अग्निपुराणम्

सप्तर्षिस्थानमाक्रम्य स्थितेऽम्भसि शतं मरुत् । मुखनिश्वासतो विष्णोर्नाशं नयति तान् घनान् ।। ३६८.

सप्तर्षींच्या स्थानावर पोहोचल्यावर, पाण्यात उभे असलेले शंभर वारे, विष्णूच्या तोंडातून आलेल्या श्वासामुळे, त्या ढगांना उडवून लावतात.

वायुं पीत्वा हरिः शेषे शेते चैकार्णवे प्रमुः । ब्रह्मरूपधऱः सिद्धैर्जलगैर्मुनिभिस्तुतः ।। ३६८.

वारा प्यायल्यानंतर, हरि एकमेव समुद्रात ब्रह्माचा रूप घेऊन झोपतो. सिद्ध, जलचर आणि ऋषी त्याचे स्तुती करतात.

आत्ममायामयीं दिव्यां योगनिद्रां समास्थितः । आत्मानं वासुदेवाख्यां चिन्तयन्मधुसूदनः ।। ३६८.

मधुसूदन आपल्या मायेमुळे निर्माण झालेल्या दिव्य योगनिद्रेत मग्न होतो आणि वासुदेव नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या स्वतःचाच ध्यास घेतो.

कल्पं शेते प्रबुद्धोऽथ ब्रह्मरूपी सृजत्यऽसौ । द्विपरार्धन्ततो व्यक्तं प्रकृतौ लीयते द्विज ।। ३६८.

तो एक कल्पभर झोपतो; मग जागा होऊन ब्रह्मरूप घेऊन सृष्टी निर्माण करतो. दोन परार्धानंतर, सगळं प्रकट झालेलं प्रकृतीत विलीन होतं, हे द्विज.

स्थानात् स्थानं दशगुणमेकस्माद् गुण्यते स्थले । ततोऽष्टादशमे भागे परार्द्धमभिधीयते ।। ३६८.

एका स्थानापासून दुसऱ्या स्थानापर्यंत प्रत्येक दहा पट मोठं असतं; अशा प्रकारे, अठराव्या भागात परार्ध मोजला जातो.

परार्धं द्विगुणं यत्तु प्राकृतः प्रलयः स्मृतः । अनावृष्ट्याऽग्निसम्पर्कात् कृते संज्वलने द्विज ।। ३६८.

जे परार्धाच्या दोन पट आहे, त्याला प्राकृत प्रलय म्हणतात. तो, हे द्विज, दुष्काळ आणि ज्वालामुखीच्या संयोगाने प्रज्वलनाच्या वेळी होतो.

महदादेर्विकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये । कृष्णेच्छाकारिते तस्मिन् सम्प्राप्ते प्रतिसञ्चरे ।। ३६८.

महत्तत्त्व आणि त्याच्या विशेष रूपांचा नाश झाल्यावर, कृष्णाच्या इच्छेने प्रतिसंचाराची वेळ येते.

आपो ग्रसन्ति वै पूर्ब्वं भूमेर्गन्धादिकं गुणं । आत्मगन्धात्ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते ।। ३६८.

पाण्यांनी आधी पृथ्वीचे गंध वगैरे गुण शोषून घेतले; मग स्वतःच्या गंधामुळे पृथ्वी प्रलयासाठी तयार होते.

रसात्मिकाश्च तिष्ठन्ति ह्यापस्तासां रसो गुणः । पीयते ज्योतिषा तासु नष्टास्वग्निश्च दीप्य्ते ।। ३६८.

पाणी, ज्याचा गुण रस आहे, तशीच राहते; त्यांचा रस हा गुण आहे. जेव्हा अग्नी ती पाणी प्यून संपवतो, तेव्हा अग्नी तेजाने प्रकट होतो.

ज्योतिषोऽपि गुणं रूपं वायुर्ग्रसति भास्करं । नष्टे ज्योतिषि वायुश्च बली दोधूयते महान् ।। ३६८.

