अग्निपुराणम्

असन्निकृष्टार्थज्ञानं शब्दाद्धि शाब्दमीरितं । सादृश्यदर्शनात्तुल्ये बुद्धिः स्यादुपमानकं ।। ३६७.

जेव्हा जवळ नसलेल्या वस्तूचे ज्ञान शब्दावरून मिळते, त्याला शाब्द म्हणतात; जेव्हा साम्य पाहून ज्ञान होते, त्याला उपमान म्हणतात.

काय्य दृष्ट्वा विना नस्यादर्थापत्तिः परार्थधीः । प्रतियोगिन्यऽगृहीते भुवि नास्तीत्यभावकः ३६७.

कारण न पाहता केवळ परिणाम पाहून जेव्हा काही समजते, त्याला अर्थापत्ति म्हणतात; जेव्हा विरुद्ध वस्तू आढळत नाही, तेव्हा नसल्याचे ज्ञान म्हणजे अभाव.

अग्निरुवाच चतुर्विधस्तु प्रलयो नित्यो यः प्राणिनां लयः । सदा विनाशो जातानां ब्राह्मो नैमित्तिको लयः ।। ३६८.

अग्नी म्हणतो: प्रलय चार प्रकारचे असतात; नित्य प्रलय म्हणजे सर्व जीवांचे विलयन; नेहमी होणारा जन्मलेल्या गोष्टींचा नाश, ब्राह्म प्रलय आणि नैमित्तिक प्रलय.

चतुर्यगसहस्त्रान्ते प्राकृतः प्राकृतो लयः लय आत्यन्तिको ज्ञानादात्मनः परमात्मनि ।। ३६८.

चार युगांच्या हजारो वर्षांच्या शेवटी 'प्राकृत' नाश होतो; पण खरी अंतिम विलय ही ज्ञानामुळे होते, जेव्हा आत्मा परमात्म्यात एकरूप होतो.

नैमित्तिकस्य कल्पान्ते वक्ष्ये रूपं लयस्य ते । चतुर्युगसहस्नान्ते क्षीणप्राये महीतले ।। ३६८.

कल्पाच्या अखेरीस, चार युगांच्या हजारो वर्षांनी, पृथ्वीवर सगळे संपत आले की, मी तुला त्या निमित्तिक नाशाचं स्वरूप सांगतो.

अनावृष्टिरतीवोग्रा जायते शतवार्षिकी । ततः सत्त्वक्षयः स्याच्च ततो विष्णुर्जगत्पतिः ।। ३६८.

शंभर वर्षांची अतिशय भीषण दुष्काळ येतो; त्यानंतर सजीवांचा नाश होतो आणि मग जगाचा स्वामी विष्णू कृती करतो.

स्थितो जलानि पिवति भानोः सप्तसु रश्मिषु । भूपार्तालसमुद्रादितोयं नयति संक्षयं ।। ३६८.

सूर्याच्या सात किरणांत उभा राहून तो पृथ्वी, तळी, समुद्र यांतील सगळं पाणी पिऊन संपवतो.

ततस्तस्यानुभावेन तोयाहारोपबृंहिताः । त एव रश्मयः सप्त जायन्ते सप्त भास्कराः ।। ३६८.

मग त्याच्या प्रभावाने, पाणी शोषून घेतलेल्या त्या सातही किरणांपासून सात सूर्य निर्माण होतात.

दहन्त्यऽशेषं त्रैलोक्यं सपातालतलं द्विज। सूर्म्मपृष्ठसमा भूः स्यात्ततः कालाग्निरुद्रकः ।। ३६८.

हे सात सूर्य त्रैलोक्य आणि पाताळासकट सगळं जाळून टाकतात, द्विजा; पृथ्वी लाटेच्या पृष्ठभागासारखी होते आणि मग काळाग्नी नावाचा रुद्र प्रकट होतो.

शेषाहिश्वाससम्बातात् पातालानि दहत्यधः । पातालेभ्यो भुवं विष्णुर्भुवः स्वर्गं दहत्यतः ।। ३६८.

