्य दक्षिणे हस्ते रक्षासूत्रञ्च बन्धयेत्

विश्व व विश्वक्सेन यांना ईशान कोपऱ्यात पूजा करावी; देवाच्या उजव्या हाताला रक्षासूत्र बांधावं.

संवत्सरकृतार्चायाः सम्पूर्णफलदायिने। पवित्रारोहणायेदं कौतुकं धारय ओं नमः

संपूर्ण वर्षभर केलेल्या पूजेचे पूर्ण फळ देणाऱ्याला; पवित्रा धारण करण्यासाठी हे कौतुक घालावं—ॐ, नमस्कार.

उपवासादिनियमं कुर्याद्वै देवसन्निधौ। उपवासादिनियतो देवं सन्तोषयाम्यहम्

देवाच्या सान्निध्यात उपवास वगैरे नियम पाळावेत; उपवास वगैरे करून मी देवाला संतुष्ट करतो.

कामक्रोधादयः सर्वे मा मे तिष्ठन्तु सर्वथा। अद्यप्रभृति देवेश यावद्वैशेषिकं दिनम्

सर्व इच्छा, क्रोध वगैरे काहीही माझ्यात राहू नयेत; आजपासून, हे देवेश, विशेष दिवसापर्यंत.

यजमानो ह्यशक्तश्चेत् कुर्य्यान्नक्तादिकं व्रती। हुत्वा विसर्जयेत् स्तुत्वा श्रीकरन्नित्यपूजनम्

यजमान अशक्त असेल तर व्रतीने नक्तव्रत वगैरे करावं; हवन करून, देवाला विसर्जन द्यावं, स्तुती करावी आणि नित्यपूजा करावी.

अग्निरुवाच विशेदनेन मन्त्रेण यागस्थानञ्च भूषयेत्। नमो ब्रह्मण्यदेवाय श्रीधरायाव्ययात्मने

अग्नी म्हणाला: या मंत्राने यज्ञस्थळाची शोभा वाढवावी — 'ब्राह्मणांचे देव, श्रीधर, अविनाशी आत्मा, त्यांना नमस्कार.'

ऋग्यजुः सामरूपाय शब्ददेहाय विष्णवे। विलिख्य मण्डलं सायं यागद्रव्यादि चाहरेत्

ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद यांचा रूप असलेल्या, शब्दरूप असलेल्या विष्णूला — संध्याकाळी मंडळ आखून, यज्ञासाठी लागणारी सर्व सामग्री आणावी.

प्रक्षालितकराङ्घ्रिः सन् विन्यस्यार्घ्यकरो नरः। अर्घ्याद्भिस्तु शिरः प्रोक्ष्च द्वारदेशादिकं तथा

हातपाय धुऊन, पुरुषाने अर्घ्याचा कलश ठेवावा; अर्घ्याच्या पाण्याने डोके, दाराची जागा आणि इतर ठिकाणे शिंपडावीत.

आरभेद् द्वारयागञ्च तोरणेशान् प्रपूजयेत्। अश्वत्थोदुम्बरवटप्लक्षाः पूर्वादिगा नगाः

दारपूजन सुरू करावे आणि तोरणांचे रक्षण करणाऱ्यांना नमस्कार करावा; अश्वत्थ, उंबर, वड, पिंपळ हे झाडे पूर्वेकडून इतर दिशांना ठेवावीत.

ऋगिन्द्रशोभनं प्राच्यां यजुर्यमसुभद्रकम्। सामापश्च सुधन्वाख्यं सोमाथर्वसुहोत्रकम्

पूर्वेला इंद्रशोभन नावाचा ऋक, यमसुभद्रक नावाचा यजुष, सुदन्वा नावाचा साम आणि सोमासाठी सुहोत्रक नावाचा अथर्वण — हे वापरावेत.

तोरणान्ताः पताकाश्च कुमुदाद्या घटद्वयम्। द्वारि द्वारि स्वनाम्नार्च्याः पूर्वे पूर्णश्च पुष्करः

तोरणांच्या टोकांना पताका आणि कुमुदासारख्या दोन कलश ठेवावेत; प्रत्येक दाराशी त्या त्या देवतेचे नाव घेऊन पूजा करावी, पूर्वेला फुललेला निळा कमळ ठेवावा.

आनन्दनन्दनौ दक्षो वीरसेनः सुषेणकः। सम्भवप्रभवौ सौम्ये द्वारपांश्चैव पूजयेत्

आनंद, नंदन, दक्ष, वीरसेन, सुसेणक, संभव आणि प्रभव — हे सौम्य द्वारपाल सुद्धा पूजावेत.

अस्त्रजप्तपुष्पक्षेपाद्विघ्नानुत्सार्य संविशेत्। भूतशुद्धिं विधायाथ विन्यस्य कृतमुद्रकः

अस्त्र मंत्र जपून, फुले उधळून, विघ्ने दूर करावीत आणि आत जावे; मग पंचमहाभूतांची शुद्धी करून, ठरलेली मुद्रा दाखवावी.

फट्कारान्तां शिखां जप्त्वा सर्षपान् दिक्षु निक्षिपेत्। वासुदेवेन गोमूत्रं सङ्कर्षणेन गोमयम्

'फट्'काराने संपणारा शिखा मंत्र जपून, सर्व दिशांना मोहरी टाकावी; वासुदेवासाठी गोमूत्र, संकर्षणासाठी गोमय ठेवावे.