वारा अग्नीमधून रूप हा गुण घेतो; जेव्हा अग्नी नाहीसा होतो, तेव्हा बलवान वारा मोठ्या वेगाने वाहू लागतो.

वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते ततः । वायौ नष्टे तु चाकाशन्नीरवं तिष्ठति द्विज ।। ३६८.

मग आकाश वाऱ्यातील स्पर्श हा गुण घेतं; वारा नाहीसा झाल्यावर, फक्त नादरहित आकाश उरतं, हे द्विज.

आकाशस्याथ वै शब्दं भूतादिर्ग्रसते च खं । अबिमानात्मकं खञ्च भूतादि ग्रसते महान् ।। ३६८.

मग भूतादी आकाशातील शब्द आणि अहंकारयुक्त आकाशही शोषून घेतं; आणि भूतादी महत्तत्त्वात विलीन होतं.

भूमिर्याति लयञ्चाप्सु आपो ज्योतिषि तद्‌व्रजेत् । वायौ वायुश्च खे खञ्च अहङ्कारे लयं स च ।। ३६८.

पृथ्वी पाण्यात विलीन होते, पाणी अग्नीत, अग्नी वाऱ्यात, वारा आकाशात, आकाश अहंकारात, आणि अहंकार महत्तत्त्वात विलीन होतो.

महत्तत्त्वे महान्तञ्च प्रकृतिर्ग्रसते द्विज । व्यक्ताऽव्यक्ता च प्रकृतिर्व्यक्तस्याव्यक्तके लयः ।। ३६८.

प्रकृती महत्तत्त्वालाही आपल्यात विलीन करते, हे द्विज. प्रकट आणि अप्रकट दोन्ही प्रकृतीत विलीन होतात, आणि प्रकट अप्रकटात विलीन होतं.

पुमानेकाक्षरः शुद्धः सोऽप्यंशः परमात्मनः । प्रकृतिः पुरुषशचैचौ लीयेते परमात्मनि ।। ३६८.

एकाक्षरी, शुद्ध पुरुष हाही परमात्म्याचा अंश आहे; प्रकृती आणि पुरुष दोघेही शेवटी परमात्म्यात विलीन होतात.

न सन्ति यत्र सर्वेशे नामजात्यादिकल्पनाः । सत्तामात्रात्मके ज्ञेये ज्ञानात्मन्यात्मनः परे ।। ३६८.

जिथे सर्वेश्वरात नाव, जात वगैरे कल्पना नसतात; जिथे केवळ अस्तित्व, ज्ञानस्वरूप आणि परमात्मा आहे.

अथ सप्तत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः शरीरावयवाः अग्निरुवाच श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं धीः खं च भूतगम् । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः खादिषु तद्गुणाः

आता तीनशे सत्तरवा अध्याय — शरीराचे अवयव. अग्नी म्हणतो: कान, त्वचा, डोळे, जिभ, नाक, बुद्धी आणि आकाश हे पंचमहाभूतांशी संबंधित आहेत. शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध हे त्यांच्या गुणांमध्ये येतात.

पायूपस्थौ करौ पादौ वाग्भवेत्कर्म खं तथा । उत्सर्गानन्दकादानगति वागादिकर्म तत्

मलद्वार, जननेंद्रिय, हात, पाय आणि वाणी — ही क्रियेची पाच इंद्रिये आहेत. त्यांची कामे म्हणजे मलत्याग, आनंद, पकडणे, चालणे आणि बोलणे.

पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यत्र पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि च । इन्द्रियार्थाश्च पञ्चैव महाभूता मनोधिपाः

इथे पाच कर्मेंद्रिये आणि पाच ज्ञानेंद्रिये आहेत. तसेच, पाच विषय आणि पाच महाभूतं आहेत; हे सर्व मनाच्या अधीन आहेत.