शेषनागाच्या श्वासामुळे पाताळाखालील लोक जळतात; पाताळातून विष्णू पृथ्वी जाळतो आणि मग स्वर्गही जळतो.

अम्बरी षमिवाभाति त्रैलोक्यामखिलं तथा । ततस्तापपरीतास्तु लोकद्वयनिवासिनः ।। ३६८.

आकाश पूर्णपणे रिकाम्यासारखं चमकतं आणि तसंच सगळं त्रैलोक्य; मग उष्णतेने त्रस्त असलेले दोन लोकांचे रहिवासी त्याचा परिणाम भोगतात.

गच्छन्ति ते महर्लोकं महर्लोकाज्जनं ततः । रुद्ररूपी जगद्दग्ध्वा मुखनिश्वासतो हरेः ।। ३६८.

ते लोक महर्लोकात जातात आणि तिथून जनलोकात; रुद्राने जग जाळल्यानंतर, हरिच्या मुखश्वासातून पुढचं घडतं.

उत्तिष्ठन्ति ततो मेघा नानारूपाः सविद्युतः । शतं वंर्षाणि वर्षन्तः शमयन्त्यग्निमुत्थितम् ।। ३६८.

मग विविध रूपांची, वीजांनी युक्त मेघ निर्माण होतात; ते शंभर वर्षे पाऊस पाडतात आणि निर्माण झालेला अग्नी शांत करतात.

सप्तर्षिस्थानमाक्रम्य स्थितेऽम्भसि शतं मरुत् । मुखनिश्वासतो विष्णोर्नाशं नयति तान् घनान् ।। ३६८.

सप्तर्षींच्या स्थानावर पाणी स्थिर राहिल्यावर, शंभर वर्षांनी, विष्णूच्या मुखश्वासातून आलेल्या वाऱ्यांनी हे मेघ नष्ट होतात.

वायुं पीत्वा हरिः शेषे शेते चैकार्णवे प्रमुः । ब्रह्मरूपधऱः सिद्धैर्जलगैर्मुनिभिस्तुतः ।। ३६८.

वाऱ्याचा उपभोग घेतल्यावर, हरि एकाच महासागरावर शेषावर झोपतो; तो ब्रह्मा रूप धारण करतो आणि सिद्ध, जलचर, ऋषी त्याची स्तुती करतात.

आत्ममायामयीं दिव्यां योगनिद्रां समास्थितः । आत्मानं वासुदेवाख्यां चिन्तयन्मधुसूदनः ।। ३६८.

स्वतःच्या मायेमुळे निर्माण झालेल्या दिव्य योगनिद्रेत तो स्थिर होतो; वासुदेव, मधुसूदन म्हणून स्वतःचाच विचार करतो.

कल्पं शेते प्रबुद्धोऽथ ब्रह्मरूपी सृजत्यऽसौ । द्विपरार्धन्ततो व्यक्तं प्रकृतौ लीयते द्विज ।। ३६८.

तो एक कल्प झोपतो; मग जागा होऊन ब्रह्मा रूप घेऊन सृष्टी निर्माण करतो; दोन परार्धांनंतर, हे सर्व प्रकट पुन्हा प्रकृतीत विलीन होतं, द्विजा.

स्थानात् स्थानं दशगुणमेकस्माद् गुण्यते स्थले । ततोऽष्टादशमे भागे परार्द्धमभिधीयते ।। ३६८.

एका स्थानापासून दुसऱ्या स्थानापर्यंत प्रत्येक दहा पट वाढत जातं; अशा प्रकारे, अठराव्या भागात परार्ध म्हणतात.

परार्धं द्विगुणं यत्तु प्राकृतः प्रलयः स्मृतः । अनावृष्ट्याऽग्निसम्पर्कात् कृते संज्वलने द्विज ।। ३६८.

जे परार्धाच्या दुप्पट आहे, त्याला प्राकृत प्रलय म्हणतात; दुष्काळ आणि अग्नीच्या संयोगाने, तेव्हा जळणं घडतं, द्विजा.

