अग्निपुराणम्

आपो ग्रसन्ति वै पूर्ब्वं भूमेर्गन्धादिकं गुणं । आत्मगन्धात्ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते ।। ३६८.

पाणी सर्वप्रथम पृथ्वीचे गंध वगैरे गुण शोषून घेतं; मग स्वतःच्या गंधामुळे पृथ्वी नाशासाठी तयार होते.

रसात्मिकाश्च तिष्ठन्ति ह्यापस्तासां रसो गुणः । पीयते ज्योतिषा तासु नष्टास्वग्निश्च दीप्य्ते ।। ३६८.

पाण्यांमध्ये रस असतो आणि त्यांचा गुण म्हणजे चव. ज्या वेळी पाण्यातला हा रस अग्नीने घेतला जातो, तेव्हा पाणी नष्ट होतं आणि अग्नी अधिक तेजस्वी होतो.

ज्योतिषोऽपि गुणं रूपं वायुर्ग्रसति भास्करं । नष्टे ज्योतिषि वायुश्च बली दोधूयते महान् ।। ३६८.

ज्योतीचाही गुण म्हणजे रूप, तो वारा गिळतो. जेव्हा ज्योती नाहीशी होते, तेव्हा बलवान वारा मोठ्या वेगाने उसळतो.

वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते ततः । वायौ नष्टे तु चाकाशन्नीरवं तिष्ठति द्विज ।। ३६८.

वार्‍याचा गुण म्हणजे स्पर्श, तो नंतर आकाश गिळून टाकतो. वारा नाहीसा झाला की, फक्त नादरहित आकाश उरते.

आकाशस्याथ वै शब्दं भूतादिर्ग्रसते च खं । अबिमानात्मकं खञ्च भूतादि ग्रसते महान् ।। ३६८.

आकाशाचा गुण म्हणजे शब्द, तो भूतादी गिळतो. अहंकारयुक्त आकाशही भूतादी या महान तत्त्वात विलीन होते.

भूमिर्याति लयञ्चाप्सु आपो ज्योतिषि तद्‌व्रजेत् । वायौ वायुश्च खे खञ्च अहङ्कारे लयं स च ।। ३६८.

पृथ्वी पाण्यात विलीन होते, पाणी तेजात जाते, वारा आकाशात, आकाश अहंकारात आणि अहंकारही शेवटी लय पावतो.

महत्तत्त्वे महान्तञ्च प्रकृतिर्ग्रसते द्विज । व्यक्ताऽव्यक्ता च प्रकृतिर्व्यक्तस्याव्यक्तके लयः ।। ३६८.

महत्तत्त्वात महान तत्त्व विलीन होतं आणि नंतर ती प्रकृती गिळते, हे द्विजा. व्यक्त आणि अव्यक्त दोन्ही प्रकृतीत विलीन होतात आणि व्यक्त अव्यक्तात लय पावतो.

पुमानेकाक्षरः शुद्धः सोऽप्यंशः परमात्मनः । प्रकृतिः पुरुषशचैचौ लीयेते परमात्मनि ।। ३६८.

एकाक्षर, शुद्ध पुरुषही परमात्म्याचा अंश आहे. प्रकृती आणि पुरुष हे दोघेही शेवटी परमात्म्यात विलीन होतात.

न सन्ति यत्र सर्वेशे नामजात्यादिकल्पनाः । सत्तामात्रात्मके ज्ञेये ज्ञानात्मन्यात्मनः परे ।। ३६८.

जिथे नाव, जाती यांसारख्या सर्व कल्पना नाहीत, जिथे केवळ अस्तित्वाचा अनुभव आहे, त्या परब्रह्मरूप ज्ञानस्वरूप परमात्म्यात सर्व काही विलीन होतं.

अग्निरुवाच चतुर्विधस्तु प्रलयो नित्यो यः प्राणिनां लयः । सदा विनाशो जातानां ब्राह्मो नैमित्तिको लयः ।। ३६८.