आत्माऽव्यक्तश्चतुर्विंशत्तत्त्वानि पुरुषः परः । संयुक्तश्च वियुक्तश्च यथा मत्स्योदके उभे

आत्मा अव्यक्त आहे, चोवीस तत्त्वे आहेत आणि पुरुष हा त्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे. तो कधी एकरूप, कधी वेगळा असतो, जसा पाण्यात मासा.

अव्यतमाश्रितानीह रजः सत्त्वतमांसि च । आन्तरः पुरुषो जीवः स परं ब्रह्म कारणम्

इथे अव्यक्त हे रज, सत्त्व आणि तम या गुणांचे आधार आहे. आतला पुरुष म्हणजे जीव, आणि परब्रह्म हे सर्वांचे कारण आहे.

स याति परमं स्थानं यो वेत्ति पुरुषं परम् । सप्ताऽऽशयाः स्मृता देहे रुधिरस्यैक आशयः

जो पुरुष श्रेष्ठ पुरुषाला ओळखतो, तो परम स्थानाला पोहोचतो. देहात सात आशय आहेत, त्यातील एक रक्ताचा आशय आहे असे सांगितले आहे.

श्लेष्मणश्चाऽऽमपित्ताभ्यां पक्वाशयस्तु पञ्चमः । वायुमूत्राशयः सप्त स्त्रीणां गर्भाशयोऽष्टमः

कफ, आम, पित्त यांचे आणि मोठ्या आतड्याचे — असे पाच आशय आहेत. वायू आणि मूत्र यांचे दोन, म्हणजे एकूण सात; स्त्रियांच्या देहात गर्भाशय आठवा आहे.

पित्तात्पक्वाशयोऽग्नेः स्याद्योनिर्विकशिता द्युतौ । पद्मवद्गर्भाशयः स्यात्तत्र धत्ते सरक्तकम्

पित्तापासून मोठे आतडे, अग्नीपासून आणि तेजाने योनिचा विस्तार होतो. गर्भाशय कमळासारखे असते, तिथे रक्तमिश्रित सर्व काही धरले जाते.

शुक्रं स्वशुक्रतश्चाङ्गं कुन्तलान्यत्र कालतः । न्यस्तं शुक्रमतो योनौ नैति गर्भाशयं मुने

वीर्यापासून, आणि त्याच वीर्यापासून योग्य वेळी अंग आणि केस निर्माण होतात. हे वीर्य योनित ठेवले तरी, हे मुने, ते गर्भाशयात पोहोचत नाही.

ऋतावपि च योनिश्चेद्वातपित्तकफावृता । भवेत्तदा विकाशित्वं नैव तस्यां प्रजायते

ऋतूच्या काळातही, जर योनी वायू, पित्त किंवा कफाने अडलेली असेल, तर तिथे विस्तार होत नाही आणि संतती निर्माण होत नाही.

बुक्कात्पुक्कसकप्लीहकृतकोष्ठाङ्गहृद्व्रणाः । तण्डकश्च महाभाग निबद्धान्याशये मतः

बुक्का, पुक्कस, प्लीहा, यकृत, कोष्ठ, हृदय आणि व्रण — हे सर्व, महाभागा, आशयांमध्ये धरलेले मानले जातात. तंडकही त्यातच आहे.

रसस्य पच्यमानस्य साराद्भवति देहिनाम् । प्लीहा यकृच्च धर्मज्ञ रक्तफेनाच्च पुक्कसः

पचणाऱ्या रसाच्या सारापासून देहधारकांना प्लीहा आणि यकृत निर्माण होतात, धर्मज्ञा, आणि रक्ताच्या फेसापासून पुक्कस तयार होतो.

रक्तं पित्तं च भवति तथा तण्डकसंज्ञकः । भेदो रक्तप्रसाराच्च बुक्कायाः संभवः स्मृतः

रक्त, पित्त आणि तंडक असे निर्माण होतात. रक्ताचा प्रसार झाल्याने बुक्काचा उगम मानला जातो.