महदादेर्विकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये । कृष्णेच्छाकारिते तस्मिन् सम्प्राप्ते प्रतिसञ्चरे ।। ३६८.

महत् आणि इतरांच्या विशेष विकारांचा नाश झाला की, कृष्णाच्या इच्छेने प्रतिसंचार येतो.

आपो ग्रसन्ति वै पूर्ब्वं भूमेर्गन्धादिकं गुणं । आत्मगन्धात्ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते ।। ३६८.

पाणी सर्वप्रथम पृथ्वीचे गंध वगैरे गुण शोषून घेतं; मग स्वतःच्या गंधामुळे पृथ्वी नाशासाठी तयार होते.

रसात्मिकाश्च तिष्ठन्ति ह्यापस्तासां रसो गुणः । पीयते ज्योतिषा तासु नष्टास्वग्निश्च दीप्य्ते ।। ३६८.

पाण्यांमध्ये रस असतो आणि त्यांचा गुण म्हणजे चव. ज्या वेळी पाण्यातला हा रस अग्नीने घेतला जातो, तेव्हा पाणी नष्ट होतं आणि अग्नी अधिक तेजस्वी होतो.

ज्योतिषोऽपि गुणं रूपं वायुर्ग्रसति भास्करं । नष्टे ज्योतिषि वायुश्च बली दोधूयते महान् ।। ३६८.

ज्योतीचाही गुण म्हणजे रूप, तो वारा गिळतो. जेव्हा ज्योती नाहीशी होते, तेव्हा बलवान वारा मोठ्या वेगाने उसळतो.

वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते ततः । वायौ नष्टे तु चाकाशन्नीरवं तिष्ठति द्विज ।। ३६८.

वार्‍याचा गुण म्हणजे स्पर्श, तो नंतर आकाश गिळून टाकतो. वारा नाहीसा झाला की, फक्त नादरहित आकाश उरते.

आकाशस्याथ वै शब्दं भूतादिर्ग्रसते च खं । अबिमानात्मकं खञ्च भूतादि ग्रसते महान् ।। ३६८.

आकाशाचा गुण म्हणजे शब्द, तो भूतादी गिळतो. अहंकारयुक्त आकाशही भूतादी या महान तत्त्वात विलीन होते.

भूमिर्याति लयञ्चाप्सु आपो ज्योतिषि तद्‌व्रजेत् । वायौ वायुश्च खे खञ्च अहङ्कारे लयं स च ।। ३६८.

पृथ्वी पाण्यात विलीन होते, पाणी तेजात जाते, वारा आकाशात, आकाश अहंकारात आणि अहंकारही शेवटी लय पावतो.

महत्तत्त्वे महान्तञ्च प्रकृतिर्ग्रसते द्विज । व्यक्ताऽव्यक्ता च प्रकृतिर्व्यक्तस्याव्यक्तके लयः ।। ३६८.

महत्तत्त्वात महान तत्त्व विलीन होतं आणि नंतर ती प्रकृती गिळते, हे द्विजा. व्यक्त आणि अव्यक्त दोन्ही प्रकृतीत विलीन होतात आणि व्यक्त अव्यक्तात लय पावतो.

पुमानेकाक्षरः शुद्धः सोऽप्यंशः परमात्मनः । प्रकृतिः पुरुषशचैचौ लीयेते परमात्मनि ।। ३६८.

एकाक्षर, शुद्ध पुरुषही परमात्म्याचा अंश आहे. प्रकृती आणि पुरुष हे दोघेही शेवटी परमात्म्यात विलीन होतात.

न सन्ति यत्र सर्वेशे नामजात्यादिकल्पनाः । सत्तामात्रात्मके ज्ञेये ज्ञानात्मन्यात्मनः परे ।। ३६८.

जिथे नाव, जाती यांसारख्या सर्व कल्पना नाहीत, जिथे केवळ अस्तित्वाचा अनुभव आहे, त्या परब्रह्मरूप ज्ञानस्वरूप परमात्म्यात सर्व काही विलीन होतं.