अग्नी म्हणाला: चार प्रकारचे लय असतात — एक म्हणजे सर्व प्राण्यांचा नित्य लय, जन्मलेल्या सर्वांचा नेहमीचा नाश, ब्रह्माचा लय आणि निमित्ताने होणारा लय.

चतुर्यगसहस्त्रान्ते प्राकृतः प्राकृतो लयः लय आत्यन्तिको ज्ञानादात्मनः परमात्मनि ।। ३६८.

चार युगांच्या हजारो वर्षांच्या शेवटी प्राकृत लय येतो. आत्म्याचं ज्ञान झाल्यावर, आत्मा परमात्म्यात विलीन होतो, तो अंतिम लय होय.

नैमित्तिकस्य कल्पान्ते वक्ष्ये रूपं लयस्य ते । चतुर्युगसहस्नान्ते क्षीणप्राये महीतले ।। ३६८.

कल्पाच्या शेवटी, चार युगांच्या हजारो वर्षांनी, जेव्हा पृथ्वी थकते, तेव्हा मी तुला निमित्तिक लयाचं स्वरूप सांगतो.

अनावृष्टिरतीवोग्रा जायते शतवार्षिकी । ततः सत्त्वक्षयः स्याच्च ततो विष्णुर्जगत्पतिः ।। ३६८.

शंभर वर्षांची अतिशय तीव्र दुष्काळ येते. त्यानंतर सत्त्वाचा क्षय होतो आणि मग जगाचा स्वामी विष्णू कृती करतो.

स्थितो जलानि पिवति भानोः सप्तसु रश्मिषु । भूपार्तालसमुद्रादितोयं नयति संक्षयं ।। ३६८.

तो सूर्याच्या सात किरणांतून पाणी पितो. पृथ्वी, तळी आणि समुद्रातील पाणी नष्ट होतं.

ततस्तस्यानुभावेन तोयाहारोपबृंहिताः । त एव रश्मयः सप्त जायन्ते सप्त भास्कराः ।। ३६८.

मग त्याच्या प्रभावामुळे, पाणी शोषून घेतलेल्या त्या सात किरणांपासूनच सात सूर्य निर्माण होतात.

दहन्त्यऽशेषं त्रैलोक्यं सपातालतलं द्विज। सूर्म्मपृष्ठसमा भूः स्यात्ततः कालाग्निरुद्रकः ।। ३६८.

हे सात सूर्य संपूर्ण त्रैलोक्य, पाताळासह, जाळून टाकतात, हे द्विजा. पृथ्वी लाटेच्या पृष्ठभागासारखी होते आणि मग काळाग्नी रूपी रुद्र प्रकट होतो.

शेषाहिश्वाससम्बातात् पातालानि दहत्यधः । पातालेभ्यो भुवं विष्णुर्भुवः स्वर्गं दहत्यतः ।। ३६८.

शेषनागाच्या श्वासामुळे पाताळाखालील लोक जळतात. पाताळातून विष्णू पृथ्वी जाळतो आणि पृथ्वीवरून स्वर्गही जळून जातो.

अम्बरी षमिवाभाति त्रैलोक्यामखिलं तथा । ततस्तापपरीतास्तु लोकद्वयनिवासिनः ।। ३६८.

आकाश जणू सोन्यासारखं चमकतं आणि तसंच संपूर्ण त्रैलोक्यही. मग त्या दोन लोकांत राहणारे लोक उष्णतेने त्रस्त होऊन निघून जातात.

गच्छन्ति ते महर्लोकं महर्लोकाज्जनं ततः । रुद्ररूपी जगद्दग्ध्वा मुखनिश्वासतो हरेः ।। ३६८.

ते महर्लोकात जातात आणि तिथून जनलोकात जातात. रुद्र जग जाळून टाकतो आणि मग हरिच्या तोंडातून आलेल्या श्वासाने लय येतो.

उत्तिष्ठन्ति ततो मेघा नानारूपाः सविद्युतः । शतं वंर्षाणि वर्षन्तः शमयन्त्यग्निमुत्थितम् ।। ३६८.