प्रद्युम्नेन पयस्तज्जाद् दधि नारायणाद् घृतम्। एकद्वित्र्यादिवाराणि घृताद्वै भागतोधिकम्

प्रद्युम्नासाठी दूध, नारायणासाठी दही आणि तूप; एक, दोन, तीन अशा प्रमाणे तुपाचा भाग वाढवत जावा.

घृतपात्रे तदेकत्र पञ्चगव्यमुदाहृतम्। मण्डपष्रोक्षणायैकञ्चापरम्प्राशनाय च

तुपाच्या भांड्यात हे सर्व एकत्र करून पंचगव्य तयार होते; त्यातील एक भाग मंडप शिंपडण्यासाठी, दुसरा भाग आचमनासाठी वापरावा.

स्नानाय दशकुम्भेषु इन्द्राद्यान् लोकपान् यजेत्। पूज्याज्ञां श्रावयेत्तांश्च स्थातव्यं चाज्ञया हरेः

स्नानासाठी दहा कलशात इंद्रादी लोकपालांची पूजा करावी; त्यांना पूजा करण्याची आज्ञा सांगावी आणि हरिच्या आज्ञेप्रमाणे राहावे.

यागद्रव्यादि संरक्षय विकिरान् विकिरेत्ततः। मूलाष्टशतसञ्जप्तान् कुशकूर्चान् हरेच्च तान्

यज्ञसामग्री जपून ठेवावी आणि नंतर ती विखुरावी; मूलमंत्र एकशेआठ वेळा जपून कुशाची पाती घ्यावीत.

ऐशान्यां दिशि तत्रस्थं स्थाप्य कुम्भञ्च वर्द्धनीम्। कुम्भे साङ्गं हरिं प्रार्च्य वर्द्धन्यामस्त्रमर्चयेत्

ईशान्य दिशेला एक कलश आणि वर्धनी देवी ठेवावी; त्या कलशात सर्व अंगांसह हरिची पूजा करावी आणि वर्धनीमध्ये अस्त्राची पूजा करावी.

प्रदक्षिणं यागगृहं वर्द्धन्याच्छिन्नदारया। सिञ्चन्नयेत्ततः कुम्भं पूजयेच्च स्थिरासने

वर्धनी आणि छिन्नदारा घेऊन यज्ञगृहाची प्रदक्षिणा करावी, शिंपडत जावे; मग कलश आणून स्थिर आसनावर त्याची पूजा करावी.

सपञ्चरत्नवस्त्राढ्यकुम्भे गन्धादिभिर्हरिम्। वर्द्धन्यां हेमगर्भायां यजेजस्त्रञ्च वामतः

पाच रत्न व वस्त्रांनी सजवलेल्या कलशात, गंधादीने हरिची पूजा करावी; वर्धनीमध्ये, ज्यात सोनं आहे, डावीकडे अस्त्राची पूजा करावी.

तत्समीपे वास्तुलक्ष्मीं भूविनायकमर्च्चयेत्। स्तपनं कल्पयेद्विष्णोः सङ्क्रान्त्यादौ तथैव च

त्याच्याजवळ वास्तुलक्ष्मी आणि भूविनायक यांची पूजा करावी; विष्णूसाठी आसन स्थापन करावे, तसेच संक्रांतीच्या आरंभीही करावे.

पूर्णकुम्भान् नव स्थाप्य नवकोणेषु निर्व्रणान्। पाद्यमर्घ्यमाचमनीयं पञ्चगव्यञ्च निः क्षिपेत्

नऊ कोपऱ्यांमध्ये नऊ पूर्ण, दोषरहित कलश ठेवावेत; त्यात पाद्य, अर्घ्य, आचमनाचे पाणी आणि पंचगव्य ठेवावे.

पूर्वादिकलसेग्न्यादौ पञ्चामृतजलादिकम्। दधि क्षीरं मधूष्णोदं पाद्यं स्याच्चतुरङ्गकम्

कला‌शाच्या पूर्वेकडून पूजा सुरू करताना, पाच प्रकारचे अमृत, पाणी आणि इतर वस्तू, म्हणजे दही, दूध, मध, कोमट पाणी आणि चार प्रकारचे पाद्य अर्पण करावे.

पद्मश्यामाकदूर्वाश्च विष्णुपत्नी च पाद्यकम्। तथाष्टाङ्गार्घ्यमाख्यातं यवगन्धफलाक्षतम्

पद्म, श्यामक, दुर्वा आणि विष्णुपत्नीस पाद्य म्हणून वापरावे. तसेच, जौ, सुवासिक फळे आणि अक्षता यांसह आठ प्रकारचे अर्घ्य सांगितले आहे.

कुशाः सिद्धार्थपुष्‌पाणि तिला द्रव्याणि चार्हणम् लवङ्गकक्कोलयुतं दद्यादाचमनीयकम्

कुशा, सिद्धार्थ फुले, तीळ आणि इतर द्रव्ये अर्घ्यासाठी वापरावीत. लवंग आणि कक्कोल मिसळलेले आचमनीय पाणी द्यावे.

स्नापयेन्मूलमन्त्रेण देवं पञ्चामृतैरपि। शुद्धोदं मध्यकुम्बेन देवमूद्धर्नि विनिः क्षिपेत्

मूळ मंत्राने आणि पाच अमृतांनी देवतेस स्नान घालावे. शुद्ध पाणी मधल्या कलशात ठेवून त्या पाण्यात देवतेला विसर्जित करावे.