मग आकाशात वीजा चमकणारे, वेगवेगळ्या आकारांचे ढग उगवतात. ते शंभर वेळा पाऊस पाडून उठलेली आग शांत करतात.

सप्तर्षिस्थानमाक्रम्य स्थितेऽम्भसि शतं मरुत् । मुखनिश्वासतो विष्णोर्नाशं नयति तान् घनान् ।। ३६८.

सप्तर्षींच्या स्थानावर पोहोचल्यावर, पाण्यात उभे असलेले शंभर वारे, विष्णूच्या तोंडातून आलेल्या श्वासामुळे, त्या ढगांना उडवून लावतात.

वायुं पीत्वा हरिः शेषे शेते चैकार्णवे प्रमुः । ब्रह्मरूपधऱः सिद्धैर्जलगैर्मुनिभिस्तुतः ।। ३६८.

वारा प्यायल्यानंतर, हरि एकमेव समुद्रात ब्रह्माचा रूप घेऊन झोपतो. सिद्ध, जलचर आणि ऋषी त्याचे स्तुती करतात.

आत्ममायामयीं दिव्यां योगनिद्रां समास्थितः । आत्मानं वासुदेवाख्यां चिन्तयन्मधुसूदनः ।। ३६८.

मधुसूदन आपल्या मायेमुळे निर्माण झालेल्या दिव्य योगनिद्रेत मग्न होतो आणि वासुदेव नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या स्वतःचाच ध्यास घेतो.

कल्पं शेते प्रबुद्धोऽथ ब्रह्मरूपी सृजत्यऽसौ । द्विपरार्धन्ततो व्यक्तं प्रकृतौ लीयते द्विज ।। ३६८.

तो एक कल्पभर झोपतो; मग जागा होऊन ब्रह्मरूप घेऊन सृष्टी निर्माण करतो. दोन परार्धानंतर, सगळं प्रकट झालेलं प्रकृतीत विलीन होतं, हे द्विज.

स्थानात् स्थानं दशगुणमेकस्माद् गुण्यते स्थले । ततोऽष्टादशमे भागे परार्द्धमभिधीयते ।। ३६८.

एका स्थानापासून दुसऱ्या स्थानापर्यंत प्रत्येक दहा पट मोठं असतं; अशा प्रकारे, अठराव्या भागात परार्ध मोजला जातो.

परार्धं द्विगुणं यत्तु प्राकृतः प्रलयः स्मृतः । अनावृष्ट्याऽग्निसम्पर्कात् कृते संज्वलने द्विज ।। ३६८.

जे परार्धाच्या दोन पट आहे, त्याला प्राकृत प्रलय म्हणतात. तो, हे द्विज, दुष्काळ आणि ज्वालामुखीच्या संयोगाने प्रज्वलनाच्या वेळी होतो.

महदादेर्विकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये । कृष्णेच्छाकारिते तस्मिन् सम्प्राप्ते प्रतिसञ्चरे ।। ३६८.

महत्तत्त्व आणि त्याच्या विशेष रूपांचा नाश झाल्यावर, कृष्णाच्या इच्छेने प्रतिसंचाराची वेळ येते.

आपो ग्रसन्ति वै पूर्ब्वं भूमेर्गन्धादिकं गुणं । आत्मगन्धात्ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते ।। ३६८.

पाण्यांनी आधी पृथ्वीचे गंध वगैरे गुण शोषून घेतले; मग स्वतःच्या गंधामुळे पृथ्वी प्रलयासाठी तयार होते.

रसात्मिकाश्च तिष्ठन्ति ह्यापस्तासां रसो गुणः । पीयते ज्योतिषा तासु नष्टास्वग्निश्च दीप्य्ते ।। ३६८.

पाणी, ज्याचा गुण रस आहे, तशीच राहते; त्यांचा रस हा गुण आहे. जेव्हा अग्नी ती पाणी प्यून संपवतो, तेव्हा अग्नी तेजाने प्रकट होतो.